Кіріспе

Небра немесе Ранеб – екінші династияның екінші ерте Мысыр патшасының Хорус аты. Оның билік ету мерзімінің нақты ұзақтығы белгісіз, себебі Турин каноны зақымдалған және жылдық тізімдер жоғалған. Мането Небраның 39 жыл патшалық құрғанын айтады, бірақ египтологтар Манетоның бұл пікірін оған қол жетімді ақпаратты қате түсінуі немесе асыра көрсетуі деп санайды. Олар Небраның 10 немесе 14 жыл билік еткенін айтады.

Куәліктер

Небраның есімі көбінесе шиста, алабастр және мәрмәрден жасалған бірнеше тас ыдыстарда кездеседі. Көптеген тостағандар Абидос, Гиза және Саққарадан табылған. Жазбаларда Ка үйі сияқты культтік құрылыстардың бейнелері, Бастет, Нейт және Сет сияқты құдайлардың суреттері, сондай-ақ культтік мерекелердің тізімі бар. Табылған барлық заттарда Небраның есімі алдыңғы билеушісі Хотепсехемвимен немесе ізбасары Нинетжермен бірге келген. Небраның есімі ешқашан жеке кездеспейді. Небраның есімі бар саз мөрлер Саққарадағы Унас пирамидасының жолының астынан және Саққарадағы үлкен галереялы қабірдің ішінде табылған. Осы қабірде Хотепсехемвидің есімі бар бірнеше мөрлер де табылды, сондықтан қабір Небраға ме, әлде оның алдыңғысы Хотепсехемвиге ме деген пікірталас туды. 2012 жылы Пьер Тале және Дамиен Лейснай Синай түбегінің оңтүстігінде Небраның горис аты жазылған үш тас жазуды тапқандарын хабарлады. Әрбір тас жазуды әртүрлі вадиде табуға болады: Вади Абу Мадави, Вади Абу Куа және Вади Амейра. Небраның есімі көрсетілген орындар Синайдың батыс жағалауынан ішкі аймақтарына, мыс және түркіз кеніштері орналасқан жерлерге экспедициялар үшін пайдаланылған ежелгі жол бойында жатыр. Вадилер бойында 4-династияның фараондарына дейінгі династиялық патшалардың есімдері де сол орындарда орналасқан.

Атаулар қайнар көзі

Небраның серек аты египтологтар үшін үлкен қызығушылық тудырады, себебі ол оның өмірінде әлі құдайлыққа табыну нысаны болмаған Күннің иероглифтік белгісімен жазылған. Небра патшаның тұсындағы ең маңызды діни культтер мемлекеттік қамқоршылары Горус пен Сеттің екіұшты тең мәртебесін сақтауға бағытталған. Осы құдайлық тепе-теңдікті сақтаудан артық ештеңе болған жоқ. Патшалардың өзі осы құдайлық жұптың тірі бейнесі ретінде қарастырылды. Күн Горус немесе Сет Перибсен патшаның жағдайындағыдай Сет бақылауындағы аспан денесі деп есептелді. Сондықтан Күн әлі тәуелсіз құдай болған жоқ. Күн құдайы Раның бар екендігіне алғашқы нақты дәлел 3-ші династияның басында Джосер патшаның билігі кезінде Хесир сияқты жоғары лауазымды шенеуніктердің есімдерінде кездеседі. Ал толыққанды қалыптасқан патшалық Күнге табынудың алғашқы анықталған дәлелі 4-ші династияның үшінші билеушісі Раджедеф патшаның тұсында пайда болды. Ол өзінің туған есімін Ра есімімен байланыстырған алғашқы патша болды, бұл египеттік патшалар Горус пен Сетпен қатар Күннің тірі бейнесі деген үлкен діни сенімнің бастауы болды.

Отбасы

Небраның әйелі белгісіз. "Патша ұлы" және "Сопду дін қызметшісі" аталған Пернеб оның ұлы болған болуы мүмкін, бірақ оның есімі мен лауазымдарын көрсететін саз мөрлер екі патшаға бірдей (Небра мен оның ізашары Хотепсехемви) тиесілі деп саналатын галерея қабірінен табылғандықтан, Пернеб кімнің ұлы екені нақты белгісіз.

Жеке тұлға

Небра патшасы көбінесе Рамсесид дәуіріндегі Какау деген атпен танылады, оны «Апис бұқасы» деп аударуға болады. Бұл Манетонның жазған анекдотына байланысты, ол Кехоос (Какау атауының грек тіліндегі нұсқасы) патшаның тұсында Апий, Мендес ешкісі және Меневус «құдайлар ретінде таныстырылып, құлшылық етілгенін» айтқан. Қазіргі египтологтар бұл көзқарасқа күмәнмен қарайды, себебі 1-ші династия кезінде, тіпті одан бұрын да Апис культі қалыптасқан болатын. «Какау» деген аттың өзі бұл ертедегі перғауын үшін мәселелі, өйткені Небра заманынан бұл сөзді құрастыруға болатын есімнің көзі жоқ. Небраның туған аты да әлі анық емес. Египтолог Йохем Кальдің теориясы бойынша, Небра – құпия патша Венег Небтидің өзі. Ол Абидос қаласындағы Перибсен патшасының (кейінгі 2-ші династияның билеушісі) қабірінен табылған жанартау күлінен жасалған ыдыс сынығын келтіреді. Оның пікірінше, құмыра сынығында Нинеджер патшасының аты жазылған жердің астында уенег гүлінің іздері сақталған. Нинеджер атының оң жағында Небра патшасының Ка үйінің бейнесі ішінара сақталған. Бұл орналасу Кальді уенег гүлі мен Небраның есімінің байланысты деген қорытымға әкелді, сондай-ақ Нинеджер патшасы бұл жазуды ауыстырған. Каль сондай-ақ Нинеджер патшасы өзінің атын кері жазғанын, сондықтан оның аты Небраның атына қарама-қарсы бағытта жазылғанын атап көрсетеді. Кальдің теориясы әлі де талқыланып жатыр, себебі ыдыс жазуы зақымдалған, сондықтан әртүрлі түсіндірулерге көп мүмкіндік бар. Юрген фон Беккерат және Батискомб Ганн сияқты египтологтар Небраны тағы бір құпия ертедегі перғауынмен – Нюбнефермен байланыстырады. Алайда, басқа ғалымдар бұл байланысқа күмәнмен қарайды, өйткені 2-ші династияның билеушілері өте жиі туған және Хорус есімдерін бірдей жазатын (мысалы: Hor Nebra → Nisut Bity Nebty Nebra). Осылайша, «Нюбнефер» есімі басқа патшаның туған аты болуы мүмкін.

Билік

Небраның билік етуі туралы аз мәлімет бар. Небра есімі жазылған мөрлер мен Хотепсекемвидің мөрлері Саққарада табылған. Бұл Небра Хотепсекемвиді жерлеуді өткізгенін және оның тікелей мұрагері болғанын көрсетеді. Бұл мұрагерлікті қосымша растау ретінде Хотепсекемви мен Небраның серехтері қатар орналасқан мүсін мен тас ыдыс табылды. Оның заманынан сақталған басқа да құмыра жазулары мен мөр таңбалары тек діни және әкімшілік шараларды көрсетеді, мысалы, "Хор бағаналарын тіктеу". Небра билік еткен кезде Бастет қасиеттісінің алғашқы бейнесі пайда болды. Небраның билік ету мерзімінің нақты ұзақтығы зерттеулердің нысаны болып табылады. Белгілі Палермо тасын қалпына келтіру, яғни 1-ші династияның басынан Нефериркаре патшаға дейінгі патшалардың жылдық оқиғаларын нақты бөлінген кестелер түрінде көрсететін қара базальт тақтасы, Небра мен оның ізашары Хотепсекемвидің барлығы 39 жыл билік еткеніне алып келді. Небраның билігі туралы жазбалар Хотепсекемвиге қарағанда аз болғандықтан, Небраның билігі аз уақытқа созылған деп есептеледі. Есептеулер 29 және 10 жылдан 25 және 14 жылға дейін ауытқиды. Әртүрлі авторлардың пікірінше, Небра Египетті шамамен б.з.д. 2850 жылы, 2820-2790 жылдары (Дональд Б. Редфорд), 2800-2785 жылдары (Юрген фон Бекерат) немесе 2765-2750 жылдары (Ж. Малек) билеген.

Қабір

Небраның қабірінің орналасқан жері белгісіз. Вольфганг Хельк және Питер Мунро сияқты египтологтар Небраның Саққарадағы Унас пирамидасының жолының астындағы Б галереялық қабірінде жерленгенін санайды. Шындығында, Ранеб есімі жазылған көптеген заттар сол жерден табылды.