Кіріспе
Философиялық сенім. Акосмизм, пантеизмге қарама-қарсы немесе оған тең дәрежеде, ғаламның нақтылығын жоққа шығарады, оны түпкілікті түрде иллюзия деп есептейді (грек тіліндегі "ἀ" префиксі жоққа шығару мағынасын білдіреді; ағылшын тіліндегі "un-" префиксі сияқты), және тек шексіз, көрінбейтін Абсолютті ғана нақты деп санайды. Акосмизмнің тұжырымдық түрлері Шығыс және Батыс философияларында кездеседі.
Acosmism, held in contrast or equivalent to pantheism, denies the reality of the universe, seeing it as ultimately illusory (the prefix "ἀ " in Greek meaning negation; like "un " in English), and only the infinite unmanifest Absolute as real. Conceptual versions of Acosmism are found in eastern and western philosophies.
Шығыс философиясында
Индуизмнің дуалдық емес Адвайта Веданта мектебіндегі Майя тұжырымы – акосмизмнің бір түрі. Майя – "іллюзия, көріністер" дегенді білдіреді. Әлем Майя деп есептеледі, алайда бұл әлем нақты емес деп есептелуі білдірмейді. Венди Донигер былай түсіндіреді: "Әлемнің иллюзия (мая) екенін айту, оның шындыққа сай емес екенін айту емес; керісінше, ол көрінетін нәрсе емес, ол үнемі жасалып отыратын нәрсе. Майя адамдарды өздері білетін нәрселер туралы жаңылыстырады; тіпті бастысы, ол олардың білімдерін эпистемологиялық және онтологиялық тұрғыдан екінші деңгейдегі нәрселермен шектейді". Веданта индуизм мектебінде көрінетін әлем – Абсолютті және түпкілікті Шындықты (Брахманды) жасыратын Майя. Ведантада айтылғандай, адам санасы субъективті тәжірибе құрайды, бұл Майяны дұрыс түсінбеу қаупіне және Майяны жалғыз және соңғы шындық ретінде түсіндіруге әкеледі. Ведантистер "көрінетін әлем, адамдарды қоса алғанда, олар көрінетіндей емес, олардың физикалық формаларынан гөрі көбірек нәрсе бар" деп мәлімдейді. Майя – жалған дуалдық (немесе бөлінген көптік) сезімін танытатын және жалғастыратын нәрсе. Бұл көрініс шын, бірақ ол шындықтың жасырын принциптерін және нағыз табиғатын жасырады. Веданта бостандық – осы көрінбейтін принциптерді толық түсіну және қабылдау, ең алдымен жеке Өзіндік (Жан) басқалардағы Өзіндікпен және барлық нәрседегі Өзіндікпен (Брахман) бір екенін сезіну. Майкл Команс Маддкья Упанишадта айтылғандай, Адвайта Ведантаның мақсаты – ғаламның негізінде жатқан, бірақ өзінің табиғаты бойынша ағалымдық емес және барлық жаратылыстардың негізгі "ядросын" немесе "өзін" құрайтын жалғыз Абсолютті Шындық бар екенін ашу. Упанишада бұл Шындықты Брахман деп атайды және ол Брахманның өзімен бірдей екенін нақты айтады. Адвайта Веданта мектебі монистік, абсолюттік идеализм ретінде сипатталса, Двайта Веданта мектебі плюралистік идеализм ретінде сипатталады. Екеуінде де онтологиялық акосмизм элементтері бар, онда космостың материалдық жағы "рухани, мәңгілік, өзгермейтін" нәрсеге қарағанда "іллюзия, көрініс, толық емес шындық" деп есептеледі. Адвайта Веданта философиясында екі шындық бар: Вявахарика (эмпирикалық шындық) және Парамартика (абсолюттік, рухани шындық). Майя – құбылыстардың көрінісі ретінде факт. Адвайтистер Брахманды (Соңғы Шындық, Абсолют, Космикалық Жан) метафизикалық шындық деп санайды. Көрінетін әлем, Майя эпистемологиялық және эмпирикалық мағынада дұрыс; алайда, Ведантистер Майяны метафизикалық және рухани шындық ретінде қарастырмайды. Рухани шындық мәңгілік шындық, ал эмпирикалық шындық тек қазіргі уақытта ғана шын. Майя – бұл материалдық әлем, ол қабылдау тұрғысынан шын, бірақ Брахманның рухани тұрғысынан "нақты емес". Адвайта ғалымдары үшін нағыз шындыққа Вявахарика (эмпирикалық) және Парамартика (рухани), Майя және Брахман кіреді. Адвайтиндер рухани ағартудың мақсаты – адамның жанын Космикалық Жанмен (Брахманмен) бірдей сезіну, мәңгілік, қорқынышсыз, жарқын Бірлікке жете білу. Адвайта индуизмі мен буддизм екеуі де акосмизмнің мысалдары ретінде аталады. Басқа ғалымдар буддизмді акосмизмге негізделген философия ретінде дәл жіктеуге болмайтынын және Адвайта Веданта да акосмизм емес екенін айтады.
Батыс философиясында
Акосмизм Парменид, Платон, Спиноза, Кант, Гегель, Шопенгауэр және Ф. Х. Брэдли сияқты британдық және американдық идеалистердің еңбектерінде кездесетін бірнеше батыс философтарының шығармаларында көрінеді. Эрнст Платнер 1776 жылы Спинозаның сенімдері Құдайдың бар екенін жоққа шығармай, Құдайдан тәуелсіз ғаламның бар екенін жоққа шығарады деп мәлімдеді. Кейін Соломон Маймон Спинозаның осындай көзқарастарын сипаттау үшін акосмизм терминін енгізді. Фихте мен Гегель бұл түсіндірмеге қосылды, Гегель Спиноза үшін шындық – шексіз "субстанция" екенін, ал шекті әлемнің жоқ екенін түсіндірді. "Бірақ спинозизмді сынаушылар өздерін шектіліктен босата алмайды; сондықтан олар спинозизм үшін бәрі Құдай дейді, себебі оның ішінде дәл сол шектіліктердің (дүниенің) жиынтығы жоғалып кетті. Егер біреу «Барлығы Бір» деген сөзді қолданса және бірлік көптіктің шындығы екенін айтса, онда «барлығы» енді болмайды. Көптік жоғалады, өйткені оның шындығы бірлікте жатыр." В. Т. Стейс барлық философиялық акосмизмді мистикалық тәжірибеге байланысты деп санайды, авторлар осыны білсе де білмесе де. Стейс батыс философтарының көпшілігі әлемді толығымен иллюзия емес, керісінше, азырақ нақты деп санайтын шартты акосмизмге бейім екенін атап көрсетеді. Ол акосмизмнің екі мистикалық бастауын мәңгілік сәттен көреді: біріншіден, мистикалық сәт барлық мәңгілік пен шексіздікті қамтиды, сондықтан одан тыс ештеңе жоқ, екіншіден, мәңгілік сәт ең жоғары құндылық ретінде қабылданады.