Кіріспе

Француз мүсіншісі (1717–1776)

Жак Франсуа Жозеф Сали, сондай-ақ Жак Сали (20 маусым 1717 – 4 мамыр 1776), Францияда туған, Францияда, Италияда және Мальтада жұмыс істеген француз мүсіншісі. Ол көбінесе Даниядағы қызметімен танымал, ол 1754–71 жылдары Дания Корольдік өнер академиясының директоры қызметін атқарды. Оның ең танымал туындысы – Амалиенборгтағы Фредерик V атты мүсіні.

Мүсінші мамандығы бойынша білім алу және алғашқы мансабы

Ол Валенсиенде Франсуа Мари Сали (1684–1776) және оның әйелі Мари Мишель Жардез (1690–1760) отбасында дүниеге келді. 1726–1727 жылдары Валенсиендегі жергілікті шебер Антуан Жильдің басшылығымен тоғыз жасында мүсіншілік білімін бастады. Ата-анасының қарапайым табысына қарамастан, 1732 жылы Париждегі жетекші мүсінші Гийом Кусту студиясында білім алу үшін жіберілді. Сонымен қатар, ол Корольдік сурет және мүсін академиясының мектебінде оқыды, 1734, 1737 және 1738 жылдары медальдар жеңіп алды. Соңғы медальді жеңіп, Рим сыйлығында бірінші орын алғандықтан, ол Римдегі Француз академиясында оқуға құқық алды, сол кезде Парижде мүсінші ретінде сәтті мансапқа жетудің басты жолы осы еді. Ол 1740 жылы стипендиясын алды және 13 қазан күні Римге келді. 1740–1748 жылдар аралығында сегіз жыл бойы Римде тұрды және Академияда өмір сүрді. Мұндағы мақсат – ежелгі ескерткіштер мен өткен шеберлерді зерттеу арқылы әркімнің көркем талғамын дамыту және жетілдіру болды. Практикалық тұрғыда бұл француз патшасы үшін римдік мүсіндердің мрамордан көшірмелерін жасауды білдірді. 1742 жылы Мальта орденінің Ұлы Мастері Мануэль Пинто де Фонсеканың ескерткіш бюстін жасады. 1744 жылы ол 18 ғасырдағы ең көп көшірілген мүсіндердің бірі болған кішкентай қыздың бюстін жасады. Ол 1744 жылы Римдегі Accademia degli Arcadi, 1748 жылы Флоренциядағы Дизайн академиясының және Болоньядағы accademia di belli arti алғашқы француз мүшелерінің бірі болды.

Парижге оралу

Ол Неаполь, Флоренция және Болонья арқылы үйіне қайтып келді және 1749 жылдың наурыз айының басында Валенсиен қаласына жетті. Ол үйге жіберген туындыларына ерекше назар аударылды, сондықтан туған қаласы оған король Людовик XV-нің толық бойынан сурет салуды тапсырды. Мрамордан жасалған мүсін 1752 жылы орнатылып, 1792 жылы қиратылды. Сол жылы Людовик XV-тің гипстен жасалған бюсті де жасалды. Ол Парижге барып, 1751 жылы "Le Faune au chevreau" атты туындысымен Корольдік сурет және мүсін академиясының мүшесі болды. 1751-1753 жылдары Академияда оқытушының көмекшісі болды. Ол 1750, 1751 және 1753 жылдары Париж салондарында көрмеге қатысты. 1752 жылы Мадам де Помпадурдың гипстен жасалған бюстін, ал келесі жылы оған Амор мүсінін жасады.

Данияға шақыру

1752 жылы Салиге Дания королі Фредерик V-нің ат үстінде Амалиенборг сарайының ауласының ортасына қойылатын мүсінін жасау тапсырылды. Бұл ескерткішті Данияның Азия компаниясының басшысы Адам Готтлоб Мольтке патшаға сыйлық ретінде тапсырған. Мольтке компаниясы мүсінді қаржыландыруға келіссе де, скульпторды үкімет таңдады. Граф Йохан Хартвиг Эрнст Бернсторф Париждегі француз сарайындағы Дания елшілігінің хатшысы Юстицраты Йоахим Вассершлебеге қолайлы француз мүсіншісін табу туралы хат жолдады. Мүсінші Эдме Бушардон ұсыныстан бас тартты, бірақ модель үшін үлкен сома ақы төлеуді және Копенгагенде тегін тұру жағдайын талап еткен Салиді ұсынды. Үкімет 1752 жылдың көктемінде Салимен келісімшарт жасасты, алайда, басқа жобалармен келіспеушіліктерге байланысты Сали Данияға 1753 жылдың 8 қазанында ғана келді. Ол өзімен бірге ата-анасын, екі қарындасын және кем дегенде бір көмекшісі Журнені, сондай-ақ оның отбасын алып келді. Сол жылы ескерткіш құрылысы басталды.

Копенгагенде: Академия

Сол уақытта Дания Корольдік Өнер Академиясы (Det Kongelige Danske Kunstakademi) ресми түрде 1754 жылдың 31 наурызында, Фредерик V-нің туған күнінде, Шарлоттенборгта кеңсесімен бірге құрылды. Сали шарада бас сөз сөйледі, бұл қазіргі академия директоры, архитектор Николай Эйгтведке жасалған тікелей сын болды. Сали Академия мүшесі болды, профессор атанды және Шарлоттенборгта тұруға ие болды. Бірнеше айдан кейін, 1754 жылдың 7 шілдесінде Эйгтвед күрт қайтыс болғаннан соң, Сали Эйгтведтің орнына тағайындалды; ол 1754 жылдың 25 шілдесінен 1771 жылдың 15 шілдесіне дейін Академия директоры қызметін атқарды және 1760 жылы өмір бойына жылдық зейнетақы алды. Сали француз академиясының үлгісімен Дания академиясын жақсарту үшін көп еңбек етті. Ол осы өзгерістерді іске асыруға тырысып, сонымен бірге патшаға арналған ат мүсінінің моделімен жұмыс істеді, бұл Даниядағы оның көп жылдық қызметімен байланысты басты көркем туындысы болды. Сали сондай-ақ француз академиясынан келген досы, Италиядағы жылдарындағы елдесі және архитектор Николас Анри Жарденді король Фредерик V-ке Фредерик шіркеуінің (Frederikskirke) жобасын жасау және салу үшін Николай Эйгтведтің орнына лайықты кандидат ретінде ұсынды. Эйгтведтің қайтысынан кейін бірнеше ай өткен соң, 1754 жылдың 12 қазанында Жарденді Данияға әкелу туралы келісім жасалды, және Жарден Академияда Эйгтведтің профессорлық қызметін иеленді.

Копенгагенде: патша және оның мүсіні

Сали 1754 жылғы 4 желтоқсанда патшаға ат мүсінінің алғашқы эскизін көрсетті. 1755 жылғы тамызда патша ескерткіштің толық эскизін бекітті. Содан кейін Сали патшаның шаруашылығындағы жылқыларды жан-жақты зерттеуге кірісті. Осының нәтижесінде ол 1758 жылғы қарашада патшаға кішкентай модель көрсетті. Бұл модельдің қалыптары Академия мен Мемлекеттік жинақтың, қазіргі Дания Ұлттық галереясының қорында сақталған. 1777 жылдан бері Мадридтегі Сан-Фернандо Корольдік көркем өнер академиясында (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando) тағы бір қалып қойылған, ол Сали Копенгагенде Мануэль Делиталаға сыйлаған еді, академияның негізіндегі жазуда көрсетілгендей. Сали осы кезеңде патшаның тірідей мүсінін де жасады, оның жеті қоладан құйылған нұсқасы жасалды, сондай-ақ Азия компаниясының басшысы Молтке мүсінін жасады, оның үш қоладан құйылған нұсқасы бар. Сали тиісті шеберхананы құрғаннан кейін 1761-1763 жылдары ат мүсінінің үлкен моделі бойынша жұмыс істеді, ал гипстен жасалған қалып 1764 жылғы 3 ақпанда Академия мүшелеріне ұсынылды. Патша да бұл үлгіні көрді. Қолаға құюға дайындық тағы төрт жылға созылды, ал француз Пьер Горс 1768 жылғы 2 наурызда құю жұмысын аяқтады. 1768 жыл мүсіннің аяқталған күні деп ресми түрде есептеледі. Йохан Мартин Прейслер 1768-1769 жылдары ат мүсінінің үлкен гравюрасын жасады, оның аяқталуына арнап, Даниялық Азия компаниясы екі медальон құйды, біреуі Вулфтың, екіншісі Дэниел Йенсен Адзердің еңбектерінен жасалған. Бірақ мүсіннің негізі тек 1770 жылы жеткізілді, ал ат мүсінінің ресми ашылуы король 1766 жылы қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң, 1771 жылғы 1 тамызда Амалиенборг сарайының ауласында өтті. Ол осы күнге дейін сол жерде тұр және 1997-1998 жылдары қалпына келтірілді.

Копенгагендегі өмірінің соңы

Сали 1771 жылдың 15 шілдесіне дейін, ат үстіндегі мүсіннің ашылуына екі апта қалғанға дейін Академия директоры қызметін атқарды. Ол туған даниялықтардың ықпалын күшейткен жаңа ережелерге наразылық білдіріп, қызметтен кетті. Бұл оқиға Иоганн Фридрих Струензее реформалық билік жүргізіп жатқан кезде болды. Сали Парижде Сент-Мишель орденінің рыцары атанды, бірақ Данияда тұрғанда бұл атақты тағуға рұқсат берілмеді. Сали Академия директоры болмаса да, 1771 жылдан кем дегенде 1774 жылға дейін Шарлоттенбордағы пәтерін сақтап қалды. Осы кезеңде ол Фредерик V ескерткішіне сіңірген ерекше еңбегі үшін Даниялық Азия компаниясынан қосымша төлем алуға талпынды, себебі мүсіндің аяқталуы жоспарланған мерзімнен әлдеқайда кешікті. Бірақ ол қаржылық келіссөздердің нәтижесіне риза болмады.

Парижге оралу

Ол 1774 жылғы 2 шілдеде әкесімен бірге Парижге кетті; осы кезде отбасының көптеген мүшелері қайтыс болған еді. Оның екі қарындасының бірі Дания қызметіндегі француз теңіз офицеріне үйленген. 1775 жылы Парижге оралғанда ол енді рыцарь атағын алып жүруге болатын. 1775 жылғы 29 шілдеде Париждегі Француз академиясының аға профессоры болып тағайындалды. Даниядан шығарда-ақ ауыр сырқатқа шалдыққан ол 1776 жылғы 4 мамырда қайтыс болды. Ол Сен-Жермен-л'Оксерруада жерленді.

Мұра

Оның көркем жетістіктері корольдің абсолютті билігі тұсында Данияның Фредерик V ескерткішін жасауға жұмсаған зор еңбегінің арқасында көлеңкеде қалды. Салидің Дания өнер академиясындағы басшылық рөлі академияның алғашқы жылдарында Скандинавия ғана емес, Еуропаның өнер білімі саласындағы беделін нығайтуға көмектесті және Данияның дамып келе жатқан, күшті суретшілер дәстүріне жол ашты. Бұған дейін айтылған академия мүшелігіне қоса, Сали Марсель (1762) және Санкт-Петербург (1768) академияларының да мүшесі болды. Оның мүсіндері Дания Ұлттық галереясының (Копенгаген), АҚШ Ұлттық өнер галереясының (Вашингтон, Колумбия округі), Лувр мұражайының (Париж), Көркем өнер мұражайының (Валенсиен, Франция) және Дж. Пол Гетти мұражайының (Лос-Анджелес, Калифорния) қорындарында, сондай-ақ жеке коллекцияларда сақталады.