Кеңірдегі иттің әңгімесі

Кіріспе

Кешірімсіздік туралы метафора

"Астандағы ит" әңгімесінің метафорасы ежелгі грек нанылынан бастау алады және бірнеше түрлі нұсқада жеткізілген. Ғсырлар бойы әртүрлі жорылған бұл метафора қазір өзіне қажеті жоқ нәрсені басқалардың иеленуіне ашкеренше кедергі келтіретін адамды сипаттау үшін қолданылады. Бұл оқиға 15 ғасырда Эзоптың нанылдарына жатқызылғанмен, оны растайтын ежелгі дереккөз жоқ.

Грекиядан шыққан

Лора Гиббс келтірген аңыздың қысқаша нұсқасы: "Ашарда жатқан ит болды, ол астықты жемеді, бірақ аттың да ештеңе жеуіне кедергі жасады". Бұл оқиға алғаш рет біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Диогеннің сөздігінде "Ашардағы ит, өздері пайдаланбайтын және басқаларға да пайдалануға рұқсат бермейтіндер туралы: себебі ит арпаны өзі жемейді, сондай-ақ атқа да жеуге рұқсат бермейді" деп түсіндірілген. Келесі ғасырда грек жазушысы Луциан оны екі рет қолданды: "Білімсіз кітап сүйгіштерге арналған ескертулер" және "Мизантроп Тимон" пьесасында. Грек антологиясындағы Сардистің Стратонның бір поэтикалық шығармасы да бар. Шамамен сол кезде Тома Ізгі хабарының 102-ші мәлімдемесінде аңыздың басқа бір нұсқасы кездеседі. Бұл мысалда жылқының орнына өгіздер туралы айтылады: "Иса айтты: "Фарисейлерге уай! Олар өгіздердің жемханасында ұйықтап жатқан итке ұқсайды, өйткені ол өзі жемейді де, өгіздерге жеуге рұқсат бермейді"." Бұл мәлімдеме оның Матай Ілтебісіндегі (23:13) парызшыларды сынаған сөздерімен ұқсас: "Дін мұғалімдері мен парызшылар, сендерге уай! Сендер Құдай Патшалығының есіктерін адамдардың алдынан жабасыңдар, өзіңдер кірмейсіздер және кіргендерге де рұқсат бермейсіздер."

Жыныстық түсінік

Лукианның аңызға жасаған бір сілтемесі оған метафоралық жыныстық мағына береді: «Бұрын-соңда сендер олардың сені тым жақсы көретінін айтқансыздар, бірақ мүмкіндігі болғанда олардан ләззат алуға батылдық танытпаған, керісінше, құмарлықтарына еркін жібермей, күзетте тұрып, мөр мен құлыпқа қадалып қараған. Олардың ойынша, өзің ләззат ала алмасаң да, басқалардың ләззат алуына жол бермеу жеткілікті еді, дәл жемханадағы иттің арпаны жемей, аш жылқының да жеуіне рұқсат бермегені сияқты». (Мизантроп Тимон) 1687 жылғы Фрэнсис Барлоу басылымында Афра Бен де ертегідің жыныстық саясатын осылай қорытындылайды: «Жас сұлулықпен бірге қарт ғашықтар өмір сүреді, олар қалаған қуанышты сыйлай алмайды». Грек антологиясында Стратон да осындай жағдайға шағымданған – эвнух пен оның құлдарының арасындағы жағдай. Бірақ бұл идиома теңдер арасындағы гетеросексуалдық қызғанышқа да қолданылған, мысалы, Эмили Бронтенің «Тұманды биіктіктер» романында Кэтрин Линтон мен Изабелла Линтонның Хитклиффке деген махаббаты туралы дау кезінде көрінеді. Лопе де Веганың «El Perro del Hortelano» (ағылш. «Бағбанның иті»; 1618) пьесасында жыныстық қызғаныш пен өзімшілдік туралы испандық оқиға кездеседі. Бұл жағдайда Де Веганың атауы параллельді еуропалық идиомаға сілтеме жасайды, онда бағбан итін көкөністерін (немесе салаттарды) күзетуге қояды. Бағбан қайтыс болғаннан кейін ит адамдарға төсекке жақындауға тыйым салады, соның салдарынан «Ол көкөніс жемейді және басқаларға да жеуге рұқсат бермейді» деген теңеу пайда болады, немесе қысқасы, «бағбанның итінің рөлін ойнайды» (faire le chien du jardinier). Мартиника креол тілінде де ұқсас мақал бар: «Ит бананды ұнатпайды және тауықтың жеуін де қаламайды».

Көркемдік мақсатта

Әдебиетте ертегіге немесе одан туындаған идиомаға қатысты айтылған сөздер, әсіресе 19 ғасырда кең таралған. Лоп де Вега 17 ғасырда тақырыпты проблемалық пьесаға бейімдеген болса, бельгиялық композитор Альберт Грисар оны 1855 жылғы бір актілік комикалық операсының негізі ретінде қолданды – Le chien du jardinier. Бұл идиоманы АҚШ-та сәтті жарнама жазушысы Чарльз Х. Хойт қолданды, 1899 жылғы плакатта әдеттегі өгіздің орнына жылқы бейнеленген (сол жақтағы суретті қараңыз). Атауы кейіннен әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдарында да қолданылған, бірақ жарнамада немесе мұқабада ертегіге сілтеме жасалмаған. Бірнеше танымал суретшілер ертегілер жинағын суреттеген, ал олардың дизайндары әртүрлі мақсаттарда қайта өңделген. Мысалы, Венцелаус Холлардың 1666 жылғы Огилби басылымындағы Эзоп ертегілеріне салған суретінде ит жемхананы басып алып, ағаш қораға айдалған жалғыз өгізге қарай ұрсып тұрады. Ұзақ өтпей, Фрэнсис Барлоу итті кірпіштен салынған қорадағы сабанда күркірегенін суреттеді, ал Самуэль Хоуиттің «Жануарлардың жаңа жұмысы» (1810) атты еңбегінде ит ашық ферма құрылысында осылай бейнеленген. Холлардың итке қарап, басын бұрып, артында қораның кірпіш есігі бар өгіздің суреті кейінгі суретшілерге, соның ішінде Сэмюэл Кроксалдың аңыздар жинағының әртүрлі басылымдарына және Томас Бьюиктің 1818 жылғы басылымына әсер еткен. Мұндай суреттер ыдыс-аяқ жасаушыларға да ықпал етті. 1831 жылғы Сподтың тағамға арналған ыдысындағы сурет Барлоудың дизайнымен байланысты, бірақ оқиға қорадан тыс жерде өтеді. Дегенмен, 1835 жылғы Стаффордширдің балалар ыдысы Хоуиттің дизайнымен көбірек ортақ. Бұл ертегі 19 ғасырдың соңында Браунхилл керамикасының танымал алфавит тақташаларында да кездеседі, бірақ бұл жағдайда тек өгіздің басы ғана бейнеленген, ол көтерілген және сауырыған итке қарап тұрады. Ұлыбританияда 19 ғасыр жанрлық суретшілерінің шеберлігінде анекдоттық және сезімталдық басымдыққа ие болды, олар ертегіні өз мақсаттары үшін өте қолайлы деп тапты. Ең табысты және көптеген басқалардың үлгісі Уолтер Хант (1861–1941) болды, оның «Ашардағы ит» (1885) суретін Шантрей қоры сатып алып, қазір Tate Britain-да сақталады. Бұл туындының кем дегенде екі нұсқасы бар. Біреуінде екі бұзау жегісі келетін шөптің арасына қарап отырған Джек Рассел тұқымды күшікке көз тігіп қарайды. Тейттің нұсқасында олардың асханасында басқа тұқымды ит ұйықтап жатыр. Бұл идиома 19 ғасырда бейнелі мағынада да қолданылған. Осыған ұқсас анекдоттық дәстүрде, баспагер Томас Лорд Басби (1782–1838) 1826 жылғы жұмысында асқазан дертке шалдыққан адамның үлкен кешкі астына күдіспен қарағанын, ал ашқан жалбаушылар мен қысымшыл ит қарап тұрғанын көрсету үшін осы атауды пайдаланған. Кейін Чарльз Х. Беннетт өзінің «Эзоптың және басқалардың аңыздары Адам Табиғатына аударылған» (1857) еңбегінде осы көріністі қайта қарады, онда ит лакейге ұқсап киініп, қожайынына тамақ әкеліп, есікте жалбарынған кедей өгізге тістерін шығарады. Бұл жағдайда ертегі оқиғаға сәйкес қайта жазылған. Мұндай жұмыс, карикатураға жақын, әлеуметтік пікір білдіруге пайдалы мүмкіндік берді. Америкалық мысал 1880 жылғы балалар кітабының суретінде кездеседі, онда қоқан-лоқышы ретінде киінген ит сабанда тұрып, қолында шұңқыр ұстап, сиыр мен оның бұзауларын ескертеді (жоғарыда қараңыз). Бұл тақырыпты кейінірек суреттелген газеттерде қолдануды бастайды. Puck журналында Дж. С. Пугге Никарагуа каналын салуға қатысқысы келетін еуропалық мемлекеттерді ұстап тұрған АҚШ теңізшілерінің киіміндегі итті бейнелеген. Осыдан кейін Harper's Weekly журналының мультфильмі пайда болды, онда Уильям Дженнингс Брайан итке ұқсап бейнеленген, ол Демократиялық партияның президенттік кандидатурасын таңдауға кедергі келтіріп, басқалардың Ақ үйге қол жеткізуіне бөгет қойды.

Popular artistic allusions to the fable, or the idiom arising from it, were especially common during the 19th century. Where Lope de Vega had adapted the theme to a problem play in the 17th century, the Belgian composer Albert Grisar used it as the basis for his one act comic opera of 1855, Le chien du jardinier. The idiom was also taken up in the US by the successful writer of farces, Charles H. Hoyt, where a horse rather than the more common ox figured on the 1899 poster (see left). The title has also been used in various media since then, but without reference to the fable in publicity or on covers. Several well known artists had illustrated fable collections and their designs were recycled for various purposes. Among these may be mentioned Wenceslaus Hollar's print for the 1666 Ogilby edition of Aesop's fables, in which a dog occupies the manger and barks at a single ox being driven into a wooden barn. Shortly afterwards, Francis Barlow pictured the dog snarling on a pile of hay in a brick built barn, while the dog does so in a more open farmyard structure in Samuel Howitt's A New Work of Animals (1810). Hollar's design of the ox turning its head to look round at the dog with the barn's brick entrance behind was clearly an influence on later illustrators, including those for the various editions of Samuel Croxall's fable collection and for Thomas Bewick's of 1818. Such illustrations were influential too on those who created designs for crockery. That on a Spode serving dish from 1831 is also related to the Barlow design, although the action takes place outside the barn. A Staffordshire nursery dish of 1835, however, has more in common with Howitt's design. The fable also figured on the popular alphabet plates from Brownhills Pottery later in the 19th century, although in this case only the ox's head is featured as it gazes at the dog reared up and barking. In Britain artistic preference was for the anecdotal and the sentimental among 19th century genre artists, who found the fable ideal for their purposes. The most successful, and typical of many others, was Walter Hunt (1861–1941), whose "Dog in the Manger" (1885) was bought by the Chantrey Bequest and is now in Tate Britain. At least two versions exist of the work. In one two calves peer at a Jack Russell puppy that sits looking back in the hay that they want to eat. In the Tate version, a different breed is curled up asleep in their manger. The idiom was also put to figurative use during the 19th century. In much the same anecdotal tradition, the print maker Thomas Lord Busby (1782–1838) used the title to show a dyspeptic man eyeing askance a huge dinner, while hungry beggars and an importunate dog look on, in a work from 1826. Later on Charles H. Bennett revisited the scene in his The Fables of Aesop and Others Translated into Human Nature (1857), where a dog dressed as a footman and carrying food to his master bares his teeth at the poor ox begging at the door. In this case the fable was rewritten to fit the scenario. Such work, bordering on the cartoon, provided a profitable avenue for social commentary. An American example appeared in the illustration to a children's book of 1880, where a dog dressed as a ruffian stands on the straw, cudgel in hand, warning off a cow and her calf (see above). It ushers in use of the theme in illustrated papers a little later. J. S. Pughe's centrefold in Puck pictures a dog in the uniform of a U. S. Marine holding off European nations that wish to participate in the Nicaragua Canal scheme. It was followed by the cover cartoon of Harper's Weekly picturing William Jennings Bryan as the dog, obstructing the choice of the Democratic presidential candidacy and preventing others getting at the White House oats.