Екінші дүниежүзілік соғысынан кейін нацистердің қашу жолдары

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Еуропадан қашып кеткен нацистік және фашистік соғыс қылмыскерлері үшін қашу жолдары жүйесі.

Rattenlinien (тышқан жолдары) – 1945 жылдан бастап Еуропадан қашып кеткен неміс нацистері мен басқа фашистердің қашу жолдары жүйесі. Бұл қашу жолдары негізінен Латын Америкасына, әсіресе Аргентинаға, сондай-ақ Парагвай, Колумбия, Бразилия, Уругвай, Мексика, Чили, Перу, Гватемала, Эквадор және Боливияға, және АҚШ, Канада, Австралия, Испания мен Швейцарияға бағытталған. Басты екі маршрут болды: біріншісі Германиядан Испанияға, содан кейін Аргентинаға; екіншісі Германиядан Римге, одан кейін Генуяға, содан соң Оңтүстік Америкаға. Екі маршрут дербес дамыды, бірақ кейін бірікті. Бұл жолдарды католик шіркеуінің дін қызметкерлері қолдады. 1947 жылдан бастап АҚШ барлау қызметі кейбір нацистік стратегиялар мен ғалымдарды тасымалдау үшін бұрыннан бар Rattenlinien желілерін пайдаланды. Көптеген танымал ғалымдар нацистік басшы Адольф Гитлер 1945 жылдың 30 сәуірінде Берлинде өз-өзіне қол жұмсады деген пікірде бірауыздан келіседі, бірақ түрлі конспирологиялық теориялар оның соғыстан аман қалғанын және Аргентинаға қашқанын айтады.

Франконың Испаниясы

Алғашқы құпия жолдардың пайда болуы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыс кезінде Ватикан мен Аргентина арасындағы қарым-қатынастардың дамуымен байланысты. 1942 жылы Ватиканның мемлекеттік хатшысы кардинал Луиджи Маглионе, әрине, папа Пий XII-нің тапсырысымен Аргентина елшісіне елдің еуропалық католик иммигранттарды уақтылы қабылдауға дайындығы туралы хабарласты, оларға тұруға және жұмыс істеуге мүмкіндік беру үшін. Рафаэльскийлердің Римдегі бөлімшесінің басшысы, неміс дін қызметкері Антон Вебер, Аргентинаға бару ниетімен Португалияға сапар шекті, католиктердің көшіп келуіне жағдай жасау мақсатында болған сияқты. Католик басшылары, болшевизмді ортақ жау санап, нацистермен ынтымақтастыққа келісті. 1944 жылға қарай, Франконың Испаниясында нацистердің қашуына көмектесу үшін құпия жолдар желісі белсенді жұмыс істеді. Басты ұйымдастырушылардың қатарында Францияның «Action Française» ұйымының мүшесі Шарль Лескат, бұл ұйым папа Пий XI-дің бұйрығымен таратылған, бірақ Пий XII-нің кезінде қайта жаңғыртылған, және испан үкіметінде байланыстары бар бельгиялық Пьер Дей болды. Лескат пен Дей 1946 жылдың ақпанынан кейін Росарио (Аргентина) епископы және кардиналы Антонио Каджаноның көмегімен Еуропадан алғашқы болып қашып кетті. 1946 жылға қарай Испанияда жүздеген соғыс қылмыскерлері, сондай-ақ мыңдаған бұрынғы нацистер мен фашистер болды. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Бёрнс мәлімдегендей, Ватиканның осы «пана іздеушілерді» тапсырудағы ынтымақтастығы «көп емес» болды. Италиядағы Ватиканның эмиграциялық операциясы Ватикан қаласына бағытталған еді, ал испан құпия жолдары Ватикан тарапынан қолдау көрсетілгенімен, Ватиканның эмиграция бюросының иерархиясынан тәуелсіз болды.

Епископ Худаль желісі

Австриялық католик епископы Алоис Худал, нацистерге жақтас болған, Римдегі Pontificio Istituto Teutonico Santa Maria dell'Anima семинариясының ректоры, австриялық және неміс дін қызметкерлеріне арналған, сондай-ақ "Италияда тұратын неміс халқының рухани жетекшісі" болды. Италиядағы соғыс аяқталғаннан кейін Худал неміс тілінде сөйлейтін соғыс тұтқындары мен Италиядағы түрлі лагерьлерде ұсталған адамдарға көмек көрсетумен белсенді айналысты. 1944 жылдың желтоқсан айында Ватикан Мемлекеттік хатшылығы Италиядағы неміс тілді тұтқындарды аралау үшін өкіл тағайындауға рұқсат алды, бұл міндет Худалға жүктелді. Худал осы лауазымын іздеп отырған нацистік соғыс қылмыскерлерінің қашуына көмектесу үшін пайдаланды, соның ішінде Треблинка лагерінің командирі Франц Стэнгль, Густав Вагнер – Собибор лагерінің командирі, Париж маңындағы Дранси лагеріне жауапты және Словакиядағы неміс концлагерлеріне депортацияны ұйымдастырған Алоис Бруннер, Ардеатин қырғынына кінәлі Эрих Прибке және Адольф Эйхман – ол бұл туралы кейін өзі ашық мойындады. Олардың кейбіреулері тұтқын лагерьлерінде сақталып тұрды, ал басқалары жеке басын куәландыратын құжаттары болмағандықтан, лагерь тізімдеріне жалған есімдермен енгізілді. Басқа нацистер Италияда жасырынды және Худалдың қашуға көмектесудегі рөлі туралы білгеннен кейін оны іздеп келді. Худал өз естеліктерінде өз әрекеттері туралы былай деді: "Мен Құдайға осы түрмелер мен концлагерьлерде көптеген құрбандарға барып, оларды жұбатқаным және жалған құжаттармен қашуларына көмектескенім үшін шүкіршілік етемін". Оның пікірінше: Германияға қарсы одақтастардың соғысы крест жорығы емес, экономикалық кешендердің басы бәсекесі болды, олар өздерінің жеңісі үшін күресті. Демократия, нәсіл, діни бостандық және христиандық сияқты сөздер бұл бизнесте халықтың назарын аудару үшін қолданылған әрекеттер еді. Осының барлығы мені 1945 жылдан кейін барлық қайырымдылық жұмыстарымды негізінен бұрынғы нацистер мен фашистерге, әсіресе "соғыс қылмыскерлеріне" арнауға міндеттеді деп ойладым. Марк Ааронс пен Джон Лофтус Худалды қашқындарға арналған құпия жолдарды құруға өзін арнаған алғашқы католик дін қызметкері деп санайды. Олар Худалдың нацистік қашқындарға ақшамен және, ең бастысы, Ватикан босқындар ұйымынан (Pontificia Commissione di Assistenza) алынған жалған жеке құжаттармен көмектескенін мәлімдеді. Бұл Ватикан құжаттары толыққанды паспорттар емес еді, сондықтан олардың көмегімен шетелге өту мүмкін емес еді. Олар қағаз жолының бірінші қадамы болды – оларды Халықаралық Қызыл Крест комитетінен (ХҚК) жер аударылған адамдарға арналған паспорт алу үшін пайдалануға болады, ал одан кейін виза алуға өтініш беруге болады. Теориялық тұрғыдан алғанда, ХҚК паспорт алуға үміткерлердің тексеруін жүргізуі керек еді, бірақ іс жүзінде дін қызметкерінің, әсіресе епископтың сөзі жеткілікті деп есептелді. Австриялық жазушы Гитта Серени жинаған мәліметтерге сәйкес, Худал епископ ретіндегі лауазымын пайдаланып, ХҚК-дан "өзінің талаптарына сәйкес ресімделген" құжаттарды сұраған. Серенидің деректері сондай-ақ сол кезде Римде ұрланған және жалған ХҚК құжаттарымен белсенді сауда-саттық жүргізілгенін көрсетті.

Austrian Catholic bishop Alois Hudal, a Nazi sympathiser, was rector of the Pontificio Istituto Teutonico Santa Maria dell'Anima in Rome, a seminary for Austrian and German priests, and "Spiritual Director of the German People resident in Italy". After the end of the war in Italy, Hudal became active in ministering to German speaking prisoners of war and internees then held in camps throughout Italy. In December 1944, the Vatican Secretariat of State received permission to appoint a representative to "visit the German speaking civil internees in Italy", a job assigned to Hudal. Hudal used this position to aid the escape of wanted Nazi war criminals, including Franz Stangl, commanding officer of Treblinka; Gustav Wagner, commanding officer of Sobibor; Alois Brunner, responsible for the Drancy internment camp near Paris and in charge of deportations in Slovakia to German concentration camps; Erich Priebke, who was responsible for the Ardeatine Massacre; and Adolf Eichmann—a fact about which he was later unashamedly open. Some of these wanted men were being held in internment camps; generally lacking identity papers, they would be enrolled in camp registers under false names. Other Nazis hid in Italy and sought Hudal out after learning about his role in assisting escapes. In his memoirs, Hudal said of his actions, "I thank God that He [allowed me] to visit and comfort many victims in their prisons and concentration camps and to help them escape with false identity papers." He explained that in his eyes:

The Allies' War against Germany was not a crusade, but the rivalry of economic complexes for whose victory they had been fighting. This so called business used catchwords like democracy, race, religious liberty and Christianity as a bait for the masses. All these experiences were the reason why I felt duty bound after 1945 to devote my whole charitable work mainly to former National Socialists and Fascists, especially to so called 'war criminals'. According to Mark Aarons and John Loftus, Hudal was the first Catholic priest to dedicate himself to establishing escape routes. They claim that Hudal helped the Nazi fugitives with money, and more importantly with false identity documents from the Vatican Refugee Organisation (Pontificia Commissione di Assistenza). These Vatican papers were not full passports and thus were not enough to gain passage overseas. They were, rather, the first step in a paper trail—they could be used to obtain a displaced person passport from the International Committee of the Red Cross (ICRC), which in turn could be used to apply for visas. In theory, the ICRC would perform background checks on passport applicants, but in practice, the word of a priest or particularly a bishop would be good enough. According to statements collected by Austrian writer Gitta Sereny from a senior official of the Rome branch of the ICRC, Hudal would also use his position as a bishop to request papers from the ICRC "made out according to his specifications". Sereny's sources also revealed an active illicit trade in stolen and forged ICRC papers in Rome at the time.

Хорватиялық францискандар

Францискан орденінің мүшелері, хорват дін қызметкерлерінің шағын, бірақ ықпалды желісі, әке Крунослав Драгановичтің басшылығымен, Римдегі Сан-Жироламо-делли-Иллиричи семинария колледжінде штаб-пәтері бар, өте күрделі құпия жол желісін ұйымдастырды. Желінің Австриядан Генуяға қарай бағыттары болды. Құпия жол бастапқыда хорват усташелерінің мүшелеріне, соның ішінде олардың жетекшісі Анте Павеличке көмек көрсетуге бағытталған. Тізбекке белсенді дін қызметкерлері кірді: әке Вилим Чечелья, көптеген усташе және нацистік қашқын жасырынған Австриядағы Усташе әскери викарийі; әке Драгутин Камбер, Сан-Жироламода орналасқан; әке Доминик Мандич, Сан-Жироламодағы Ватиканның ресми өкілі және францискандықтардың қазынашысы, ол құпия жолға францискандық баспасөзді ұсынды; және Генуядағы монсеньор Карло Петранович. Вилим Австрияда жасырынғандармен байланысып, оларға Италияға шекарадан өтуге көмектесті; Камбер, Мандич және Драганович оларға, көбінесе монастырда, құжаттарды рәсімдеу кезінде баспана табады; соңында Драганович Генуядағы Петрановичке Оңтүстік Америкаға аттанатын кемелердегі қажетті орын саны туралы хабарлайтын. Драгановичтің құпия жолы туралы ақпарат Римдегі барлау және дипломатиялық қауымдастықта жақсы белгілі болды. 1945 жылдың тамызында Римдегі одақтас қолбасшылары Сан-Жироламоның усташелер үшін "пана" ретінде пайдаланылуы туралы сұрақтар қойды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 1946 жылғы 12 шілдедегі есебінде тоғыз соғыс қылмыскері, соның ішінде албандар мен қарамонталықтар, хорваттар және Сан-Жироламо семинариясында "қорғалмаған" және "Шіркеудің қолдауы мен қорғанысын пайдаланатын" басқалар тізімделген. 1947 жылдың ақпанында ЦИК арнайы агенті Роберт Клейтон Мудд Павеличтің усташе кабинетінің он мүшесі Сан-Жироламода немесе Ватиканның өзінде тұрғанын хабарлады. Мудд семинарияға агентін жіберіп, оның "жарақаттанған жастардың" күзетінде "усташе оперативтік қызметкерлерінің жасырын ұяларымен" толы екенін растады. Мудд дипломатиялық иммунитетпен қорғалған көліктің Ватикан мен семинария арасында белгісіз адамдарды тасымалдағанын хабарлады. Ол былай деп қорытындылады: Драгановичтің хорват усташелеріне көрсеткен қолдауы оны Ватиканның осы бұрынғы усташе ұлтшылдарын Оңтүстік Америкаға бару үшін қажетті құжаттарды алуға мүмкіндік беретін уақытқа дейін қорғау жоспарымен байланыстырады. Ватикан, осы адамдардың коммунизмге қарсы күшті сезімдеріне сүйене отырып, оларды Қызыл идеологияның таралуына қарсы тұру үшін кез келген жолмен Оңтүстік Америкаға жіберуге тырысады. Мысалы, доктор Вранчич Оңтүстік Америкаға кеткен, ал Анте Павелич пен генерал Крен Испания арқылы Оңтүстік Америкаға кетеді деп күтілуде. Осы операциялардың барлығын Драганович Ватиканға ықпалының арқасында жүргізген деп хабарланды. Драгановичтің құпия жолының бар екендігін Ватикан дипломатиясының беделді тарихшысы әке Роберт Грэм растады: "Драгановичтің хорват усташе достарын құтқаруда белсенді болғанына күмәнім жоқ". Грэм Драгановичтің құпия жолы Ватиканмен келісілмегенін мәлімдеді: "Ол дін қызметкері болғандықтан Ватиканды білдіреді дегенді білдірмейді. Бұл оның жеке операциясы еді". Сонымен қатар, Ватикан төрт рет интернатта отырған усташе тұтқындарының мүддесін қорғады.

A small but influential network of Croatian priests, members of the Franciscan order, led by Father Krunoslav Draganović, organised a highly sophisticated ratline with headquarters at the San Girolamo degli Illirici Seminary College in Rome, with links from Austria an embarcation point in Genoa. The ratline initially focused on aiding members of the Croatian Ustaše including its leader, Ante Pavelić. Priests active in the chain included: Fr. Vilim Cecelja, former Deputy Military Vicar to the Ustaše, based in Austria where many Ustashe and Nazi refugees remained in hiding; Fr. Dragutin Kamber, based at San Girolamo; Fr. Dominik Mandić, an official Vatican representative at San Girolamo and treasurer of the Franciscans, who put the Franciscan press at the ratline's disposal; and Monsignor Karlo Petranović, based in Genoa. Vilim would make contact with those hiding in Austria and help them cross the border to Italy; Kamber, Mandić and Draganović would find them lodgings, often in the monastery itself, while they arranged documentation; finally, Draganović would phone Petranović in Genoa with the number of required berths on ships leaving for South America. The Draganović ratline was an open secret among the intelligence and diplomatic communities in Rome. As early as August 1945, Allied commanders in Rome were asking questions about the use of San Girolamo as a "haven" for Ustaše. A US State Department report of 12 July 1946 listed nine war criminals, including Albanians and Montenegrins as well as Croats, plus others "not actually sheltered" at San Girolamo Seminary who "enjoy Church support and protection". In February 1947, CIC Special Agent Robert Clayton Mudd reported ten members of Pavelić's Ustaše cabinet living either in San Girolamo or in the Vatican itself. Mudd had infiltrated an agent into the seminary and confirmed that it was "honeycombed with cells of Ustashe operatives" guarded by "armed youths". Mudd reported a car protected under diplomatic immunity transported unidentified people between the Vatican and the Seminary. He concluded that:
DRAGANOVIC's sponsorship of these Croat Ustashes definitely links him up with the plan of the Vatican to shield these ex Ustasha nationalists until such time as they are able to procure for them the proper documents to enable them to go to South America. The Vatican, undoubtedly banking on the strong anti Communist feelings of these men, is endeavoring to infiltrate them into South America in any way possible to counteract the spread of Red doctrine. It has been reliably reported, for example that Dr. VRANCIC has already gone to South America and that Ante PAVELIC and General KREN are scheduled for an early departure to South America through Spain. All these operations are said to have been negotiated by DRAGANOVIC because of his influence in the Vatican. The existence of Draganović's ratline has been supported by a highly respected historian of Vatican diplomacy, Fr. Robert Graham: "I've no doubt that Draganović was extremely active in syphoning off his Croatian Ustashe friends." Graham stated that Draganović's ratline was not approved by the Vatican: "Just because he's a priest doesn't mean he represents the Vatican. It was his own operation." At the same time, there were four occasions in which the Vatican did intervene on behalf of interned Ustasha prisoners.

АҚШ құпия қызметінің рөлі

1950 жылғы де classifiedталған АҚШ армиясының барлау есебіне сәйкес, 1947 жылдың ортасына қарай АҚШ күштері Драганович құрған желіні "430-шы CIC күзетінде болған, қазіргі директивалар мен талаптарға сәйкес толық өңделген, және Австрияда қалуы қауіпсіздікке қауіп төндіріп, USFA қолбасшысына ұят келтіруі мүмкін болған адамдарды эвакуациялауға" бастады, себебі Кеңес қолбасшылығы олардың АҚШ оккупациялық аймағында екенін біліп, кейбір жағдайларда оларды Кеңес күзетіне қайтаруды сұрады. Бұл – Қызыл Армия басып алған аймақтардан келген, соғыс қылмыскерлері деп күдіктенген адамдар еді, оларды АҚШ кеңестік тарапқа соттау үшін беруге міндетті болды. АҚШ мұны жасауға көңілсіз болды, себебі Совет Одағында әділ сот процесі күтілмейтініне сенді. Драгановичпен жасалған келісім адамдарды Римге жеткізуді қамтыды: "Драганович Римге келгеннен кейін, итальяндық және Оңтүстік Америка құжаттарын, визаларды, мөрлерді алу, құрлықта немесе теңізде орналасуын ұйымдастыру және шетелдегі қоныс аудару комитеттеріне хабарлау сияқты операцияның барлық кезеңдерін басқарды". Аргентинаға неміс иммиграциясының соңғы кезеңі 1946-1950 жылдар аралығында болды, ол кезде Перон Еуропадан келген танымал нацистер, олармен ынтымақтас болғандар және басқа фашистер үшін құпия жол құруға бұйрық берді. Аргентиналық зерттеуші Уки Гонидің мәлімдемесінше, ол 2002 жылы жариялаған кітабы үшін елдің архивтеріне жаңадан қол жеткізді, Аргентина дипломаттары мен барлау қызметкерлері Перонның тапсырмасы бойынша нацистік және фашистік соғыс қылмыскерлерін Аргентинада қоныстандыруға белсенді түрде шақырды. Гонидің айтуынша, аргентиналықтар Драгановичтің құпия жолымен ғана емес, Скандинавия, Швейцария және Бельгия арқылы өтетін қосымша құпия жолдарды да ұйымдастырды. Гонидің сөзіне қарағанда, Аргентинаның нацистік контрабандаға алғашқы қадамы 1946 жылдың қаңтар айында болды, ол кезде Аргентина Католик әрекетінің Аргентина бөлімшесінің басшысы, Аргентина епископы Антонио Кагьяно, тағы бір епископ Агустин Барреремен бірге Римге ұшып барды, онда Кагьяно кардинал атағын алуға тиіс болды. Римде аргентиналық епископтар француз кардиналы Эжен Тиссеранмен кездесті, онда олар (Аргентина дипломатиялық архивтерінде тіркелген) "Аргентина Республикасының үкіметі Францияға қайтқан жағдайда оларды қатал шаралар мен жеке кек алуға ұшыратуы мүмкін саяси көзқарастары болған француз азаматтарын қабылдауға дайын екенін" хабарлады. 1946 жылдың көктемінде бірнеше француз соғыс қылмыскерлері, фашистер мен Виши өкілдері Италиядан Аргентинаға осылай келді; оларға Римдегі ХҚКК кеңсесі паспорттар берді, содан кейін олар Аргентинаның туристік визаларымен мөрленді. (Кагьяноның ұсынысы бойынша денсаулық сертификаттары мен кері билеттерден бас тартты.) Буэнос-Айреске келген француз соғыс қылмыскерінің алғашқы құжатталған жағдайы Эмиль Девойтен болды, ол кейіннен 20 жылға қатаң түрме жазасына кесілді. Ол кардинал Кагьяномен бірге бірінші сыныпта кемемен келді. Гонидің мәлімдемесінше, осыдан кейін Аргентинадағы нацистік контрабанда институционалдық деңгейге жетті, 1946 жылдың ақпанында Перонның жаңа үкіметі антрополог Сантьяго Перальтаны иммиграция комиссары және бұрынғы Риббентроп агенті Людвиг Фрейдені өзінің барлау басшысы етіп тағайындады. Гонидің пікірінше, бұл екеуі құпия қызмет агенттері мен иммиграциялық "кеңесшілерден" тұратын "құтқару тобын" құрды, олардың көпшілігі өздері еуропалық соғыс қылмыскерлері, Аргентина азаматтығы мен жұмыс орындарымен.

According to a declassified U. S. Army intelligence report from 1950, by mid 1947 U. S. forces had begun to use Draganović's established network to evacuate "visitors who had been in the custody of the 430th CIC and completely processed in accordance with current directives and requirements, and whose continued residence in Austria constituted a security threat as well as a source of possible embarrassment to the Commanding General of USFA, since the Soviet Command had become aware that their presence in U. S. Zone of Austria and in some instances had requested the return of these persons to Soviet custody". These were suspected war criminals from areas occupied by the Red Army which the U. S. was obliged to hand over for trial to the Soviets. The U. S. reputedly was reluctant to do so, partly due to a belief that fair trials could hardly be expected in the Soviet Union. The deal with Draganović involved getting the visitors to Rome: "Dragonovich handled all phases of the operation after the defectees arrived in Rome, such as the procurement of IRO Italian and South American documents, visas, stamps, arrangements for disposition, land or sea, and notification of resettlement committees in foreign lands." The final period of German immigration to Argentina occurred between 1946 and 1950 when Perón ordered the creation of a ratline for prominent Nazis, collaborators and other fascists from Europe. According to Argentine researcher Uki Goñi, who newly access to the country's archives for his 2002 book, Argentine diplomats and intelligence officers had, on Perón's instructions, vigorously encouraged Nazi and fascist war criminals to make their home in Argentina. According to Goñi, the Argentines not only collaborated with Draganović's ratline, but set up additional ratlines running through Scandinavia, Switzerland, and Belgium. According to Goñi, Argentina's first move into Nazi smuggling was in January 1946, when Argentine bishop Antonio Caggiano, leader of the Argentine chapter of Catholic Action, flew with another bishop, Agustín Barrére, to Rome where Caggiano was due to be anointed Cardinal. In Rome the Argentine bishops met with French Cardinal Eugène Tisserant, where they passed on a message (recorded in Argentina's diplomatic archives) that "the Government of the Argentine Republic was willing to receive French persons, whose political attitude during the recent war would expose them, should they return to France, to harsh measures and private revenge". Over the spring of 1946, a number of French war criminals, fascists and Vichy officials made it from Italy to Argentina in the same way; they were issued passports by the Rome ICRC office, which were then stamped with Argentine tourist visas. (The need for health certificates and return tickets was waived on Caggiano's recommendation.) The first documented case of a French war criminal arriving in Buenos Aires was Émile Dewoitine, who was later sentenced in absentia to 20 years of hard labour. He sailed first class on the same ship back with Cardinal Caggiano. Shortly after this Argentinian Nazi smuggling became institutionalised, according to Goñi, when Perón's new government of February 1946 appointed anthropologist Santiago Peralta as Immigration Commissioner and former Ribbentrop agent Ludwig Freude as his intelligence chief. Goñi argues that these two then set up a "rescue team" of secret service agents and immigration "advisors", many of whom were themselves European war criminals, with Argentine citizenship and employment.