Кіріспе

Британдық мемлекеттік қызметкерлердің денсаулық сақтау зерттеуі. Уайтхолл зерттеулері денсаулықты анықтайтын әлеуметтік факторларды, атап айтқанда британдық мемлекеттік қызметкерлер арасындағы жүрек-қан тамырлары ауруларының таралуын және өлім-жітім деңгейін зерттеді. Бастапқы проспективті когорттық зерттеу – Уайтхолл І зерттеуі.

Уайтхолл І

Бірінші Уайтхолл зерттеуі британдық мемлекеттік қызметтегі әлеуметтік жағдайдың жоғары айырмашылығы бар ортадағы адамдардың өлім-жітімін салыстырды. Ол британдық мемлекеттік қызметкерлер арасында төменгі дәрежедегілердің өлім-жітімі жоғары дәрежедегілерге қарағанда жоғары екенін көрсетті. Қызметтік иерархиядағы қызметтік өрісі жоғары болған сайын, төменгі дәрежедегі адамдармен салыстырғанда ұзақ өмір сүруге болады. Уайтхолл зерттеулерінің біріншісі, немесе Уайтхолл I, төменгі дәрежедегі еркектерде барлық себептерге байланысты өлім-жітім көрсеткішінің жоғары екенін анықтады. Зерттеу сондай-ақ төменгі дәрежедегі еркектерде жоғары дәрежедегілерге қарағанда жүрек желісі ауруынан өлім-жітім көрсеткішінің жоғары екенін көрсетті. Бастапқы Уайтхолл зерттеуі төменгі дәрежелер, яғни мәртебе, маңызды тәуекел факторларының жоғары таралуымен байланысты екенін анықтады. Бұл факторларға семіздік, темекі шегу, бос уақыттың жетіспеуі, дене белсенділігінің төмен болуы, ілеспе аурулардың көп болуы, жоғары қан қысымы және бойдың кішкентай болуы жатады. Осы тәуекел факторларын ескергенде, мемлекеттік қызметтегі дәрежелер арасындағы жүрек-қан тамырлары ауруларынан өлім-жітімнің айырмашылығының 40 пайызынан аспайды. Осы тәуекел факторларын ескергеннен кейін, ең төменгі дәрежедегілерде жүрек-қан тамырлары ауруларынан өлім-жітім қаупі жоғары дәрежедегілерге қарағанда 2,1 есе жоғары болды. Уайтхолл I зерттеуін Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінің Медициналық статистика және эпидемиология бөлімі 1987 жылы жүргізіп, жариялады. Уайтхолл зерттеуінің материалдары мектеп мұрағатында қарауға қолжетімді.

Деректерді ортақтастыру

Уайтхолл II тобы деректерді бөлісу саясатын қабылдаған, ол басқа институттардың зерттеушілеріне Уайтхолл II когортасының деректерін пайдалануға рұқсат береді. Генетикалық ақпаратты қолданатын жобалар үшін деректерді бөлісу саясаты шамалы өзгеше. Бұл саясат команданың ашық қолжетімділік қозғалысына қатысып жатқанын көрсетеді, бұл академиялық ортада күш алып келе жатқан әлеуметтік қозғалыс.

Халықаралық әсері

Денсаулықтағы әлеуметтік градиент тек Ұлыбритания мемлекеттік қызметімен ғана шектелмейді. Дамыған әлемнің барлық жерінде, зерттеушілерде зерттеуге қажетті дерек болған сайын, денсаулықтағы әлеуметтік градиент байқалды. Денсаулықтағы теңсіздіктерді жою үшін әлеуметтік ұйымның денсаулыққа қалай әсер ететінін түсіну және адамдардың жұмыс істеу және өмір сүру жағдайларын жақсарту жолдарын табу қажет. Майкл Мармот 2005 жылы құрылған және 2008 жылдың тамызында соңғы есебін жариялаған Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Денсаулықтың әлеуметтік детерминанттары жөніндегі комиссиясының (CSDH) төрағасы болды. Комиссия елдер ішінде және арасындағы денсаулықтағы теңсіздіктер, денсаулықтың әлеуметтік детерминанттары мәселелері бойынша саясаткерлермен, жаһандық институттармен және азаматтық қоғаммен байланыс орнатуға және осы мәселелерді шешуге тырысты. CSDH өзгерістерге ықпал ететін катализатор ретінде әрекет етті, денсаулықтағы теңсіздіктерді ұлттық саясат диалогына шығару үшін елдермен, ғалымдармен және азаматтық қоғаммен жұмыс істеді. CSDH-ның басты мақсаттары – халық денсаулығын жақсарту, денсаулықтағы теңсіздіктерді азайту және нашар денсаулық салдарынан туындаған кемсітушіліктерді төмендету болды.

Байлық пен билік тепе-теңдігіне байланысты денсаулыққа қауіптер

Дизайн бойынша Уайтхолл зерттеулері бір-бірімен байланысты кәсіптердің бір жиынтығына бағытталған, онда әрбір лауазымдағы адамдар әлеуметтік жағынан ұқсас болады, бірақ лауазымдар арасындағы айқын әлеуметтік ерекшеліктер бар. Зерттеулер осылайша жалпыланған әлеуметтік топтармен байланысты белгілі бір зерттеу кемшіліктерінен аулақ болу үшін жасалды – бұл кемшіліктер әлеуметтік топтардағы кәсіптердің әртүрлілігінен туындайды, бұл өз кезегінде кез келген талдаудың объективтілігін төмендетуі мүмкін. Уайтхолл зерттеулерінде зерттелген негізгі денсаулық тәуекелдеріне жүрек-қан тамырлары жүйесінің жұмысы, темекі шегу, көлік құралына ие болу, стенокардия, бос уақыт пен хоббилер, ЭКГ өлшемдері және диабет кіреді. Жұмыс орнындағы жоғары қан қысымы "жұмысқа байланысты стресске", соның ішінде "біліктілікті толық пайдаланбауға", "керілуге" және "тапсырмалардың түсініксіздігіне" байланысты. Ең төменгі лауазымдағы қызметкерлердің жоғары қан қысымы ең жоғары жұмыс стресі деңгейімен байланысты болды, ал үйдегі қан қысымы жұмыс стресі деңгейімен байланыссыз еді. Уайтхолл зерттеулерінің авторларының айтуынша, "әлеуметтік топ, жұмыс лауазымы бойынша бағаланғанда, көптеген аурулардан болатын өлім-жітім арасындағы айқын кері байланыс" анықталды. Уайтхолл зерттеулерінің маңыздылығын қорытындылай келе, зерттеушілер "әлеуметтік ортаға, жұмыс ұйымдастыруға және табыс теңсіздігінің салдарына көбірек назар аудару қажет" деген тұжырымға келді.

Түсіндірме және әсерлері

Ең төменгі жұмыс деңгейіндегі Уайтхолл II зерттеуіне қатысушылары жүректің ишемиялық ауруының (ЖИА) көптеген белгілі қауіп факторларына жиі тап болды: темекі шегуге бейімділік, дене салмағы мен бойының арақатынасының төмендігі, бос уақыттың аздығы және жоғары қан қысымы. Дегенмен, тіпті осы факторларды ескергеннен кейін де, төменгі жұмыс деңгейіндегілерде жүрек соғысының қаупі жоғары болды, яғни тағы бір фактор әрекет етіп тұрды. Кейбіреулер мұның себебін организмнің стресске жауап ретінде шығаратын кортизол гормонымен байланыстырды. Кортизолдың бөлінуі лимфоциттерге әсер ету арқылы иммундық жүйенің тиімділігін төмендетуі мүмкін. Иммундық жүйенің тиімділігі мен ЖИА арасындағы байланысты түсіндіретін бір теорияға сәйкес, герпес немесе хламидия сияқты жұқпалы патогендер жүрек ауруларының пайда болуына белгілі бір дәрежеде жауапты болуы мүмкін. Сондықтан, иммундық жүйесі созылмалы түрде әлсіреген организм ЖИА-ны алдын алу мүмкіндігінен айырылады. Кортизолдың ояну реакциясын (ояну кезіндегі және одан кейін 30 минуттан соңғы кортизол деңгейінің айырмашылығы) зерттеу кортизолдың маңыздылығын одан әрі растады. Зерттеуге қатысушылардың кортизол деңгейінде әлеуметтік-экономикалық жағдайына қарамастан, ояну кезінде ешқандай айтарлықтай айырмашылық байқалмады. Алайда, төменгі жұмыс деңгейіндегілерде 30 минуттан кейін кортизол деңгейі айтарлықтай жоғары болды, әсіресе ол жұмыс күні болған жағдайда. Зерттеушілер бұл созылмалы стресс пен оның күтілуінен туындаған салдар деп қорытындылады. Бұл көзқарас интуитивті емес: көбінесе шешім қабылдау жауапкершілігі жоғары адамдардың өмірі стрестік болады деп есептейміз. Бір теория бойынша, басқару тізбесінде төменгі деңгейде тұрған адамның өміріне бақылауы аз болады. Міндетті қалай және қашан орындау керектігі туралы нұсқаулар алмау, жүрек соғуының, стресс гормондарының және қан қысымының төмендеуіне әкеледі, бұл орындау тәртібі туралы айтылған жағдайда байқалмайды. Алайда, бұл теорияға қарсы шығушылар да бар. Финляндиядағы зерттеу Уайтхоллға ұқсас зерттеу жүргізді, бірақ жұмысшылардың стресіне көбірек назар аударды. Зерттеу шешім қабылдаудың дербестігінің жүректің ишемиялық ауруына елеулі үлес қоспайтынын, бірақ жұмыс орнындағы болжамсыздық маңызды фактор екенін анықтады. Финляндиялық зерттеуде "болжамдылық" тұрақты жұмыс және күтпеген өзгерістердің болмауы ретінде анықталды және ол жұмыс деңгейімен тығыз байланысты екені анықталды. Басқалар төменгі жұмыс деңгейі мен отбасылық стресс арасындағы тығыз байланысқа тоқталып, жұмыстағы бақылаудың жетіспеуінен туындаған стресс толық картинаны көрсетпейтінін айтады. Осы тұрғыдан алғанда, жалақының мөлшері ғана жалпы стресске маңызды үлес қосуы мүмкін. Аз қамтамасыз етілген адамдар күнкөрісін қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болады, бұл созылмалы алаңдаушылықтың күшті көзі болуы мүмкін. Бұл дауды кортизол туралы түсіндіруге қатысты келіспеушіліктер одан әрі күшейтеді. Теория жүректің ишемиялық ауруына патогендік факторлардың әсеріне және стресстелген организмнің олармен күресуге қабілетсіздігіне негізделген. Уайтхолл II зерттеуінің қосымша зерттеулері патогендік жүктеме мен әлеуметтік-экономикалық жағдай арасындағы байланысты көрсетпеді, ал әлемнің басқа аймақтарындағы басқа зерттеулер керісінше дәлелдеді. Кортизол туралы түсіндіруге балама ретінде өзіңді бағалаудың маңызды фактор екені және кәсіби жетістіктер мен өзіңді бағалау арасындағы байланыс денсаулықтың көрсеткіштеріне әсер ететіні айтылады. Бұл көзқарасты қолдайтын зерттеуде тестке қатысушылардың өзіңді бағалау деңгейінің төмендігі стрестік тапсырмаларды орындаған кезде жүрек соғуының өзгеруінің төмендеуімен және жүрек соғуының жалпы жоғарылауымен байланысты болды – екеуі де жүректің ишемиялық ауруының белгілі қауіп факторлары. Қазіргі уақытта Уайтхолл зерттеулері арқылы анықталған құбылыстың жалпыға бірдей қабылданған себебі жоқ. Стресс жүректің ишемиялық ауруының жоғары тәуекелімен байланысты екені анық, бірақ көптеген басқа да дәстүрлі емес факторлар да бар. Сонымен қатар, "стресс" терминінің өзі тым жалпылама сияқты. Күнделікті өмірде әртүрлі стресс түрлері болады және әрқайсысы әртүрлі әсер етеді. Ваананен және оның әріптестері осы бағытта үлкен прогресс жасап жатыр, стрестің қай компоненттері жауапты екенін және қайсысы жауапты емес екенін зерттейді. Жүректің ишемиялық ауруының төменгі жұмыс деңгейінде жиі кездесетінінің нақты себебіне қарамастан, Уайтхолл зерттеулерінің нәтижелері кейбір дәрігерлердің жүрек ауруының тәуекелін бағалау тәсілін айтарлықтай өзгертті. Психосоциалдық стресс факторларының организмге тигізетін әсерін мойындау арқылы дәрігерлер дәстүрлі қауіп факторларына қоса, науқастың денсаулығын жақсырақ бағалай алады.

Бағыт

Лондон университетінің колледжіндегі эпидемиология және халық денсаулығы кафедрасының профессоры, сэр Майкл Мармот Уайтхолл II зерттеуін бастады. Қазір бұл зерттеуді профессор Мика Кивимаки жүргізеді. Мармот Дүниежүзілік денсаулық ұйымының әлеуметтік детерминанттар жөніндегі комиссиясының төрағасы болды.