Кіріспе

1979 жылы түсірілген Вернер Герцогтың "Носферату вампирі" (Nosferatu: Phantom der Nacht) – 1979 жылы түсірілген готикалық қорқыныш фильмі. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Вернер Герцог жүзеге асырған. Оқиға негізінен 19 ғасырдағы Германияның Висмар қаласында және Трансильванияда өрбітеді. Бұл фильм Ф.В. Мурнаудың 1922 жылғы "Дракула" фильмінің стильдік қайта түсірілімі болып табылады. Басты рөлдерде Клаус Кински (Граф Дракула), Изабелль Аджани (Люси Харкер), Бруно Ганц (Джонатан Харкер) және француз суретші-жазушысы Роланд Топор (Ренфилд) сомдаған. Фильмнің екі нұсқасы бар: бірінде актерлер ағылшын тілінде, екіншісінде неміс тілінде сөйлейді. Герцогтың "Носферату" фильмі сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, коммерциялық сәттілікке де қол жеткізді. Бұл фильм режиссер Герцог пен актер Кинскинің бес бірлескен жұмысының екіншісі есептеледі, одан кейін 1979 жылы "Войцек" фильмі түсірілді. Батыс Германияда фильмді 1 миллион көрермен тамашаласа, Италияда 53 870 000 ITL табыс әкелді. Изабелль Аджанидің туған елі Францияда да фильм сәл сәттілікке ие болды, онда 933 533 адам фильмді көруге келді. Фильм сценарийі бойынша Пол Монетт роман жазып, ол 1979 жылы Avon Publishing және Picador баспаларында жарық көрді. 1988 жылы түсірілген итальяндық қорқыныш фильмі "Носферату Венецияда" – бұл "аты ғана жалғас", онда тағы да Кински басты рөлде ойнады.

Сюжет

1850 жылы Джонатан Харкер Германияның Висмар қаласында жылжымайтын мүлік агенті болып қызмет етеді. Оның жұмыс берушісі Ренфилд оған Драккула графтың Висмардан жер сатып алғысы келетінін айтады. Харкер графқа барып, келісімді аяқтауға жіберілді. Әйелі Люсияны тастап, Харкер төрт аптаға созылатын сапармен Трансильваниядағы Дракуланың сарайына барады. Ол үйді сату үшін қажетті құжаттарды өзімен бірге алып жүреді. Жолда Харкер қонақүйге тоқтайды, онда жергілікті тұрғындар оған Драккуланың вампиризмінің егжей-тегжейін айтып, қарғыс атқан қамалдан алыстатуды сұрайды. Ауыл тұрғындарының ырым деп айтқан өтініштеріне мән бермей, Харкер өз сапарын жалғастырады, Борго асуын жаяу көтеріліп, қамалға жетеді, онда ол үлкен құлақтары, ақшыл терісі, өткір тістері мен ұзын тырнақтары бар Дракуламен кездеседі. Граф Люсияның кішкентай портретіне таңғалады және Висмар үйін сатып алуға келіседі, әсіресе ол оның көршісі болатынын білгенде. Джонатанның сапары жалғасып жатқанда, ол түнде бірнеше рет Дракуламен кездеседі. Висмарда Люсиді қасіретке ұшыраған түстер қорқытады, ол жақындап келе жатқан апаттың суреттерін көреді. Осы арада Ренфилд сиырды шағып алғаннан кейін психикалық ауруханаға жапсырылады. Харкердің қорқынышына орай, ол графты табутта ұйықтап жатқанын тауып, Дракуланың шынымен де вампир екенін растайды. Сол түні Дракула Висмарға кетеді, оған вампиріне арналған жерді алып кетеді. Харкер қамалға қамалып, төсек жаймаларынан жасалған арқан арқылы терезеден қашып құтылуға тырысады. Жүзі ұзақ емес, Жонатан құлап түсіп, ауыр жарақат алады. Келесі күні ертеңіне ол жерге құлап, цыган баласының скрипка ойнағанын естіп, қатты қобалжып оянады. Ақырында ауруханаға жатқызылған Жонатан дәрігерлерге "қара табуттар" туралы айтып, ауру оның ақыл-ойына әсер етеді деп ойлайды. Дракула мен оның сандықтары Қара теңіздегі Варна порты арқылы Висмарға кемемен, одан Босфор мен Гибралтар бұғазы арқылы, Батыс Еуропаның Атлантика жағалауы арқылы Балтық теңізіне дейін жүреді. Ол кемедегі екіпажды індетке шалдыққандай етіп өлтіреді. Жүде кемесі Висмарға жетеді, онда дәрігерлер, соның ішінде Абрахам Ван Хельсинг кеме тағдырын зерттейді. Олар өздерінің обаға шалдыққандығы туралы айтылған кеме журналын табады. Содан кейін Висмарды кеменің тышқандары басып кетті. Дракула өзінің сандықтарымен келгенде, бүкіл қалада өлім таралады. Науқас Джонатан үйге жеткізіледі, бірақ Люсиді тани алмайтындай көрінеді, ол ақыры келгенде және күн сәулесі оған зақым келтіретінін айтады. Кейін ол Дракуламен кездеседі. Ол шаршап, өлімге ұшырамай, оның Жонатанға берген сүйіспеншілігін талап етеді, бірақ пайдасыз. Енді Люси Висмарды қазаға ұшыратқан өлімге обадан басқа да себеп бар екенін біліп, қала тұрғындарын күмәнді және қызығушылық танытпаған, бүлдіршіннің биіне қатысып, соңғы кешкі ас ішуге сендіруге тырысады. Трансильваниялықтар Джонатанға берген кітаптан Люси таң атқанға дейін оның назарын аудару арқылы Дракуланы жеңе алатынын біледі, сол кезде күн сәулесі оны жояды, бірақ тек өз өмірі үшін. Жонатанның есінде қалған жайттар мен оның терісінің сарғаюы ауруын күшейтеді. Сол түні Люси Джонатанның айналасына тұз сақинасын қояды және Дракуланы оның бөлмесіне шақырады, ол оның қанын ішеді. Люси Дракуланың назарын әтеш шақыруынан аударады, ал таңертең ол өледі. Ван Хельсинг Люсидің өлі, бірақ жеңіске жеткенін көреді. Содан кейін ол Люсидің құрбандығы бекер болмағанын білу үшін Дракуланың жүрегіне тікенек салады. Кейін Джонатан ауруынан оянып, қазір вампир болып, Ван Хельсингті Дракуланы өлтіргені үшін тұтқындады. Содан кейін Джонатан өзінің көп жұмысы бар екенін айтады және Дракула сияқты қара киім киіп, ат үстінде кетеді.

Өмірбаян

Негізгі оқиға Брам Стокердің «Дракула» романына негізделген болса да, режиссер Герцог 1979 жылы фильмді негізінен Ф. В. Мурнаудың «Носферату» (1922) бейімделу фильмінің қайта түсірілімі ретінде жасады, ол Стокердің түпнұсқа жұмысынан шамалы ерекшеленеді. Алғашқы фильмнің жасаушылары бірнеше ұсақ бұрыштары мен кейіпкерлердің аттарын өзгертті. Сондай-ақ, олар романның авторлық құқығын пайдалануға рұқсат алмады, ол (сол кезде) Стокердің жесірі Флоренсқа тиесілі болды. Сотқа шағымданып, фильмнің барлық көшірмелерін жою туралы шешім шығарылды. Бірақ кейбір көшірмелер сақталып қалды және Флоренс Стокер қайтыс болғаннан кейін, авторлық құқық мерзімі өткен соң қалпына келтірілді. 1960-жылдары және 1970-жылдардың басында түпнұсқа үнсіз фильм қайта көрсетілімге түсіп, оны жаңа буын көрермендер тамашалады. Герцог Мурнаудың «Носферату» фильмін Германияның ең ұлы фильмі деп есептеді және Клаус Кинскинің басты рөлде ойнауымен фильмнің өзіндік нұсқасын жасауға құштар болды. 1979 жылы, «Дракула» авторлық құқығы қоғамдық доменге өткен күні Герцог классикалық неміс фильмінің жаңартылған нұсқасын жасады, енді ол түпнұсқа кейіпкерлердің аттарын қосуға мүмкіндік алды. Герцог өзінің фильмін қатал, буржуазиялық қаладағы тәртіптің күнсіздігі туралы теңдеу ретінде қарастырды. «Бұл тек қорқыныш фильмі ғана емес», - дейді ол. «Носферату – жәндік емес, ол екіұшты, шеберлікпен өзгеріс күші. Оба жайлағанда, адамдар мүлкін көшеге лақтырып жібереді, буржуазиялық заттарынан бас тартады. Өмірдің мәні мен мағынасы қайта қарастырылады». Аджани өзінің кейіпкері туралы былай деді: «Онда сексуалдық элемент бар. Ол Носфератуға тартады. Ол қызығушылық сезінеді – біз бәріміз солай ойлаймыз. Біріншіден, ол қала халқын құтқару үшін өзін құрбан етуді үміттенеді. Бірақ содан кейін, бір сәтте ауысым болады. Ол оның қанын сорып жатыр – жануар сияқты сорып жатыр – және кенеттен оның беті жаңа, сексуалдық сипат алады, ол енді оны кетіруге жібермейді. Жаңа құштарлық пайда болды. Мұндай сәт ешқашан вампирлер фильмінде көрінбеген». Герцог өзінің фильмінің ашылу сахнасын Мексиканың Гуанахуато қаласындағы Мумиялар мұражайында түсірді, онда 1833 жылғы холера эпидемиясының құрбандарының табиғи түрде мумияланған көптеген денелері қоғамға көрсетіледі. Герцог Гуанахуато мумияларын алғаш рет 1960-жылдары саяхаттап жүргенде көрген. 1970-жылдары ол қайтып келгенде, денелерді әдетте сақталатын шыны шкафтардан алып шықты. Оларды қабырғаға сүйеп, балалық шақтан ересек жасқа дейін тізбектей түсіру үшін орналастырды. Кинскидің «Дракула» макияжы, қара костюмі, жоқ басы, егеуқұйрық сияқты тістері және ұзын тырнақтарымен бірге Макс Шрек 1922 жылғы түпнұсқадағы макияжының көшірмесі болып табылады. Кинскимен жұмыс істеген макияж суретшісі – жапон суретшісі Рейко Крук. Ол Герцогпен және басқалармен басқа фильмдер түсіру кезінде дауласса да, Кински Крукпен жақсы қарым-қатынаста болды, ал төрт сағаттық макияж сеанстары Кинскинің өзінен ешқандай наразылықсыз өтті. Фильмдегі бірнеше кадрлар Мурнаудың түпнұсқа фильміндегі бейнелердің адал қайта жаңартылуы болып табылады, ал кейбіреулері Мурнауға құрмет көрсету мақсатында олардың түпнұсқаларымен бірдей.

Музыка

Nosferatu the Vampyre фильмінің музыкасын Батыс Германияның Popol Vuh тобы жазды, олар Герцогпен көптеген жобаларда бірлесіп жұмыс істеген. Фильмге арналған музыка топтың Brüder des Schattens – Söhne des Lichts альбомынан алынған материалдарды құрайды. Бұған қоса, фильмде Рихард Вагнердің "Das Rheingold" операсының увертюрасы, Шарль Гуноның "Messe solennelle à Sainte Cécile" шығармасынан "Sanctus" бөлімі және "Гордела" вокалдық ансамблі орындаған дәстүрлі грузин халық әні "Цинцкаро" да қолданылған.

Жануарларға қатыгездік жасау

Герцогтың зертханалық егеуқұйрықтарды зерттеу үшін шақырған голландиялық мінез-құлық биологы Мартен 'т Харт, егеуқұйрықтарға қатысты адамдық емес қараушылықты көргеннен кейін, енді осы жобада жұмыс істегісі келмейтінін мәлімдеді. Венгриядан әкелінген егеуқұйрықтардың Нидерландқа жеткеннен кейін өте нашар сапар жағдайларына байланысты бір-бірін жей бастағанынан басқа, Герцог қарапайым ақ егеуқұйрықтарды сұр түске бояуды талап етті. 'т Харттың сөзіне сүйенсек, мұны істеу үшін егеуқұйрықтар салынған қосқақтар бірнеше секундқа қайнап тұрған суға батырылуы керек еді, нәтижесінде олардың жартысы қырылды. Тірі қалған егеуқұйрықтар 'т Харт болжағандай, бояуды дереу жалап тазалап алды. 'т Харт сонымен қатар фильмде көрсетілген қойлар мен жылқыларға да нашар қарағандарын айтты, бірақ бұл туралы қосымша ештеңе хабарламады.

Шығару

Неміс тілінде Nosferatu: Phantom der Nacht, ал ағылшын тілінде Nosferatu the Vampyre деп шығарылған фильм 29-шы Берлин халықаралық кинофестиваліне ұсынылып, онда суретші-қоюшы Хеннинг фон Гирке ең үздік жетістігі үшін Күміс аю сыйлығын жеңіп алды.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes фильмінің шолуларын жинақтайтын сайт 54 шолу негізінде 95% мақұлдау көрсеткен, орташа бағасы 8.2/10. Сайттың сыншыларының пікірі: "Вернер Герцогтың таңғажайып визуализациясы және Клаус Кинскинің әйгілі қансорушының керемет бейнесі осы "Носферату" фильмінің қайта түсірілімін өз алдына қорқыныш жанрының классикасына айналдырды." Заманауи сыншылар фильмнің қорқыныш атмосферасын сақтап, көптеген өлім-жітімдер мен қасіретті көріністерді көрсеткенін атап өтеді. Алайда, бұл фильмде Дракуланың көптеген нұсқаларына қарағанда сюжеті кеңейтілген, вампирдің трагедиялық жалғыздығына көбірек назар аударылған. Дракула әлі де қорқынышты тұлға, бірақ оның ішкі қайғысы сезіледі; шаршаған, сүйіспеген және мәңгілікке жалғанған. MovieMet шолушысы Джон Дж. Пуччо бұл фильмді Мурнаудың түпнұсқасына адал құрмет деп санайды, түпнұсқа материалды едәуір жаңартып, тым көшірме болу қаупінен сақтайды. Роджер Эберт 1979 жылы "Чикаго Сан Таймс" газетінде фильмді шолып, оған төрт жұлдыз берді (барлық мүмкін болған төрт жұлдыз): "Херцогтың вампирінен жағымды ештеңе күтпеңіз", оны Клаус Кински эгосыз сомдаған. Эберт былай қосты: "Бұл фильм тіпті қорқынышты емес. Ол өте баяу, кейде медитативтік, бірақ Ф.В. Мурнаудың 1922 жылы түсірген "Носферату" фильмінен бері көргенімдегі вампир идеясына арналған ең әсерлі суреттер сериясы." 2011 жылы Эберт осы фильмді өзінің "Ұлы фильмдер жинағына" қосты. Шолуын аяқтаған Эберт былай деді:
Фильмнің ерекше қасиеті – оның сұлулығы. Герцогтың көркемдік көзі жеткілікті бағаланбайды. Оның фильмдері әрқашан тақырыптарымен көлеңкеге түсіреді. Біз не болып жатқанына назар аударамыз, ал "сұлу кадрлар" азады. Оның түс палитрасын басқаруын, орталықтан тыс композицияларын, жарық пен қараңғының драмалық үйлесімін қараңыз. Бұл фильм вампирлердің мәніне құрмет көрсетеді. Мен оларға сенбеймін, бірақ егер олар болғанда, олар осылай көрінуі керек.