Кіріспе

HAL HJT 16 Kiran ("Жұрақ сәулесі") – екі орындық, реактивтік қозғалтқышта жұмыс істейтін, Hindustan Aeronautics Limited (HAL) компаниясы жасаған және өндірген үнділік орташа деңгейдегі жаттығу ұшағы. Киран ұшағы Үндістан Әуе Күштерінің (IAF) ұшқыштары үшін жаңа орташа деңгейдегі жаттығу ұшағын іздеуімен жасалды. 1964 жылдың 4 қыркүйегінде бұл үлгі алғашқы ұшуын жасады, көп ұзамай сериялық өндіріс басталды. Оны IAF қабылдады, ол HPT 32 Deepak және Pilatus PC 7 сияқты негізгі жаттығу ұшақтарынан кейін ұшқыштардың орташа деңгейдегі дайындығын жүргізу үшін пайдаланады. Сонымен қатар, 1980 жылдары IAF күшті қозғалтқышпен және көптеген нысаналық нүктелермен жабдықталған бірнеше Киран ұшақтарын сатып алды; бұл нұсқасы Киран Mk II деп аталды. Үндістан Әскери-теңіз күштері де оны қолданады. Соңғы Киран 1989 жылы құрастырылып, содан кейін құрастыру желісі жабылды. Киран 50 жылдан астам уақыт бойы пайдалануда. 1990 жылдардың соңынан бастап, отандық үлгіде жасалған HAL HJT 36 Sitara әзірленуде, бірақ 2019 жылға дейін әлі пайдалануға берілген жоқ. 2010 жылдары HAL лицензиясы бойынша салынған жаңа BAE Systems Hawks ұшақтарының саны артуына байланысты оның қолданылуы бірте-бірте төмендеді. Киран Үндістан Әскери-теңіз күштерінің Сагар Паван және IAF-тің Surya Kiran командалары 2011 жылдың ақпанына дейін қолданды, содан кейін ұшақтары жауыгерлік ұшқыштарды даярлауға жұмсалғаннан кейін команда таратылды. Surya Kiran тобы арнайы жабдықталған Hawks ұшақтарымен қайта жабдықталды. 2018 жылдың желтоқсан айында Үндістан Мьянмаға бірнеше Киран ұшақтарын сыйға берді.

Даму

Киранды Үндістанның Hindustan Aeronautics Limited (HAL) компаниясы әзірледі. Бұл, Үндістан Әуе Күштерінің (IAF) жаңа реактивтік жаттықтырушы ұшақ қажеттігін білдіргеніне жауап ретінде жасалды. HAL-дың дизайн тобы салыстырмалы түрде дәстүрлі жаттықтырушы ұшақты құрастырды; автор Крис Смиттің айтуынша, олардың дизайны британдық BAC Jet Provost реактивтік жаттықтырушы ұшағының үлгісімен жақын болды. HAL қозғалтқыш ретінде пайдалану үшін 50 м/с дейін итермелеу күшіне қабілетті британдық Rolls Royce Viper 11 турбореактивті қозғалтқышын таңдады. Алғашқы өндіріс ұшағы "Киран I" деп аталды. 1968 жылдың наурыз айында IAF-ке алғашқы өндіріске дейінгі үлгілер жеткізілді. Қанағаттанарлық нәтижелер көрсеткен соң, осы үлгідегі толық көлемді өндіріс кешіктірілмей мақұлданды. Кейінірек өндірілген ұшақтардың әр қанатының астына қару жаттығулары үшін арналған бекіткіштер орнатылды; осы өзгеріс аталған ұшақтарды "Киран IA" деп қайта атауға себеп болды. Барлығы 190 дана Mk I және 1A ұшағы жасалды. Осы кезеңде Үндістан, тәжірибелі ұшқыштардың бастапқы "Киран" ұшағынан фронттық истребительдерге ауысудағы қиындықтарына байланысты, жаңа, жетілдірілген жаттықтырушы ұшақты іздеді. Жаңартылған үлгінің жеткізілімі 1985 жылы басталды; "Киран" ұшағының өндірісі 1989 жылы тоқтатылды.

Пайдалану тарихы

1968 жылы алғашқы ұшақ жеткізілгеннен бері «Киран» ұшағы Үндістан Әскери-әуе күштері (IAF) және Үндістан Әскери-теңіз күштерінің оқу бағдарламаларының аралық кезеңдерінде пайдаланылып келеді. 1990 жылдардың соңынан бастап HAL компаниясы «Киранға» мұрагер болатын HJT 36 Sitara жобасымен айналысып келеді. Оның әзірленуі ұзаққа созылды, сынақ ұшу кезеңіндегі апаттар мен кең ауқымды қайта жобалау қажеттілігіне байланысты кешікті. Тағы бір жаттығу ұшағы – британдық BAE Systems Hawk, 2007 жылдан бастап HAL лицензиясымен құрастырылып, IAF-тің ескірген «Киран» паркін толықтырып, бірте-бірте алмастыруда. «Хоук» жеткізілімдері және «Ситара» әзірлемесі жалғасып жатқанда, «Киранның» пайдалану мерзімі алғашқы үлгілер IAF-ке жеткізілгеннен кейін 50 жылдан астам уақыт өткен соң 2019 жылға дейін ұзартылды. 2009 жылы HAL HPT 32 Deepak паркінің қауіпсіздігіне байланысты тоқтатылуынан кейін, «Киран» уақытша ұшқыштарды даярлаудың I және II кезеңдерін жүзеге асыру үшін пайдаланылды. Бұл өзгеріс студенттерге арналған ұшу сағаттарының азаюы және «Сурья Киран» тобының ұшақтарын қайта бөлуді қажет ету сияқты елеулі қиындықтарға әкелді. 2010 жылы HPT 32-ні жылдам алмастыру және «Киран» паркінің қалыпты жұмысын қалпына келтіру мақсатында ұсыныс сұрау шығарылды, нәтижесінде Pilatus PC 7 таңдалды. Үндістан Әскери-теңіз күштері мен Үндістан Әскери-әуе күштері тиісінше Сагар Паван және Сурья Киран аэробтикалық командаларын жеке басқарады. 2010 жылдың 3 наурызында «Индия авиациясы 2010» әуе шоуы кезінде Сагар Паван тобының «Киран Мк II» ұшағы Хайдарабадтағы ғимаратқа құлап, екі экипаж мүшесі қаза тауып, төрт азамат жарақат алды. 2010 жылдары Үндістан Қорғаныс министрлігі «Сурья Киран» тобына қарасты қалған «Кирандарды» алмастыру үшін HAL-дан 20 Hawk Mk132 ұшағын тапсырыс берді. 2019 жылға қарай бірнеше «Хоук» ұшақтары «Сурья Киран» тобына берілді және олардың танымал әуе көрсетілімдерін орындау үшін пайдаланылды. 2018 жылдың желтоқсан айында Үндістан көршілес Мьянмаға 6 «Киран» ұшағын сыйға тартты, бұл ұшақтармен бірге ұшқыштар мен жер экипажын оқыту үшін мамандар тобы да жіберілді. Times Now басылымы бұл сыйлықтың екі ел арасындағы әскери байланыстарды нығайту және аймақтағы Қытайдың өсіп келе жатқан ықпалын теңдестіру мақсатында жасалғанын болжайды.