Тауар құнының заңы

Маркстің тауар құны заңы: еңбек теориясы, капитализмдегі құнның қалыптасуы, бағалардың еңбек шығындарымен байланысы. Экономикалық талдау, сауда, құн.

45 мин оқу

100%

Дереккөз: Law of value — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Саяси экономиканы сынға алған Карл Маркстың концепциясы. Тауарлар құнының заңы (нем. Wertgesetz der Waren), қарапайымдап құндылық заңы деп аталады, – Карл Маркстың саяси экономиканы сынға алғандағы орталық концепциясы. Бұл концепция алғаш рет 1847 жылы жарық көрген «Философияның кедейлігі» атты еңбегінде Пьер Жозеф Прудонға қарсы тартыс кезінде Дэвид Рикардоның экономикасына сілтеме жасап түсіндірілді. Ең жалпы мағынасында, бұл адам еңбегінің өнімдерін экономикалық түрде алмасудың реттеуші қағидасы болып табылады. Яғни, саудадағы осы өнімдердің салыстырмалы құндары, көбінесе ақша бағасымен көрсетіледі, капиталистік өндіріс тәсілінде оларды өндіру үшін қазіргі уақытта әлеуметтік тұрғыдан қажетті еңбек сағатының орташа мөлшеріне пропорционалды. Осылайша, тауарлардың (алмастырылатын өнімдердің) құны олардың құнымен реттеледі, ал олардың құнының шамасы оларды өндіру үшін қазіргі уақытта әлеуметтік тұрғыдан қажетті еңбек сағатының орташа мөлшерімен анықталады (еңбек құнының теориясы мен құн формасын қараңыз). Бұл теореманың өзі түсінуге оңай және көптеген еңбекші адамдар үшін интуитивті түрде түсінікті. Дегенмен, оның салдарының теориялық негізін қалау Марксты екі он жылдан астам уақыт бойы айналыстырды, бұл өте күрделі міндет. Маркс «құндылық қатынастары» немесе «құндылық пропорциялары» (нем. Wertverhältnisse) туралы айтқанда, ол «ақшаны» немесе «бағаны» емес, адам еңбегінің өнімдері арасындағы құнның (немесе «пайдың») қатынасын білдірді. Бұл қатынастарды өнімдердің салыстырмалы алмастыру құны, яғни жұмыс істелген сағаттармен көрсетуге болады. Өнімді жасауға жұмсалған еңбек қаншалықты көп болса, ол соншалықты құнды болады, ал керісінше, өнімді жасауға жұмсалған еңбек қаншалықты аз болса, ол соншалықты құнды болмайды. Ақша бағасы – Маркстің құндылық қатынастарының көрінісі немесе бейнесі, бірақ бұл көрініс әрқашан дәл немесе өте дәл бола бермейді. Өнімдер нарықта өз құнынан жоғары немесе төмен сатылуы мүмкін, ал кейбір бағалар өнімнің құнымен мүлдем байланысты емес (Маркс мағынасында), себебі олар адам еңбегімен тұрақты өндірілмейтін және қайта өндірілмейтін саудаға жарамды объектілерге немесе қаржылық активтерге қатысты талаптарға сілтеме жасайды.

Concept in Karl Marx's critique of political economy

The law of the value of commodities (German: Wertgesetz der Waren), known simply as the law of value, is a central concept in Karl Marx's critique of political economy first expounded in his polemic The Poverty of Philosophy (1847) against Pierre Joseph Proudhon with reference to David Ricardo's economics. Most generally, it refers to a regulative principle of the economic exchange of the products of human work, namely that the relative exchange values of those products in trade, usually expressed by money prices, are proportional to the average amounts of human labor time which are currently socially necessary to produce them within the capitalist mode of production. Thus, the fluctuating exchange value of commodities (exchangeable products) is regulated by their value, where the magnitude of their value is determined by the average quantity of human labour which is currently socially necessary to produce them (see labor theory of value and value form). In itself, this theorem is fairly simple to understand and intuitively it makes sense to many working people. However, theorizing its implications is a much more complex task as it kept Marx busy across more than two decades. When Marx talked about "value relationships" or "value proportions" (German: Wertverhältnisse), he did not mean "the money" or "the price". Instead, he meant the ratio of value (or 'worth') that exist between products of human labour. These relationships can be expressed by the relative replacement costs of products as labour hours worked. The more labour it costs to make a product, the more it is worth and inversely the less labour it costs to make a product, the less it is worth. Money prices are at best only an expression or reflection of Marx's value relationships—accurately or very inaccurately. Products can be traded above or below their value in market trade and some prices have nothing to do with product values at all (in Marx's sense) because they refer to tradeable objects which are not regularly produced and reproduced by human labour, or because they refer only to claims on financial assets.

Еңбек өнімдерінің құнын теориялық тұрғыдан анықтау

"Құн заңы" көбінесе "еңбек құнының теориясымен" шатастырылады, бірақ бұл бес себеппен қатаң айтқанда дұрыс емес. Құн заңы тауарлардың сауда құны мен оларды өндіруге қажетті әлеуметтік орташа еңбек уақыты арасындағы қажетті және сөзсіз байланыс туралы жалпы реттеуші қағиданы ғана көрсетеді. Бұл тауар айналымын реттейтін заң ғана. Экономикадағы еңбек құнының теориясы осы анықталудың қалай жүзеге асырылатынын, қандай себеп-салдарлық байланыстар бар екенін, құн заңының басқа экономикалық заңдармен қалай өзара әрекеттесетінін және т.б. түсіндіруге бағытталған. Маркс үшін "еңбек құнының теориясы" Уильям Петтиден Дэвид Рикардоға дейінгі кейбір классикалық саяси экономистер ұстанған құндылықтар теориясын ғана білдіреді, олар адам еңбегін өнім құнының нақты мәні деп есептеді. Маркс өзінің құндылықтар теориясы барлық құндылықтардың теориясы емес, тек тауар өндірісі мен тауар айналымына қатысты құндылықтар жүйесін ғана қамтиды. Маркс өзінің теориясын ешқашан "еңбек құнының теориясы" деп атаған жоқ; ол саяси экономистерді сынаған, олардың барлығы еңбек уақыты арқылы өнім құнының қалай анықталатынын толыққанды түсіндіре алмады – олар оны қабылдады, бірақ дәйекті түрде түсіндірмеді (төменде қараңыз). Сондықтан Маркс өзін ұзақ уақыттан бері бар, бірақ бұрын дұрыс тұжырымдалмаған теорияны жетілдіріп отырған деп санады. Дегенмен, марксистік дәстүрде Маркс өнімінің құны туралы теориясы конвенция бойынша "еңбек құнының теориясы" деп аталады, ал Маркс теориясы классикалық саяси экономистердің теориясынан қаншалықты ерекшеленеді деген мәселе бойынша пікірталас жалғасуда.

Ресмилендіру

Маркс құндылық заңының ұғымын өзінің "Грундрисс", "Саяси экономиканы сынауға үлес", "Қосымша құн туралы теориялар" және "Капитал" еңбектерінде пайдаланғанмен, оның толық мағынасын математикалық тұрғыдан нақтылай формалдамады, сондықтан оны қалай дәл анықтау керек деген мәселе марксистік экономикада белгілі бір дәрежеде даулы болып қала береді. Әртүрлі экономистер алмасу құны мен еңбек уақыты арасындағы пропорционалдықты математикалық тұрғыдан қалай түсінуге болады немесе модельдеуге болады, сондай-ақ тиісті өлшемдер туралы пікір таластың тудырады. Осы пікір таластың түбінде бағалардың салыстырмалылығы мен жұмыс істелген уақыт арасындағы себеп-салдарлық қатынастар экономикада қалай түсінілуі керек деген күрделі ұғымдық сұрақтар жатыр. Маркс құндылықты диалектикалық тұрғыдан талдады, яғни құндылық құбылыстарын тек динамикалық, тұтас және қарым-қатынастық тұрғыдан ғана түсінуге болатынын ойлады, бірақ оның ұстанымының барлық ұғымдық, сандық және логикалық салдарларын өте нақты түсіндірген жоқ. Осы салдарлар туралы ғылыми пікір-таластар бүгінге дейін жалғасуда.

Сұраныс пен ұсыныс

Артық сұраныс саудадағы тауарлардың бағасын көтере алады, ал артық ұсыныс оларды төмендете алады; бірақ егер сұраныс пен ұсыныс салыстырмалы түрде теңгерілген болса, онда саудадағы тауарлардың белгіленген айырбас қатынастарын (немесе орташа баға деңгейлерін) не реттейді деген сұрақ туындайды, және осыны құндылық заңы түсіндіруге бағытталған. Құндылық заңына сәйкес, әртүрлі тауарлардың сауда қатынастары өндірістің нақты құн құрылымын көрсетеді, ал бұл құн құрылымы, ақырында, әртүрлі тауарлар мен қызметтерді өндіруге жұмсалатын әлеуметтік орташа еңбек уақытына дейін тоғысып келеді.

Шығын құрылымдары мен баға құрылымдары

Қарапайым тілмен айтқанда, егер A өнімін жасауға барлығы 100 сағат адам еңбегі жұмсалса, ал B өнімін жасауға 5 сағат кетсе, A мен B-нің қалыпты сауда қатынасы шамамен 1:20 болады (A-ның біреуі B-нің 20-сына тең), себебі A-ның құны B-ден әлдеқайда жоғары. Сонымен қатар, егер A мен B біріктіріліп, 40 сағатта C өнімін жасаса, онда C өнімінің құны барлығы шамамен 145 сағат адам еңбегіне тең болады, C өнімін жасауға жұмсалған еңбек сағаты да осының ішінде. Осы себепті, өнімдер нарығындағы сауданың көп бөлігі баға деңгейі тұрғысынан хаотикалық емес, тұрақты және көбінесе болжамды болып келеді. Маркс бойынша, баға өзгерістері жай ғана кездейсоқ, еріксіз немесе хаотикалық болмайды, олар бағаның өзгеруін шектейтін себеп-салдар заңдарымен басқарылады. «Құн құрылымы» деген ұғым өнімді жасау үшін қажетті (тікелей және жанама) ағымдағы еңбек ресурстарын білдіреді, ол оның баға деңгейінде көрінеді. «Баға құрылымы» деген ұғым бағалардың сирек оқшау тұратынын немесе өзгеріп отырмайтынын көрсетеді; керісінше, баға деңгейлері бір-біріне тәуелді, сондықтан кейбір бағалар өзгерсе, көптеген басқа бағалар да өзгеруі мүмкін – бұл экономика бойынша құндылықтың өзгеруін таратуға әкеледі. Егер баға деңгейлері уақыт бойынша тұрақты байланыста болса және бір-біріне тәуелді болса, онда құрылым бар. Маркс пікірінше, өнімдердің құн құрылымы мен баға құрылымы, жалпы алғанда, құн заңымен анықталады.

Айырбастау шарттары

Құн заңы әртүрлі тауарлар үшін орнатылған "алмасу шарттарынан" туындайды. Егер өндіруші басқа өнімді алу үшін өзінің өнімінің тым көп бөлігін беруге мәжбүр болса, бұл оның өзін асырауға және өнімін сатуға жұмсалатын қосымша уақытына тікелей әсер етеді. Уақыт өте келе және нарық интеграциясы арта тұра, өнімдердің салыстырмалы тұрақты құндылықтары жеке өндірушілердің өнімділігіне тәуелсіз өндіріс нормаларына сәйкес қалыптасады. Ондай жағдайда, әрбір өндіруші өзінің өндірісін осы әлеуметтік қабылданған құндылықтарға бейімдеуі керек, өнімдердің орташа алмасу шарттары салыстырмалы түрде тар шегінде ғана өзгереді, сондықтан өндірушілердің қызметі "еңбек уақыты экономикасын" "алмасу экономикасымен" байланыстыратын құн заңының ықпалына енеді. Маркс айтқандай, өндірушілер алмасуға неғұрлым тәуелді болса, алмасу соғұрлым олардан тәуелсіз болып көрінеді. Өнім нарықтары өз заңдарымен жұмыс істей бастайды, оларға өндірушілер ғана бейімделе алады. Егер кейбір бағалар өссе, көптеген басқа бағалар да өседі, себебі адамдар өскен шығындарын өтеуге тиіс. Егер кейбір бағалар төмендесе, көптеген басқа бағалар да төмендейді, өйткені арзандатылған баламалар пайда болғанда өнімдер сатылмай қалуы мүмкін, бірақ ешкім бұл бағалардың өзгеруін немесе бағалардың өзгеруінің бір-біріне әсерін бақылай алмайды. Олар нарыққа әсер ету үшін тек өз бағаларын көтеру немесе төмендету арқылы әрекет ете алады, бірақ тіпті сонда да белгілі бір шекте ғана. Көбінесе, адамдар өздері ештеңе өзгерте алмайтын көптеген белгілі өндіріс бағалары мен сату бағалары деңгейлеріне келісіп, олармен жұмыс істеуге мәжбүр. Егер өнімді белгілі бір бағада өндіруге немесе белгілі бір баға деңгейінде сатуға болмаса, оның көптеп таралмауы ықтимал. Осылайша, Маркс пікірінше, өндіріс қызметі өндіріліп, айырбасталатын өнімдердің құндылықтарымен (сонымен аталған "нарық күштерімен") үстемдік етеді, көбінесе адамның қажеттіліктеріне қарамастан, себебі осы өнімдердің құндылықтары белгілі бір өнімді өндіру мен сауда жасаудың "тиімді" немесе "тиімсіз" екенін анықтайды.

The law of value originates in the "terms of exchange" established for different products. If a producer has to supply too much of his own product to get a different product, this has direct consequences for the additional time he has to work to sustain himself and the trading of his product. Over time, and with more market integration, relatively stable values for products are established in accordance with production norms which exist independently of the productivity of individual producers. In that situation, each producer has to adapt his own production to those socially accepted values, the average terms of trade for products vary only within fairly narrow margins, and thus producers' activities fall under the sway of the law of value, which links "the economy of labour time" with "the economy of trade". Paradoxically, as Marx says, the more that the producers become dependent on exchange, the more exchange appears to become independent of them. Product markets begin to operate according to their own laws, to which the producers can only adjust themselves. If some prices go up, many other prices will go up as well because people have to cover their increased costs. If some prices go down, many other prices will go down as well since products otherwise fail to sell when cheaper alternatives become available, but no individual is in control of these price fluctuations, or in control of how all the price changes will impact on each other. All they can really do to influence the market is to raise or lower their own prices, but even so they can do that only within certain limits. Ordinarily, people have to accept and work with many given cost price levels and given sale price levels which they cannot do anything about. If a product cannot be produced at a certain cost, or if it cannot be sold at a certain price level, it is unlikely that it will be available much at all. In this way, Marx argues, production activities actually become dominated by the values of the products being produced and exchanged (so called "market forces"), often quite irrespective of what human needs might be, because these product values will determine whether and how it is "economic" or "uneconomic" to produce and trade particular products.

Қолданылу саласы

Маркс бойынша, «экономикалық құндылық» – таза әлеуметтік категория. Ол тек және қана адам еңбегімен шынайы өндірілген және қайта өндірілген заттардың қасиеті. Осылайша, заттар «экономикалық құндылыққа» тек қана оларды жасауға адам еңбегінің уақыты қажет болғандықтан ие болады. Бұл құндылық нарықтағы бағалардың өзгеруіне қарамастан қалыптасады және сақталады. Олар байланысты болса да, еңбек өнімдері арасындағы құндылық қатынастары мен баға қатынастары белгілі бір шектерде бір-бірінен тәуелсіз өзгеруі мүмкін. Кез келген затқа баға тағуға болады, бірақ бұл автоматты түрде сол заттың Маркс мағынасында еңбек өнімі ретінде құндылығы бар екенін білдірмейді. refn|group="note" "Өздері тауар емес заттар, мысалы, ар-ождан, ар-намыс сияқты нәрселер, иелері тарапынан сатуға ұсынылуы мүмкін, осылайша баға арқылы тауар сипатын қабылдайды. Сондықтан, бір нәрсе формальды түрде құндылығы болмаса да бағаға ие болуы мүмкін." – Карл Маркс, бірақ ол басқа тауарлар мен активтер саудасына жанама түрде әсер етуі мүмкін (мысалы, қолданылған тауардың құны жаңадан өндірілген сол типтегі тауармен байланысты болуы мүмкін). Осылайша, заң экономикадағы барлық тауарларға, қызметтерге немесе активтерге қолданылмайды және ол бүкіл экономиканы басқармайды. Қазіргі заманғы марксизмде құндылық заңы көбінесе «нарық экономикасымен» теңестіріледі, бірақ бұл Маркс өзінің идеясы емес еді. Керісінше, ол тауарлар саудасын шектейді, реттейді және қадағалайды. Қарапайым тілмен айтқанда, әлеуметтік қажетті еңбек талаптары өнім бағасының қозғалысына шек қояды. Біріншілік өнімдер – ерекше жағдай, оны Маркс өзінің дифференциалдық және абсолютті жер рентасы теориясында талқылайды. Сонымен қатар, әртүрлі себептермен құндылық заңына бағынбайтын түрлі тауарлар бар (төменде қараңыз).

Экономикалық құндылығы

Маркс бойынша экономикалық құндылық қажетті түрде болады, себебі адамдар әлеуметтік және моральдық субъектілер ретінде тірі қалу үшін өмір сүру құралдарын бірлесіп өндіріп, үнемдеуі керек. Адамдар өмір сүру үшін бір-біріне және басқа нәрселерге құн беріп бағалауы тиіс. Осы арқылы олар өндіріс қатынастарына бағынады. Олар өз өнімдерінің әлеуметтік тұрғыдан бағаланатынын біледі, тіпті сауда-саттық жүрмесе де. Мұнда үш негізгі қатынас қатысады, олар объективті және эмпирикалық тұрғыдан тексеріледі және көбінесе заңмен бекітіледі: Адамдар мен олардың экономикалық өнімдері арасындағы (техникалық қатынастар). Экономикалық өнімдердің өзара арақатынасы (сауда бағаларымен немесе оларсыз; бұл техникалық, экономикалық немесе сауда қатынастары, немесе жалпы алғанда, құндылық пропорциялары). Еңбек өнімдеріне құн беру, демек оларды үнемді пайдалану, осы үш қатынастың бір-бірімен өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асады. Бір өнімнің құны көптеген басқа өнімдердің құнына байланысты, ал тәуелсіз жеке өндірушілердің қоғамында олардың экономикалық қатынастары олар сауда жасайтын өнімдердің құны арқылы міндетті түрде білінеді. Бұл көрініс кейіпкерлік маскаларды қамтиды. Уақыт өте келе көптеген өнімдер қалыпты айырбас құнына ие болады, яғни бір өнімнің құны басқа өнімдерге қатысты тұрақты болады. Алайда, осы үш қатынас бір-бірімен қатар өмір сүріп, жеке тұлғалардан тәуелсіз өзара әрекеттесетіндіктен, экономикалық құнды өнімнің ішкі қасиеті деп қарастыруға болады, немесе ол тек әртүрлі субъективті қалаулары бар нарық қатысушыларының келіссөздерінен туындайтын сипаттама болып көрінуі мүмкін. Маркс құндылықтың объективті және субъективті аспектілері бар екенін мойындайды, бірақ ол ең алдымен нарықтық сауда арқылы құндылықтың объективтендірілуімен айналысты, онда объективтендірілген (реификацияланған) құндылық қатынастары адамдардың іс-әрекеттерін басқарады (құндылық формасын қараңыз). Қайшылығы, ол бұл құбылыс адам өмірін "басқаруға және үстемдік етуге" бастайды дейді, яғни адамдар өндірген өнімдері, әсіресе олардың сауда құндылықтары арқылы. Адамның қажеттіліктерінің көбірек бөлігі нарыққа шығарылып, күрделі еңбек бөлінісі дамығанда, құндылық пен еңбек уақыты арасындағы байланыс бұлыңғыр болып, экономикалық құндылық тек жеке емес "нарық күші" (бағаланған шығындар мен сату құндылықтарының белгілі бір құрылымы) ретінде көрінеді, оған барлық адамдар өз мінез-құлқымен бейімделуі керек. Адам еңбегі сол еңбек өнімдерінің экономикалық айырбасымен үстемдік етеді, ал еңбектің өзі саудаға жарамды абстракт құндылыққа айналады (Абстракт еңбек және нақты еңбекке қараңыз). Экономикалық құндылықты және оның көздерін түсіндірудегі қиындықтардың салдарынан құндылық құпияға айналады және құндылық қалай қалыптасатыны түсініксіз болады. refn 32:1 "note" "Құндылық формасы, толыққанды дамыған түрі ақша формасы, өте қарапайым және мазмұны аз. Дегенмен, адамзат 2000 жылдан бері оның мәніне жете алмады, ал мазмұнымен бай және күрделі формаларды талдауға белгілі бір деңгейде қол жеткізді". – Карл Маркс Экономикалық құндылық жұмбағын шешу үшін, Маркс пікірінше, біз жұмбақтың пайда болуына себеп болған жағдайлардың шынайы тарихи бастауын, яғни сауданың нақты экономикалық тарихын және тарихтың адам ойына қалай әсер еткенін зерттеуіміз керек. Осыдан кейін ғана құндылық өнім мен активтердің қасиеті ретінде емес, объектілер мен субъектілер арасындағы қатынас ретінде анықталады.

Economic value exists necessarily, according to Marx, because human beings as social beings and moral subjects must co operatively produce and economize their means of life to survive. Humans have to value things, and each other, in order to survive. In so doing they are subject to relations of production. They know that their products have a socially accepted value, even if no trade occurs yet. Three main kinds of relationships are involved which are objectively and empirically verifiable, and often formalised in law:
Between people (social relations). Between people and their economic products (technical relations). Between economic products themselves (with or without trading prices; these are technical, economic or commercial relations, or, in general, value proportions). The attribution of value to labor products, and therefore the economising of their use, occurs within these three types of relationships interacting with each other. The value of one product then depends on the value of many other products, and, in a community of independent private producers, their economic relations are then necessarily expressed through the product values of what they trade. This expression involves character masks. Over time, most products acquire a normal exchange value, meaning that what a product costs relative to other products remains fairly stable. However, because these three types of relationships co exist and interact objectively independent of individuals, it may appear that economic value is an intrinsic property of products, or alternately, that it is simply a characteristic that results from negotiations between market actors with different subjective preferences. Marx recognised that value has both objective and subjective aspects, but he was primarily concerned with the objectification of value through market trade, where objectified (reified) value relations rule human affairs (see value form). Paradoxically, he argues, this phenomenon meant that human lives became "ruled and dominated" by the products which people themselves had produced, and more specifically by the trading values of those products. When more and more of human requirements are marketised, and a complex division of labor develops, the link between value and labor time becomes obscured or opaque, and economic value seems to exist only as an impersonal "market force" (a given structure of priced costs and sale values) to which all people must adjust their behaviour. Human labor becomes dominated by the economic exchange of the products of that labor, and labor itself becomes a tradeable abstract value (see Abstract labour and concrete labour). The result of the difficulties in explaining economic value and its sources is that value becomes something of a mystery, and that how the attribution of value really occurs is no longer clear. refn|group="note"|"The value form, whose fully developed shape is the money form, is very simple and slight in content. Nevertheless, the human mind has sought in vain for more than 2,000 years to get to the bottom of it, while on the other hand there has been at least an approximation to a successful analysis of forms which are much richer in content and more complex." – Karl Marx

To solve the riddle of economic value, Marx argues, we must investigate the real historical origins of the conditions which give rise to the riddle in the first place, i. e. the real economic history of trade and the way that history has been reflected in human thought. Once we do this, value is no longer defined simply an attribute of products and assets, but as a relation between objects and subjects.

Бұл тепе-теңдік теориясы ма?

Томас Т. Секин Маркстің құндылық заңын нарықтық тепе-теңдіктің таза теориялық принципі ретінде түсіндірді, ол эмпирикалық шындыққа қолданылмайды. Бұл оның «заң» екенін қалай растауға болатыны туралы сұрақ тудырады. Пол Матик Маркс нарықтық тепе-теңдік теориясын ұсынбағанын, тек кеңейтілген экономикалық өндірістің динамикалық теориясын ұсынғанын айтты. Шындығында, нарықтар сирек тепе-теңдікте болады (бұл экономистердің гипотезасы немесе «баға тұрақтылығы» үшін эвфемизм), ал нарықтағы жеке адамдар мен топтардың мінез-құлқының себебі – оларды әрекетке итермелейтін сұраныс пен ұсыныс арасындағы тепе-теңсіздік. Осы түсінікте капиталистік даму әрқашан теңгерімсіз даму болып табылады, ал мемлекет әдетте оны жеңілдетуге немесе толықтыруға тырысады. Маркс өзі қоғамның нарықтық сауда арқылы тепе-теңдікке келтірілу идеясын «буржуазиялық идеологияның» типикалық туындысы деп есептеді және Жан Батист Сэйді қатаң сынады. Нақты әлемде сұраныс пен ұсыныс бағаның үнемі өзгеруі арқылы көбінесе кездейсоқ түрде реттелді. Шын мәнінде, нарықтық қызметтің жалғасуы үшін нарықтан тыс қызметтің көп болуы қажет болды,refn|group=note="Жұмысшы табының сақталуы мен қайта өндірілуі капиталдың қайта өндірілуінің қажетті шарты және осылай болуы керек. Бірақ капиталист оны жұмысшылардың өзін-өзі сақтау және көбейту инстинкттеріне қалдыра алады. Капиталист жұмысшының жеке тұтынуын қажетті деңгейге дейін азайтуға ғана қызығушылық танытады және жұмысшыларды азық-түліктің аз түрін емес, көп түрін тұтынуға мәжбүрлейтін оңтүстік америкалықтардың қатілдігінен аулақ қалады." – Карл Маркс. Соғыстар мен апаттар тауарлар мен қызметтерге қалыптан тыс тапшылық пен сұраныс тудырады. Заңсыз (қылмыстық) немесе «сұр» мәмілелер (пираттық және контрафактілік тауарларды қоса алғанда). Осы құбылыстардың барлығы белгілі бір дәрежеде нақты экономикада орын алады. Сондықтан құндылық заңының әсері олар арқылы жүзеге асырылады және әдетте тек тенденция ретінде немесе «жалпы орташа» заңы ретінде көрінеді. Дегенмен, баға мен құнды арасындағы айырмашылықтар әдетте сандық тұрғыдан шектеулі. Өндірістің нақты құн құрылымы түрлі сыртқы факторлармен бұрмаланғанымен, құндылық заңы бұрмалаудың мөлшеріне шек қояды. Егер тауарлар қалыптан тыс төмен немесе жоғары бағамен сатылса да, бұл қалыптан тыс жағдай «қалыпты» бағаға қатысты болады және дәл осы баға, Маркс айтқандай, құндылық заңымен, яғни өнімнің құн құрылымындағы адам еңбегінің пропорционалдығымен шектеледі.

Thomas T. Sekine has interpreted Marx's law of value as a purely theoretical principle of market equilibrium which has no application to empirical reality. This raises the question of how we verify that it is a "law" at all. Paul Mattick argued that Marx offered no theory of market equilibrium, only a dynamic theory of enlarged economic reproduction. In reality, markets were rarely in equilibrium anyway (that was more a hypothesis used by economists, or a euphemism for "price stability"), and what explained the market behaviour of individuals and groups was precisely the imbalances between supply and demand propelling them into action. On this interpretation, capitalist development is always imbalanced development which, typically, the state tries to mitigate or compensate for. Marx himself regarded the idea that society was somehow balanced out by market trade as a typical figment of "bourgeois ideology" and he was a strong critic of Jean Baptiste Say. In the real world, there was only a more or less haphazard adjustment of supply and demand through incessant price fluctuations. In reality, a lot of non market activity was necessary to keep market activity going,refn|group=note|"The maintenance and reproduction of the working class is, and must ever be, a necessary condition to the reproduction of capital. But the capitalist may safely leave its fulfilment to the labourer's instincts of self preservation and of propagation. All the capitalist cares for, is to reduce the labourer's individual consumption as far as possible to what is strictly necessary, and he is far away from imitating those brutal South Americans, who force their labourers to take the more substantial, rather than the less substantial, kind of food." – Karl Marx
Wars and disasters which create abnormal scarcities and demands for goods and services. Illegal (criminal) or "grey" transactions (including pirated and counterfeited goods). All of these phenomena occur to some degree or other in any real economy. Hence the effect of the law of value would usually be mediated by them, and would manifest itself only as a tendency, or as a law of "grand averages". Nevertheless, price value divergences are typically quantitatively limited. Although the real cost structure of production can be distorted by all kinds of extraneous factors, the law of value places limits on the amount of the distortion. Even if goods sell at an abnormally low or high prices, that abnormality relates to a "normal" referent price, and it is precisely that price which, according to Marx, is constrained by the law of value, i. e. by the proportionalities of human labour time reflected in the cost structure of products.

Капитализмде

Маркс экономикалық айырбас дамығанда және нарықтар кеңейгенде, дәстүрлі өндіріс тәсілдері жойылғанда және коммерциялық практикалармен алмастырылғанда, құндылық заңының жұмыс істеу механизмі өзгеріске ұшырайтынын айтады.

Өндіріс бағасы

Осылайша, капиталистік өндіріс тәсілі – өндірістің кіріс және шығысының барлығы нарықтағы тауарлар мен қызметтерге (немесе тауарларға) айналып, еркін сатылатын экономика түрі. Мұнда капиталистер сауда немесе жалға алу арқылы ғана емес, өндірістің өзін капиталдастыру арқылы табыс табады. Жаңа өнімдерді жасау үшін өнімдер мен жұмыс күші сатып алынады, олардың нарықтағы құны өзіндік құнынан жоғары болады, нәтижесінде қосылған құннан пайда туындайды. Маркс мұндай экономикада жаңа еңбек өнімдерінің экономикалық айырбасын тікелей реттейтін құн заңы емес, олардың өндіріс бағасы дейді. Маркс теориялық тұрғыда шешуге тырысқан мәселе – уақыт өте келе өндіріс бағаларының өзгеруі құн заңымен қалай реттеледі. Бұл классикалық саяси экономика шеше алмаған мәселе еді. Өндіріс бағасы – өнімді өндіруге жұмсалған капиталға қалыпты, орташа пайда табу үшін өнімді сатуға тиіс баға. Бұл көбінесе өзіндік құн, пайда маржасы және сату айналымы мәселесі. Егер белгілі бір тауар түрінің сату бағасы белгілі бір қалыпты деңгейде тұрақтанса, онда Маркс шын мәнінде тауарды тек сол баға деңгейінде ғана қолайлы немесе қалыпты пайдамен ұсынуға болады дейді. Капиталистік қоғамға дейінгі кезеңде көптеген кіріс пен шығыс тауар ретінде бағаланбаған, ал "құқық бойынша" немесе әдет-ғұрып бойынша бөлінген жағдайда, орташа өндіріс бағасы тұжырымы мағынасыз болар еді. Қалалар, провинциялар және өңірлер арасында тіпті бағалардың айырмашылығы да болды, бұл саудагерлерге қосымша пайда әкелді. Капиталистік қоғамда капиталдың табысы бәсекелестік арқылы үнемі теңестіріліп, инвестициялардың қалыпты қайтарымы үшін өнеркәсіптік нормалар құрайды. Капиталистік өндірістің салдары – өнеркәсіп салалары арасында жұмыс күші мен капиталдың еркін қозғалысы (немесе, кемінде, ұтқырлығы), яғни капитал мен жұмыс күшін жақсы көлік және байланыс жүйелерінің көмегімен еркін саудалауға және ауыстыруға болады. "Капитал" кітабының І томында Маркс өндірістің берілген кіріс және шығысының баға ауытқуларына мән бермеді. Ол тауарлардың бағасы олардың құнына тең деп есептеді. Алайда, бұл оңайлатудың үш негізгі себебі болды: қолданылған немесе өндірілген тауарлар әлеуметтік орташа құнынан сәл артық немесе кем бағамен саудалануы, ол талдауға тырысқан өндіріс процесінің капиталистік қатынастары үшін маңызды айырмашылық жасамады. Маркс көрсетуді мақсат тұтты, тіпті барлық тауарлар өз құны бойынша (тең айырбас) саудаланса және қысқа мерзімді баға ауытқуларына қарамастан, капиталистер өндірістен табыс таба алады, өйткені қалыпты бизнес жағдайында жұмысшылар әрқашан жұмыс берушілері үшін жалпы жалақыдан артық құн жасайды. Егер бұл жағдай болмаса, капиталистер нарықтың құбылуынан тез жеңіліп қалар еді. Экономикалық қанаушылық, демек, нарықтық саудада адамдарды адастау мәселесі ғана емес, сонымен қатар жұмыс берушілер мен жұмыс істеушілердің өндірістегі тұрақты тең емес жағдайына байланысты. Сауда қатынастары өндіріс қатынастарын анықтайтын сияқты көрінсе де, Маркс жалпы алғанда (мағынасында) керісінше дейді: тікелей өндіріс процесінің (өндіріс тәсілінің) қатынастары айырбас қатынастарын анықтайды. Бұл өндірісті бағаның кез келген ауытқуларынан тыс бастапқы талдауды негіздейді.

Thus, the capitalist mode of production is a type of economy, in which both inputs and outputs of production have become marketed goods and services (or commodities) which are bought and sold freely. Here, capitalists do not make money simply from trading or renting, but from the capitalization of production itself. Products and labour are purchased to manufacture new products which have a higher value in the market than their cost price, resulting in a profit from the added value. In such an economy, Marx argues, what directly regulates the economic exchange of new labour products is not the law of value, but their prices of production. The theoretical problem which Marx then tries to tackle is how the movements of production prices across time are nevertheless regulated by the law of value. That was the problem which classical political economy failed to solve. The production price is the price at which output would have to sell, in order to realize the average, normal rate of profit on the capital invested in producing that output. That is largely a matter of cost prices, profit margins and sales turnover. If we find that the distribution of sale prices for a given type of commodity converges on a particular normal price level, then, Marx argues, the real reason is, that only at that price level the commodity can be supplied at an acceptable or normal profit. In pre capitalist societies, where many inputs and outputs often weren't priced goods, but allocated "by right" or according to custom, the concept of an average production price would be rather meaningless. Large price differences existed even between towns, provinces and regions, yielding welcome profit to merchant traders. In capitalist society, differences in capital yields are constantly being leveled out by competition on a larger and larger scale, creating industry norms for normal returns on investments. The corollary in capitalist production is the increasingly free movement (or, at least, mobility) of labour and capital among branches of industry, in other words that capital and labour can be traded and shifted around fairly freely, with the aid of better transport and communication systems. In Capital, Volume I, Marx largely ignored price fluctuations for the given inputs and outputs of production. He assumed that the prices of commodities were equal to their values. There were, however, three main reasons for this simplification:
Whether or not commodities used or produced traded for a bit more, or a bit less, than their socially average value, made no substantial difference to the capitalist relationships of the production process which he sought to analyze. Marx aimed to show, that even if all commodities traded exactly at their value (equal exchange), and regardless of short term price fluctuations, capitalists could still make money from production, since, in the normal business situation, workers always created more value for their employers than was represented by the total wage bill. If that wasn't the case, capitalists would be defeated by market fluctuations very quickly. Economic exploitation was, therefore, not simply a matter of unfairly short changing people in market trade, but rooted in the permanently unequal position of employers and employees in production. Although it appears like trading relationships determine the relationships of production, Marx argues that in aggregate (in an overall sense) it is just the other way round: the relationships of the direct production process (the mode of production) determine the relationships of exchange. This justifies the initial analysis of production in abstraction from all kinds of price fluctuations.

Баға-маңызды айырмашылықтардың экономикалық мәні

Өнімдер өз құнының үстінде немесе астында саудалана алатыны (осылайша, көп еңбек күшін аз еңбек күшін айырбастауға болады) классикалық саяси экономиканың негізгі теориялық проблемасына айналды. Яғни, классикалық саяси экономистер теориялық тұрғыдан құндылық заңы мен тең емес алмасуды (тең емес құндылықтарды алмасу) үйлестіре алмады. Маркс үшін эквивалент емес заттар алмасу – алмасу процесіндегі ауытқушылық емес, керісінше, капиталистік қоғамдағы өндірушілер арасындағы бизнес-байқаудың өзегі болды. Еңбек өнімдерінің бағалық құндылық айырмашылығы кәсіпорындар өндірген жаңа артық құнның қаншалықты бөлігін, яғни тауарлар өндірісінде болуы мүмкін, осы кәсіпорындар пайда ретінде жүзеге асыра алатынын анықтады. Маркс капиталистік экономикалық алмасу (девид Рикардоның теориясына қарама-қайшы) – бұл тең құндылықтарды қарапайым алмасу емес деп айтады. Оның мақсаты – тауарлар мен қызметтердің тең құндылығын сату емес, саудадан ақша табу (бұл капитал жинақтау деп аталады). Мақсат – мүмкіндігінше арзан сатып алу және мүмкіндігінше қымбат сату, бәсекелестік шектеулер аясында әркімнің бірдей мақсаты бар. Нәтижесінде өндірістің барлық шығындар құрылымы тұрақты түрде пайданы қосымша салық ретінде қамтиды. Жалпы алғанда, Маркс бұл салықтың мәні жұмысшы таптың атқаратын ақы төленбеген артық еңбегі деп санайды; қоғамның бір бөлігі меншік құқығына байланысты басқалардың еңбегімен өмір сүре алады. Өндірушілер арасындағы бәсекелестік өнім нарығындағы монополияларды туғызады, бұл өнімділік пен инновациядағы маңызды жетістіктерді шектейді. Маркстың пікірінше, монополиялар мен бәсекелестік әрқашан бірге болады; тауарлар мен қызметтерді өндірудегі монополиялар сирек тұрақты болады, ал бір деңгейде бәсекелестік тоқтаған кезде, ол басқа деңгейде қайта пайда болады. Алайда, Маркс капиталистік қоғамдағы экономикалық бәсекелестіктің барлық түрлі формаларын ешқашан талқыламаған. Оның басты міндеті – бәсекелестіктің түпкі мәнін және өндіріс жүйесінің тұтастай тұжырымдамасы тұрғысынан қандай құрылымдық факторларды түсіндіру болды. Маркс пайда мөлшерінің төмендеу үрдісінің бизнестің табысына кері әсерін ұзақ мерзімде тек өндіріс пен сатуды үлкен масштабта ұйымдастыру арқылы немесе шикізаттың, жұмыс күшінің және тұрақты жабдықтардың құнын төмендететін технологиялық революция арқылы ғана жеңуге болады деп дәлелдеді. Бұл капиталистік прогресс. Бірақ өнім нарықтарында бәсекеге қабілетті болу үшін, ақыр соңында, инвестиция капиталының орасан зор мөлшерін қажет етеді, бұл (1) көпшілігі өндірушілерді қысқартады және (2) инвестициялық капиталдан түсетін пайда мөлшерін төмендетеді. Өз кезегінде, егер инвесторлар бұл жобалардың болашақта жеткілікті пайда әкелетініне сенімді болмаса, олар инвестициялық жобаларға аса үлкен көлемде капитал жұмсай алмайды. Белгісіздік қаншалықты жоғары болса, олардың ұзақ мерзімді инвестицияларын капиталдың жоғалуына қарсы "құпияландыру" (сақтандыру) соғұрлым қиын болады. Егер мемлекет қаржылай қолдау көрсетпесе, онда жеке сектор оны қамтамасыз етуі керек, бірақ егер тәуекелдер табыстан артық болса, соңғысы бұған қарсы. Бұл капитал нарықтарының және қаржы қызметтерінің, соның ішінде көлеңкелі банктердің (банктік емес ұйымдардың несиелік мүмкіндіктері) күшті дамуына әкеледі. Дамыған капитализмде өндірістің әр түрлі салаларының дамуы немесе құлдырауы капиталдың үздіксіз кірісі мен шығуы арқылы, негізінен пайда табу критерийлері бойынша және бәсекелестік аясында жүреді. Сұраныс пен пайда жоғары болған жерде капитал кіріп келеді, ал сұраныс пен пайда төмен болған кезде капитал басқа жаққа кетеді. Осылайша, сұраныс пен ұсыныс, қаншалықты кемелсіз болса да, экономикадағы капиталдың үздіксіз көші-қоны арқылы үйлестіріледі. Дегенмен, Маркс бұл процесстің бәрібір әлі де құн заңымен реттеледі деп айтады; ақыр соңында, өнімдердің салыстырмалы баға қозғалысы әлі де еңбек уақытының салыстырмалы шығыстарымен анықталады. Экономикалық дағдарыс баға мен құн арасындағы қатынастың бұзылуына әкеліп соқты, бұл сауда-саттық процесінің бұзылуына әкеліп соқты. Маркстың пікірінше, капиталистер үшін дағдарыстың негізгі мағынасы, олар енді өз капиталын жеткілікті пайда табысына инвестициялай алмады, бұл әдетте олардың капиталының өз құнының бір бөлігін жоғалтуын білдірді. Жұмысшылар үшін дағдарыс жұмыссыздықтың артуын және жалақының төмендеуін білдірді. Кейбір өнімдер мен активтер де сатылмағандықтан немесе пайда әкелмегендіктен жойылды. Дағдарысты шешу өндіріс пен сауданы қайта ұйымдастыруды, жаңа пайдалы сату талаптарына сәйкес етуді білдірді. Әдетте, дағдарыстар капиталистік экономиканың әр жерінде болып тұрады, бірақ олар әдетте нақты салалардың банкроттығымен шектелді және бүкіл экономикаға тарамайды. Алайда, кейбір жағдайларда, жеке салалардағы дағдарыс тізбектік реакцияны тудырып, бүкіл экономикаға тарауы мүмкін. Маркс өзі капиталистік дағдарыстардың толыққанды теориясын жасаған жоқ, тек өзі көрген экономикалық дағдарыстарға қатысты пікір білдірді. Оның басты талабы – дағдарыстар жүйеге ішкі (эндогендік себептерге байланысты) және кездейсоқ емес, яғни капиталистік дамудың қажетті ерекшелігі екендігі. Қазіргі таңдағы "дағдарыс теориясы" бойынша марксистік әдебиеттер көп, онда әртүрлі авторлар капиталистік дағдарыстардың "түпкі" себептері туралы әртүрлі идеяларды қорғайды (қараңыз, сондай-ақ дағдарыс теориясы) – бұл Маркс тақырып бойынша айтқан шашыраңқы пікірлерге негізделген. Мұндай теорияларды ғылыми тұрғыдан дәлелдеу өте қиын, себебі: Теориялар өте абстрактілі, оларды сенімді түрде тексеру қиын. Сенімді деректер болған жағдайда да, оларды әртүрлі жолдармен түсіндіруге болады. Бизнес табыстылығына, инвестицияларға және нарық сатуға әсер ететін көптеген факторлар бар, ал олардың барлығының қалай байланысқандығын немесе қайсысы ең маңызды екенін дәлелдеу қиын (өйткені әртүрлі бизнес түрлері әртүрлі жағдайларда жұмыс істейді). Дағдарыстардың түпкі себептері соңғы екі ғасырда болған әр дағдарыста бірдей болмауы мүмкін, егер нақты себептер "анықтама бойынша" басты деп қабылданбаса. Маркс дағдарыстар туралы идеялары 19 ғасырдың ортасындағы капитализмге негізделген, ал қазіргі капитализммен арадағы жалғастықтар мен үзілістер қандай екені анық емес. Танымал марксистік түсіндіру бойынша, дағдарыстар өндіріс капиталының табыстылығының төмендеуінің қажетті салдары болып табылады, бұл Марксқа сәйкес, жалпы өнімділіктің өсуінің салдары (өндіріс капиталының органикалық құрамын жоғарылату және тауарлардың құнын төмендету). Бірақ егер табыстылық 25 жыл ішінде біртіндеп төмендегенін нақты дәлелдей алсақ, онда дәл сол кезеңнің соңында, емес 5 жылдан кейін немесе 10 жылдан кейін немесе 15 жылдан кейін ауыр экономикалық дағдарыс неге туындайды деп дәлелдеуге болмайды. Яғни, эмпирикалық табыстылық тенденциясын көрсету арқылы, тенденцияның негізгі себептері мен салдары әлі дәлелденбеген. Сонымен қатар, өндіріс капиталы жиналған капиталдың жалпы массасының үлесі азайып барады, сондықтан капиталдың тек аз бөлігінің төмендеген табыстылығының өзі бүкіл капиталистік қоғамды дағдарысқа ұшыратуы мүмкін емес. Нақты экономикалық тарих бойынша, 1820 жылдан бері өнеркәсіптік капитализм тарихында үнемі құлдыраулар болған, кейбіреулері басқаларынан ауыррақ болған. Капитализмнің нақты экономикалық тарихында экономикалық тепе-теңдікке қарай спонтанды түрде дамуға ешқандай дәлел жоқ: капитализм өрлеу мен құлдырау арқылы дамиды. Әр дағдарыс соңғы дағдарыс болуға тиіс, бірақ жаңа дағдарыс туындайды. Бұл Маркс үшін капитализмді жоюдың дұрыс себебі болды...

The fact that products can be traded above or below their value (and hence that more labour can exchange for less labour) became a fundamental theoretical problem for classical political economy. That is, the classical political economists failed theoretically to reconcile the law of value with unequal exchange (the exchange of unequal values). For Marx, the exchange of non equivalents was not an aberration in the exchange process at all, but instead the pivot of business competition among producers in capitalist society. Price value differences for labour products determined how much of the new surplus value produced by enterprises, potentially contained in an output of commodities, could be realized as profit by those enterprises. Capitalist economic exchange, Marx argues (contrary to David Ricardo's theory), is not a simple exchange of equivalent values. It aims not to trade goods and services of equivalent value, but instead to make money from the trade (this is called capital accumulation). The aim is to buy as cheaply as possible, and sell as dear as possible, under the competitive constraint that everybody has the same objective. The effect is that the whole cost structure of production permanently includes profit as an additional impost. In an overall sense, Marx argues the substance of this impost is the unpaid surplus labour performed by the working class; part of society can live off the labour of others due to their ownership of property. Competition among producers inexorably gives rise to market monopolies for products, which may constrain further significant advances in productivity and innovation. According to Marx, monopolies and competition always co exist; monopolies in the production of goods and services are rarely permanent, and as soon as competition is blocked at one level, it reappears at another level. However, Marx never discussed all the different forms of economic competition in capitalist society. His main concern was to explain what the competition was ultimately about, and what structural factors were involved, from the point of view of the production system as a whole. The negative influence of the tendency of the rate of profit to fall on business income could, Marx argued, be overcome in the long run only by organizing production and sales on a larger and larger scale, or by technological revolutions which reduced the cost of raw materials, labour and fixed equipment. That was capitalist progress. But to be able to compete in product markets in the end requires enormous amounts of investment capital, which (1) cuts out most would be producers and (2) lowers the profit rate on investment capital. In turn, investors will no longer commit very large amounts of capital to investment projects if they are uncertain about whether those projects will yield an adequate return in the future. The more uncertainty there is, the more difficult it is to "securitize" (insure) their longer term investments against losses of capital. If the state will not provide financial backing, private finance must provide it, but the latter is reluctant to do so if the risks outweigh the yields. This causes a powerful development of capital markets and supporting financial services, including shadow banking (credit facilities by non bank organizations). In a developed capitalism, the development or decline of the different branches of production occurs through the continual entry and exit of capital, basically guided by profitability criteria, and within the framework of competition. Where demand and profits are high, capital moves in, and when demand and profits are low, capital moves elsewhere. Thus, supply and demand are reconciled, however imperfectly, by the incessant migrations of capital across the economy. Yet, Marx argues, this whole process is nevertheless still regulated by the law of value; ultimately, relative price movements for products are still determined by comparative expenditures of labour time. The economic crisis means that price and value relationships have gotten badly out of kilter, causing a breakdown of the normal trading process. According to Marx, the basic meaning of crises for capitalists was, that they could not longer invest their capital at an adequate profit income, which usually meant also that their capital lost part of its value. For workers, crises meant an increase in unemployment, and wage cuts. Some output and assets might also be destroyed, because they could not be sold, or because they did not make money. Solving the crisis meant reorganizing production and trade, to meet the new requirements for profitable sales. Usually, crises were happening all the time somewhere in the capitalist economy, but those crises were limited to specific industries going bust – such crises normally did not spread to the whole economy. However, at some point, the crisis of particular branches of activity could set off a chain reaction which would spread to the whole economy. Marx himself never developed a substantive theory of capitalist crises, beyond commenting about the economic crises he was able to observe himself. His main claim was that the crises are system immanent (due to endogenous causes), and not an accidental aberration, i. e. they are a necessary feature of capitalist development. A large Marxist literature on "crisis theory" nowadays exists, in which different authors defend various ideas about the "ultimate" causes of capitalist crises (see also crisis theory) – basing themselves on a few scattered comments by Marx on the topic. Such theories are very difficult to prove scientifically, for five reasons:
The theories are very abstract, making it difficult to test them convincingly. Even if reliable data is available, the data can be read in different ways. There exist a very large number of different factors which can influence business profitability, investments and market sales, while it is difficult to prove how these factors are all related, or to prove which ones are the most important ones in an overall sense (since different kinds of business operate in different circumstances). The final causes of crises might not be exactly the same in every crisis occurring in the last two centuries, except if particular causes are accepted as the main ones "by definition". Marx's ideas about crises were based on the kind of capitalism that existed in the mid 19th century, without it being very clear what the continuities and discontinuities are with present day capitalism. According to a popular Marxist interpretation, crises are the necessary result of the falling profitability of production capital, which, according to Marx, was an effect of rising overall productivity (raising the organic composition of production capital and lowering the value of commodities). But supposing that we can prove definitely that profitability did gradually decline across (say) 25 years, it is still not proved why a serious economic crisis would occur precisely at the end of that period, rather than (say) after 5 years, or 10 years, or 15 years. That is, by demonstrating an empirical profitability trend, the main causes and effects of the trend are not yet proved. In addition, production capital is a smaller and smaller fraction of the total mass of capital accumulated, and thus, it is not proved how the reduced profitability of only a minor part of the total capital can, by itself, throw the whole of capitalist society into crisis. What can be definitely proved, is that slumps have happened fairly regularly in the history of industrial capitalism from the 1820s onward, some being more severe than others. In the real economic history of capitalism, there is therefore no evidence of a spontaneous tendency toward economic equilibrium: capitalism develops spasmodically, through booms and slumps. Every crisis is supposed to be the last one, until a new crisis occurs. That was, for Marx, a good reason for doing away with the capitalist system, and bringing production under planned, collective control by the freely associated producers.

Әлемдік нарықтағы өзгерістер

Маркс құндылық заңының жұмыс істеуін тек капиталистік өндіріс тәсілімен ғана емес, сонымен қатар әлемдік нарықта (әлемдік сауда, ішкі нарық немесе ұлттық экономикамен салыстырғанда) өзгертілгенін сенді. А елінде 1 сағат еңбекпен жасалған өнім, В елінде 10 сағат еңбекке қажет болуы мүмкін – бұл А мен В арасындағы саудадағы айырбас құнына күшті әсер ететін өндіріс шығындарының айырмашылығы. Нәтижесінде, көп еңбек күші ұзақ уақыт бойы халықаралық деңгейде аз еңбек күшімен алмасуы мүмкін («тең емес айырбас»). Сонымен қатар, әр елде артық құнның нормативтік мөлшері әртүрлі болуы мүмкін. Бұл тек пайдалылыққа ғана емес, сонымен қатар өнімді бәсекеге қабілетті бағамен сату мүмкіндігіне де маңызды әсер етеді. Сондықтан саудагерлер бұл айырмашылықты өз пайдаларына пайдалануға тырысады, әдеттегі «арзан сатып ал, қымбат сат» ұранымен. Бұл бизнестің халықаралық деңгейде кеңеюіне ықпал етеді. Нәтижесінде, кейбір марксистердің пікірінше, әлсіз саудалық позициядағы елдерден құндылықтар күшті саудалық позициядағы елдерге ауысады. Еңбек бағасының айырмашылығы пайданың көзіне айналады (әлемдік еңбек арбитражына да қараңыз). Неміс марксистері арасында Маркстің әлемдік нарықтағы құндылық заңы туралы айшықты пікірлері 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында маңызды теориялық пікірталас тудырды. Бұл пікірталастың мақсаты – әлемдік сауданың үлгісін түсіндіруде Рикардоның салыстырмалы артықшылықтары мен салыстырмалы шығындары туралы қарапайым түсіндірмелерінен арылу болды. Осыған ұқсас пікірталастар АҚШ, Франция және Жапонияда да өтті. Әсіресе, елдер арасындағы өнеркәсіптік сауда көлемі өскенде (яғни, бір ел бір түрдегі өнімді импорттап, экспорттайтын болса) және бір көпұлтты компанияның әртүрлі бөлімдері өздерінің ішкі бағалық режимі бар елдер арасында импорттаса және экспорттаса, Рикардоның халықаралық салыстырмалы артықшылықтарының теориясы қолданылмайды. Қазіргі кезде марксистік ғалымдар салыстырмалы артықшылықтың негізінен халықаралық сауданың пайдасын ақтауға арналған идеология ретінде сақталатынын, сауданың нақты сипаттамасы емес екенін айтады (бірақ кейбір экономистер салыстырмалы «артықшылықтар» мен салыстырмалы «шығындар» арасында жіңішке айырмашылықтар жасайды, ал басқалары бәсекеге қабілетті артықшылық тұжырымдамасына көшеді). «Салыстырмалы артықшылық» идеологиясы сауда туралы өте қарапайым идеологияға негізделген. Бұл идеологияда егер әркім өзі ең жақсы өндіретін өнімді өндіруге маманданса, бұл барлығы үшін ең көп байлықты қамтамасыз етеді, өйткені онда әркім ең тиімді жұмыс істейді. Бірақ бұл идеология өте наив. Себебі, өнімдер өте тиімді өндірілсе де, бұл өнімдердің қандай шарттарда сатылатындығы және өндірушілер еңбегі үшін қанша табыс алатындығы туралы ештеңе айтпайды. Олар өте тиімді жұмыс істей алады, бірақ еңбегі үшін өте аз ақша алады. Дегенмен, әлемдік нарықтағы құндылық заңының жұмыс істеуі тең емес айырбас, есеп нормаларының айырмашылығы, протекционизм, қарызға негізделген капитал жинақтау және бай және кедей елдер арасындағы валюта бағамдарының үлкен айырмашылығы ескерілгенде абстрактілі көрінуі мүмкін. Бұл құбылыстар тауарлардың соңғы нарықтық бағасы мен осы тауарлардың нақты өндіріс шығындары арасында әлемдік саудада маңызды бұрмалау тудыруы мүмкін, нәтижесінде саудадан пайда көретін тараптар үшін артық пайда пайда болады. Дамушы елдердің экспорттаған өнімдерінің құны мен физикалық көлемі өндірушілер алған нақты табыстан әлдеқайда көп өсті. Үшінші әлем елдері әлемдік нарықта сату үшін өндірген өнімдері үшін салыстырмалы түрде аз және аз ақша алды, тіпті олар көбірек өндірсе де; бұл өндірілген өнімдердің халықаралық сауда шарттарында да көрініс табады. Алайда, құндылық заңының постулаты Маркстің тарихи болжамына сәйкес, ұзақ мерзімде әлемдік өндіріс бағалары өндірушілер арасындағы әлемдік бәсекелестік арқылы қалыптасады. Яғни, әртүрлі елдерде өнімдерді өндіру және сату жағдайлары ұзақ мерзімде әлемдік нарық интеграциясы арқылы теңестіріледі; бұл Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарында да көрініс табады. Осылайша, жаһанданудың мәні – бәсекелестік арқылы «өнеркәсіптік пайда мөлшерлерінің айырмашылығын теңестіру» халықаралық деңгейде жұмыс істей бастайды. Осылайша, ұзақ мерзімде әлемде сатылатын өнімдердің сауда қатынастары мен айырбас құны көбірек ұқсас болады.

Marx believed that the operation of the law of value was not only modified by the capitalist mode of production, but also in the world market (world trade, as contrasted with the home market or national economy). Products that took 1 hour of labour to make in country A might take 10 hours to make in country B, a difference in production costs which could strongly influence the exchange values realised in the trade between A and B. More labour could, in effect, exchange for less labour internationally (an "unequal exchange" in value terms) for a prolonged time. In addition, the normal rate of surplus value could be different in different countries. That makes a huge difference not only to profitability, but to the ability to sell products at competitive prices. So traders would try to use this differential to their advantage, with the usual motto "buy cheap, sell dear". This promotes the internationalization of business. The result, some Marxists argue, is an international transfer of value, from countries with a weaker bargaining position to those with a stronger one. The differential in labour valuations becomes a source of profit (see also global labor arbitrage). Among German Marxists, Marx's fragmentary remarks on the law of value in a world market setting stimulated an important theoretical debate in the 1970s and early 1980s. One aim of this debate was to move beyond crude Ricardian interpretations of comparative advantage or comparative costs in explaining the pattern of world trade. To some extent similar debates took place in the US, France and Japan. In particular, when the volume of intra industry trade (IIT) between countries grows (i. e. the same kinds of products are both imported and exported by a country), and when different branches of the same multinational import and export between countries with their own internal price regime, international comparative advantage theories of the Ricardian type do not apply. Nowadays, Marxian scholars argue, comparative advantage survives mainly as an ideology justifying the benefits of international trade, not as an accurate description of that trade (some economists however draw subtle distinctions between comparative "advantages" and comparative "costs", while others switch to the concept of competitive advantage). Ultimately, the "comparative advantage" ideology is based on a very simple ideology about trade. This ideology says, that if everybody specializes in what they are the best at producing, this provides the greatest amount of wealth for everybody, because then everybody will be operating in the most efficient way. But this ideology is hopelessly naive. The simple reason is that, even if products are produced very efficiently, this says nothing about the terms on which products will be traded, and the incomes which producers will get for their work. They might work very efficiently, but get very little money for their effort. The operation of the law of value in the world market might however seem rather abstract, in view of the phenomena of unequal exchange, differences in accounting norms, protectionism, debt driven capital accumulation and gigantic differences in currency exchange rates between rich and poor countries. These phenomena can create very a significant distortion in world trade between final market prices for goods, and the real production costs for those goods, resulting in superprofit for the beneficiaries of the trade. The value and physical volume of manufactured exports by developing countries increased gigantically more than the actual income obtained by the producers. Third world nations relatively speaking received less and less for what they produced for sale in the world market, even as they produced more and more; this is also reflected in the international terms of trade for manufactured products. The postulate of the law of value does however lead to the Marxian historical prediction that global prices of production will be formed by world competition among producers in the long term. That is, the conditions for producing and selling products in different countries will be equalised in the long run through global market integration; this will be reflected also in International Financial Reporting Standards. Thus globalisation means that incipiently the "leveling out of differences in industrial rates of profit" through competition begins to operate internationally. Trading ratios and exchange values for products sold globally would thus become more and more similar, in the long term.

Кеңестер одағына ұқсас қоғамдарда

Марксистер арасында мемлекеттік органдар басты назарда ұстайтын жоспарлы экономикада құндылық заңы да қолданыла ма деген ұзақ пікірталас болып келді. Бұл пікірталас социалистік есептеу туралы пікірталасқа қатысты емес. Көбінесе марксистердің әртүрлі анықтамалар мен түсініктер қолдануына және олардың саяси көзқарастарының ықпалына байланысты бұл мәселеде әлі де толық келісім жоқ.

Иосиф Сталин

Өзінің атақты "КСРО-дағы социализмнің экономикалық проблемалары" атты памфлетінде Иосиф Сталин құндылық заңы Кеңес Одағының экономикасында әрекет ететінін айтты. Сталин сол кезде көбінесе ысырап болатын еңбек мәселесіне алаңдады, себебі экономикада жұмысшыларды оңай қысқарту мүмкін емес еді (олардың жұмысқа конституциялық құқығы кепілдендірілген, сондай-ақ қызметкерлерге көп көңіл бөлінетін), және жалақы мөлшері, еңбек өнімділігі және нақты өнім арасында байланыс көбінесе болмады. Влодзимиер Брус "Социалистік экономикадағы нарық" еңбегінде Сталиннің құндылық заңы туралы теориясын сынға алды.

Евгений Преображенский

Сталиннен басқа, 20-шы ғасырдағы құндылық заңының ең ықпалды теоретигі Евгений Преображенский болды. Преображенский өзінің "Жаңа экономика" (1926 жылы жарық көрген, 1965 жылы ағылшын тілінде басылған) атты кітабында экономикалық саясат мақсатында құндылық заңының қандай мағынаны білдіретінін нақты анықтауға тырысты. Оның негізгі тезисі мынадай болды:

Бұл ықпалды талдау құндылық заңын нарықтық экономикамен байланыстырды және оны мемлекеттік басқаруға негіделген экономикаға қарсы қойды. Яғни, нарықтық принцип пен ұжымдық жоспарлау принципі арасында қақтығыс болды. Преображенский кейін мемлекеттік басқаруға негіделген экономиканың нарық күштерінен қалай басым түсуі мүмкін екенін, соның арқасында экономикалық өсудің ең тиімді жолы қамтамасыз етілетінін көрсетуге ұмтылды. Оның негізгі идеясы – Ресей империясындағы миллиондаған шаруалардан жиналатын салықтың қалалық индустрияландыруды қаржыландыруға қолданылуы мүмкін екендігінде болды. Преображенскийдің құндылық заңын қабылдауы социализмге өтуді талқылайтын солшыл марксистердің ортақ көзқарасына айналды, бірақ нарықтық социализмнің теоретиктері оған қарсы шығып, көбірек зияткерлік ықпалға ие болды. Фред Л. Блоктың сөзіне сүйенсек, қазіргі таңда "Заманауи ғылым мемлекет пен нарықтың экономикалық қызметті ұйымдастырудың ерекше және қарама-қарсы әдістері деген пікірді қабылдамайды".

Мемлекеттік капитализм теоретиктері

Кеңес Одағындағы мемлекеттік капитализм теориясының жақтастары (Тони Клифф және Крис Харман сияқты) және Андре Гундер Франк сияқты ғалымдар да құндылық заңы кеңес типіндегі қоғамдарда қолданыс тапқан деп санайды. Дегенмен, олардың «құндылық заңы» дегенімен негізгі мәнісі көбінесе түсініксіз болып қалады – тікелей өндірушілердің өнімдеріне тәуелділігі, еңбек құнының маңыздылығы немесе кеңес типіндегі қоғамдардың әлемдік нарыққа ықпалды болуы сияқты жалпылама идеялардан аспайды. 1979 жылы Тони Клифф мынадай түсіндірме берді:

Көптеген батыс марксистері жұмысшылар Кеңес экономикасында қанауға ұшыраса, Кеңес жүйесі социалистік бола алмайды, ал социалистік болмаса, капиталистік болуы керек деген тұжырымға келді – бұл капитализмнің ерекше түрі, негізінен мемлекет басқаратын капитализм. 1967 жылы осыған ұқсас теорияны қытай коммунистері де қабылдады: 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, осы теория бойынша, Кремльде «капитализмді қалпына келтіруге» бағытталған төңкеріс болды, нәтижесінде КСРО-ның барлық территориясында капитализм қайта орнатылды. 1965 жылғы Кеңес экономикалық реформасы осы теорияны растайтын дәлел ретінде қарастырылды. Кейбір батыс маоистері де осы көзқарасқа қосылды. Америкалық маоистік ұйым – Bay Area Communist Union-ның 1977 жылғы резолюциясында былай делінген: «Социалистік қоғамда тауар айналымы, сондай-ақ құндылық пен құндылық заңы белгілі бір деңгейде сақталады. Барлық тауар айналымы, құндылық, ақша сияқты жайттарды тек коммунизм жоя алады. Алайда, социализм кезінде еңбек күші деген тауар жоғалады». 1930-1950 жылдар аралығында Кеңес индустриализациясы қарқынды дамыған кезде, көптеген батыс марксистері Кеңес мемлекеттік капитализмін капитализмнің «жоғары сатысы» деп санады. Бірақ 1980-жылдары Кеңес экономикасының өсуі Батыс елдерінен қалып қойғандығы анық болған соң, Кеңес мемлекеттік капитализмі жиі капитализмнің «төменгі сатысы» ретінде қарастырыла бастады, ол сәтке келгенде «қалыпты» капитализмге әкелуі тиіс еді (Клифф теориясында барлық елдердегі барлық капитализм түрлері бір немесе басқа «мемлекеттік капитализм» болып табылады – біреулері дамыған, ал енді біреулері нашар дамыған). Тони Клифф өзінің «Ресейдегі мемлекеттік капитализм» (1948) атты танымал кітабында құндылық заңы «сұраныс пен ұсынысты теңестіруге ұмтылады, яғни баға құндылыққа тең болады, немесе дәлірек айтқанда, өндіріс бағасына тең болады» деген теорияны ұсынды. Оның ойынша, құндылық заңы Кеңес экономикасын реттегеніне тікелей дәлелдер жеткіліксіз болғанымен, ол құндылық заңы «қазіргі тарихи жағдайдағы анархиялық әлемдік нарықта орыс экономикалық құрылымының төрешісі» деп есептеді. Осы түсіндірмені сынағандар, шындығында, Кеңес экономикасы өзін-өзі қамтамасыз ететін (автаркиялық) сипатқа ие болды, сыртқы сауда мемлекеттік бақылауда болды және жалпы экономикада салыстырмалы түрде аз рөл атқарды, ал сыртқы операциялар көбінесе коммерциялық емес сипатта болды (көбінесе бартер, субсидияланған трансферттер немесе контрсауда). Рудольф Хильфердинг мемлекеттік капитализм теорияларын тұжырымдамалық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды, өйткені ол құндылық заңы жеке кәсіпорындар арасындағы нарықтық бәсекелестікті талап етеді деп дәлелдеді. Егер ресурстарды бөлуді мемлекеттік диктатура жүргізсе, онда капитализм болуы мүмкін емес.

Many Western Marxists reasoned that if workers were oppressed in the Soviet economy, the Soviet system could not be socialist, and that if it was not socialist, it must be capitalist – be it a special kind of capitalism, a capitalism mainly directed by the state. A similar theory was adopted in 1967 by the Chinese communists: after Stalin died in 1953, according to this theory, a sort of coup d'état had occurred in the Kremlin, which led to the "restoration of capitalism" throughout the USSR. The 1965 Soviet economic reform was interpreted as a proof of that theory. Some Western Maoists followed this interpretation. A 1977 resolution of the Bay Area Communist Union, an American Maoist group, stated that: "In socialist society, commodity exchange, as well as value and the law of value continue to a certain extent. Only communism obliterates all aspects of commodity exchange, value, money, etc. However, one commodity does disappear under socialism: labor power." From the 1930s to the 1950s, when Soviet industrialization seemed to be forging ahead, many Western Marxists theorized that Soviet state capitalism was a "higher stage" of capitalism than ordinary capitalism. But when it became very clear, in the 1980s, that Soviet economic growth was lagging behind the West, the Soviet state capitalist stage was often reconceptualized as a lower stage of capitalism, which would in due course lead to "ordinary" capitalism (in Cliff's theory, all capitalisms in all countries are "state capitalisms" of one sort or another – some more developed, and others less developed). In his famous book State capitalism in Russia (1948), Tony Cliff theorized that the law of value "tends to equalise supply and demand, a situation in which price is equal to value, or more correctly, is equal to price of production." Although there seemed to him to be little internal evidence that the law of value regulated the Soviet economy, he believed the law of value was "the arbiter of the Russian economic structure as soon as it is seen in the concrete historical situation of today—the anarchic world market." Critics of this interpretation argue that the Soviet economy was, in reality, rather autarkic (self sufficient), that foreign trade was state directed and played a comparatively small role in the economy as a whole, and that the foreign transactions were often non commercial (often a form of barter, subsidized transfers or counter trade). Rudolf Hilferding regarded state capitalist theories as conceptually incoherent, because – he argued – the law of value presupposed market competition among private enterprises. If the allocation of resources was performed by a state dictatorship, there was no capitalism at all.

Эрнест Мандель

Эрнест Мандельдің пікірінше, құн заңы, айырбас заңы ретінде, капиталистік емес қоғамдарға белгілі бір деңгейде әсер етті, себебі айырбас және сауда жалғасты. Бірақ мемлекет экономикалық ресурстардың көп бөлігін бақылағандықтан, құн заңы енді ресурстарды бөлуді анықтамай немесе басып тастамайтын болды. Бұған ең анық дәлел – тауарлардың айырбас құны, олардың бөлу жолы және өндіріс құны арасындағы байланыстың жоқтығы. Егер ақпарат дұрыс болса да, есеп беру деректері ресурстарды бөлудің нақты мәнісін көрсетуге шамасы келмейтін. Кеңес экономикасындағы бағалар көбінесе нарықтық емес, жоспарлау органдары белгілеген бағалар еді (тұтыну тауарлары үшін қара нарық та болды). Мемлекеттік саясаттың әлеуметтік мақсаттары адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз етсе, бұл жақсы жайт еді. Бірақ ақылға қонымды үнемдеудің болмауынан ресурстар ысырап болса, бұл жаман жайт еді. Есеп берудің өзі пайда табу есебінен гөрі бейтарап бола алмайды, себебі есептеуге қандай шығындар енгізіліп, қандайлары алынып тасталатынына байланысты. Мандель кеңес экономикасындағы ресурстардың ысырабын бюрократияға жүктеді және КСРО-ны бюрократиялық дегенерацияға ұшыраған жұмысшы мемлекеті деп санады. Ол бюрократияның орнына нағыз демократия келсе, ысырап тоқтатылатынына сенді. Мандельдің сыншылары бұл теорияны наив деп есептейді, себебі ол меншік нысандары мен институционалдық құрылымдарды егжей-тегжейлі қарастырмастан, демократияны проблеманы шешу жолы ретінде ұсынады. Шындығында, Мандельдің өзі мойындағандай, бюрократия мәселесіне жедел шешім немесе жалпы ем табылмаған. Мандельдің пікірінше, "бюрократия" – қоғамды басқару билігін тартып алған, паразиттік әлеуметтік топ. Оның ешқандай өндірістік функциясы жоқ, ол қоғам үшін тек "салмақ" болып табылады. Сондықтан бюрократия саяси революция арқылы жойылса, бюрократтарды ешкім сағынбайды және қоғам жақсарады. Бірақ бұл түсінікті іс жүзінде қолдау қиын, себебі бюрократтар басқару, ұйымдастыру, дамыту, қызмет көрсету және үйлестіру сияқты маңызды функцияларды орындады. Демократиялық шешімдер бюрократиялық немесе кәсіпкерлік шешімдерден жақсырақ немесе тиімдірек болуы міндетті емес. Көп жағдайда демократия қателерді оңай түзетуге және жаман менеджерлерді биліктен оңай қууға мүмкіндік береді, олар билікке бекініп қалмас үшін. Нақты мәселе демократияның өзі емес, демократиялық процедуралардың, механизмдердің және ұйымдастыру нысандарының ерекшеліктері. Мандель коммунизмнің негізгі идеясын дұрыс түсінбеді, ол – адамдардың қарым-қатынасын өзгерту, олардың барлығы кооперативтік қоғамда жақсы өмір сүруі үшін. Экономистер кеңес экономикасындағы тиімсіздіктің себебі баға мен экономикалық құн арасындағы байланыстың болмауы екенін дәлелдеді (нағыз экономикалық құн мағынасында). Чарльз Беттельхайм Мандельдің "диалектикалық синтезден" мүлдем құр қалғанын айтты, себебі ол біршама картезиандық тәсілмен "өтпелі қоғамның күрделі шындығын "таза" және толық дамыған социалистік қоғамның ең қарапайым және абстрактілі категориялары арқылы түсіндіруге тырысты". Басқа сыншылар мәселенің өзгеше екенін айтады: көптеген марксистер "нарық экономикасы" мен "жоспарлы экономика" арасында теориялық дихотомия жасады, бұл нарықтық тәртіпсіздік немесе жоспарлы, нарықтан тыс экономика бар дегенді білдіреді. Бірақ шындығында мұндай дихотомия сирек кездеседі – экономистердің көпшілігі жоспарлау мен нарықтың үйлесімді екеніне келіседі, тіпті олар бір-біріне тәуелді. Питер Фрейздің айтуынша, "Нарық өз жақтастарынан соншалықты мистификацияланды, біз оны көргенде жоспарлы экономиканы танымаймыз".

According to Ernest Mandel, the law of value, as a law of exchange, did influence non capitalist societies to some extent, inasmuch as exchange and trade persisted, but because the state directed the bulk of economic resources, the law of value no longer ruled or dominated resource allocation. The best proof of that was that there was mostly no clear relationship at all anymore between the exchange value of goods traded, how they were allocated, and what it really cost to produce them; accounting information, insofar as it was valid, might in fact be unable to show anything about the real nature of resource allocation. The prices in the Soviet economy were, for the most part, not market prices but administered prices set by the planning boards (there was also a black market, mainly for consumer goods). Insofar as the social priorities of state policy ensured that people got what they needed, that was a good thing; but insofar as resources were wasted because of a lack of sensible cost economies, it was a bad thing. Cost accounting is, of course, no more "neutral" than profit accounting; a lot depends on what costs are included and excluded in the calculation. Mandel blamed the waste of resources in the Soviet economy on bureaucracy, and regarded the USSR as a bureaucratically degenerated workers' state. He believed that if there was genuine democracy instead of bureaucracy, there would be no more waste. Mandel's critics believe this is a naive theory because:
It presents democracy as a solution, without considering property forms and institutional arrangements in any detail. In the real world, there exists – as Mandel sometimes admitted – no "quick fix" or panacea for the problems of bureaucracy. According to Mandel, "the bureaucracy" is a purely parasitic social caste, which has usurped the power to rule over society; it has no productive function at all, it is only "ballast" for society. Thus, if the bureaucracy is wiped out through a political revolution, the bureaucrats would not be missed and society would be better off. This interpretation is difficult to sustain in reality, since the bureaucrats performed essential managerial, organizing, development, service and coordination functions. Democratic decisions are not necessarily any better made or more efficient, than bureaucratic or entrepreneurial ones; at most, democracy allows for errors to be corrected more easily, and permits bad managers to be ousted more easily, instead of bad managers becoming entrenched in positions of power. The real issue is not democracy as such, but the specifics of democratic procedures, mechanisms and organizational forms. Mandel misunderstands the core idea of communism, which is to change the way human beings relate and are related, so that they can all have good lives in a cooperative commonwealth. Economists have made many arguments along the lines that inefficiency in the Soviet economy resulted precisely from the lack of any clear relationship between pricing and economic value (in the sense of true economic cost). Charles Bettelheim complained that Mandel lacked a "dialectical synthesis", because, in a somewhat Cartesian way, Mandel tried "to deal with the complex reality of the transitional society by means of the simplest and most abstract categories of "pure" and fully developed socialist society." Other critics think the problem is rather different: it is that almost all Marxists have created a theoretical dichotomy between "market economy" and "planned economy", suggesting that either there is market anarchy, or else a planned, non market economy. In the real world, such a dichotomy rarely exists—almost all economists agree that planning and markets are compatible; in fact they usually depend on each other. According to Peter Frase, "The Market has been so mystified by its apologists that we no longer recognize a planned economy when we see it."

Че Гевара

Социалистік Кубада Че Гевара коммерциялық тұрғыдан емес, адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көбірек ресурстар тікелей бөлінген жағдайда, халықтың өмірі жақсарады деген пікірді қабылдады. Гевара теориялық мәселелер талқыланған қызықты конференция ұйымдастырды. Сол кезде Куба, негізінен Кеңес Одағы болған Шығыс блогы елдерінен мол субсидия алды, бұл АҚШ-тың Кубаға қатысты сауда эмбаргосының салдарынан туған қиындықтарды жеңілдетті. Бірақ 1986 жылы Куба үкіметі халықаралық қарыздарының көп бөлігін төлеуден бас тартты, бұл оның шетелдік несие алу мүмкіндігін шектеді, ал 1989 жылдан бастап Шығыс блогының қолдауы тоқтатылды, нәтижесінде Кубаның ұлттық өнімі күрт төмендеді. Осыдан кейін Куба экономикасы негізінен шетелдік туризм, шетелден түскен ақшалай жәрдемдер, контрсауда және шетелдік компаниялармен құрылған бірлескен кәсіпорындар есебінен сақталды. Соңғы жылдары нарықтық реформалар жүргізіліп, мемлекеттік бюрократиялық реттеуді азайтуға бағытталған әрекеттер жасалуда. Кубадағы тұрмыс деңгейі мен өмір сапасы Орталық және Латын Америкасы елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болып табылады.

Жаңа солшыл

Жалпы, Батыс жаңа солшылдары нағыз социализм құн заңын жоюды көздейді деген пікірді қабылдады, себебі тауар өндірісі жойылатын болып, тауарлар мен қызметтер қажеттілікке қарай, негізінен нарықтық емес принциптер бойынша бөлінетін еді. Бұл идея Николай Бухарин мен Евгений Преображенскийдің 1920 жылы жарық көрген «Коммунизмнің ABC» еңбегінде айтылған пікірге саяды:

Джон Уикс

Джон Уикс құндылық заңының капиталистік өндіріс тәсіліне негізделген экономикаға ғана тән екенін дәлелдеді. Ол Энгельстің құндылық заңы экономикалық алмасудың (сауданың) бүкіл тарихымен байланысты және өндіріс факторларының басым көпшілігі тауарға айналып, бағаланған кезде өзгеретіні туралы пікірін жоққа шығарады. Маркс өзі құндылық заңының "капиталистік өндіріс негізінде ғана толыққанды дамитынын" айтқан, яғни капиталистік өндіріске дейін де құндылық заңының әсері болғанын, бірақ толыққанды емес екенін білдіреді. Басқа марксистер (Эрнест Мандель, Майкл Перельман және жапон ғалымы Козо Уно сияқты) Маркс пен Энгельс пікірін қолдап, құндылық заңының қарапайым тауар өндірісіне негізделген қарапайым алмасудан туындайтынына сенеді. Маркс өзі былай деді: "Бағалар мен олардың өзгеруін басқаратын құн заңымен қатар, тауарлардың құндылықтарын теориялық және тарихи тұрғыдан да бағалардан бұрынғы деп қарастыру орынды. Бұл өндіріс құралдары жұмысшыға тиесілі болған жағдайларда қолданылады, мұндай жағдай ежелгі және қазіргі әлемде шаруалар мен өздері үшін жұмыс істейтін қолөнершілерде кездеседі. Бұл біз бұрын айтқан пікірімізбен сәйкес келеді, яғни өнімдердің тауарға айналуы әртүрлі қоғамдар арасындағы алмасудан туындайды, ал емес бір қоғамның мүшелері арасындағы алмасудан". Карл Маркс. Осы тұрғыдан алғанда, Дитерих тауарларды коммерциялық принциптер бойынша бөлудің ресурстарды бөлудің бір ғана әдісі екенін көрсетеді; басқа әдістер, мысалы, ортақ пайдалану, қайта бөлу, субсидиялау, бартер, гранттар және қажеттілікке қарай тікелей бөлу, әділдік, тиімділік және әлеуметтік теңдік тұрғысынан жақсы нәтиже беруі мүмкін, егер адамдардың барлығына жақсы болатын нәрсе туралы ортақ этикалық көзқарасы болса және мұндай этиканы қабылдаудың пайдалы екенін түсіне алса. Сондықтан, біріктірілген еңбек есептері жоспарлау құралы ретінде пайдалы болғанымен, ресурстарды олар көрсететін еңбек уақытына сәйкес бөлу жалпы экономикалық принцип ретінде тиімді болмауы мүмкін (бірақ ол белгілі бір салаларда пайдалы болуы мүмкін). Дитерихтің еңбекке баламалы ұсыныстарының бірі – жаңа типтегі цифрлық несие жүйесі, онда адамдар несиелерді алады немесе жоғалтады (соның салдарынан ресурстарға қол жеткізеді немесе жоғалтады) олардың расталатын іс-әрекеттеріне және жасына байланысты. Бұл балама социалистік теоретиктер арасында кең танылмаған, себебі социалистердің көптеген буыны социализмнің ақша құралдарын жоюға бағытталғаны туралы білім алған, және бұл идея көптеген адамдарға «социал-демократиялық субсидиялауға» немесе «күлкілі ақшаға» жақын әлеуметтік несие теорияларына тым ұқсас көрінеді. Дегенмен, қазіргі капитализмдегі ақша операциялары көбінесе цифрлық несиелер мен дебеттерден тұрады, ұялы телефон арқылы төлем жасау технологиясы бар, және дамыған капиталистік елдердегі ақшаның 90% астамы банк ақшасы, қолма-қол ақша немесе салымдар емес.

John Weeks has argued that the law of value is unique to an economy based on the capitalist mode of production. He rejects the claim by Engels that the law of value is associated with the entire history of economic exchange (trade), and modified when the vast majority of inputs and outputs of production have become marketed, priced commodities. Marx himself said that the law of value "develops fully only on the foundation of capitalist production", implying that the law of value already asserted itself before capitalist production, although not fully. Other Marxists (including Ernest Mandel, Michael Perelman and the Japanese scholar Kozo Uno) followed Marx and Engels in believing that the law of value emerges and develops from simple exchange based on simple commodity production. refn|group="note"|Marx himself states: "Apart from the way in which the law of value governs prices and their movement, it is also quite apposite to view the values of commodities not only as theoretically prior to the prices of production, but also as historically prior to them. This applies to those conditions in which the means of production belong to the worker, and this condition is to be found, in both the ancient and the modern world., among peasant proprietors and handicraftsmen who work for themselves. This agrees, moreover, with the opinion which we have expressed previously, viz. that the development of products into commodities arises from the exchange between different communities, and not between the members of one and the same community." – Karl Marx On this view, Dieterich at most shows that the allocation of goods according to commercial principles is only one method of allocating resources; other methods such as sharing, redistribution, subsidization, barter, grants and direct allocation according to need may often serve the interest of fairness, efficiency and social justice better, provided that people accept a common ethic about what is best for all, if they can see that adopting such an ethic has good results. Thus, while integrated labour accounts are certainly useful to have as a planning tool, allocating resources according to the labour time they represent is most likely not useful as a general economic principle (it could be useful in specific areas of activity). One feasible alternative to Dieterich's labour equivalents is a new type of digital credit system, in which people gain or lose credits (and therefore gain or lose access to resources) depending on what they verifiably do, and on what age they are. This alternative has not yet been very popular among socialist theorists, because generations of socialists have been educated in the idea that socialism aims to abolish monetary instruments, and because the idea seems to many to be too close to "social democratic subsidization" or "funny money" social credit theories. Nevertheless, monetary transactions in modern capitalism are increasingly only digital credits and debits, the technology exists to make transactions by mobile phone, and more than 90% of all money in developed capitalist countries is bank money, not cash or cash deposits.

Ұйымдастырылып жатқан талқылау

Халықаралық пікірталас әлі де жалғасуда. Совет Одағының қаншалықты прогрестік болғаны туралы пікір таласы бүгінге дейін де жалғасып келеді, мысалы Боб Алленнің «Фермадан фабрикаға дейін» кітабында талданғандай. Кейбір социалистік экономистер үшін социалистік экономика – өзіндік мақсат, ал басқалары үшін ол мақсатқа жету құралы ғана. Кейбір социалистік теоретиктер (мысалы, Пол У. Кокшотт) монотетикалық теоретиктер: олар экономиканың барлық бөлігін бір экономикалық принциппен, мысалы еңбек құнымен немесе бірнеше негізгі экономикалық принциптермен басқаруды қалайды. Басқа социалистік теоретиктер (мысалы, Алек Нов) плюралистік теоретиктер, олар экономика түрлі меншік нысандарын қолдана отырып, әртүрлі өнімдер мен қызметтерді өндіру және тарату үшін әртүрлі жүйелердің болуында ең жақсы жұмыс істейді деп санайды. Тарихи зерттеулер көбінесе Элинор Остромның еңбектерінен шабыт алып, жалпыға ортақ ресурстарды зерттейді. Бұл – адамдардың мемлекеттік қолдау немесе бақылаусыз 500 жыл немесе одан да көп уақыт бойы жерді ұжымдық түрде басқаруға қалай қол жеткізгенін эмпирикалық тұрғыдан түсінуге жасалған әрекет. Талқылау барысында жиі айтылатын шағым – социалистер, либералдар мен консерваторлар сияқты, ресурстарды бөлудің этикалық принципін («не үшін») ресурстарды бөлудің экономикалық тәсілімен («қалай») шатастырады, нәтижесінде құралдар мен мақсаттар шатастырылған экономикалық саясат пайда болады. Кез келген қоғамда ресурстарды бөлудің нарықтық және нарықтық емес әдістері практикада біріктіріледі, бұл ресми ұлттық есептерде нарықтық және нарықтық емес секторларды қамту арқылы мойындалады. Экономистер үшін нақты мәселе – оларды қалай үйлестіруге болады және азаматтар үшін ең жақсы экономикалық нәтижеге қалай қол жеткізуге болады, сондай-ақ нарықтық және нарықтық емес әдістердің бір-біріне қандай әсері бар. Бұл өте саяси және даулы мәселе болуы мүмкін, өйткені таңдалған әдістер кейбіреулеріне артықшылық береді, ал басқаларын кемсітеді; экономикалық саясаттың пайдасы мен зиянын барлық экономикалық қатысушылар арасында тең немесе әділ түрде бөлуге мүмкіндік беретін бөлу әдістерін жасау өте қиын. Әдетте, капитализмді қолдайтын теоретиктер «базарға балама жоқ» деп мәлімдейді, ал капитализмге қарсылар нарықтардың көптеген нарықтық емес механизмдер мен қолдауларсыз өмір сүре алмайтынын айтады (яғни, нарықтастыру жалақысыз еңбектің ауыртпалығын ғана басқа біреуге ауыстырады). Көбінесе барлық қазіргі заманғы экономикалар «аралас экономикалар» болып табылады, яғни олар ресурстарды нарықтық бөлуді нарықтық емес бөлумен әртүрлі жолдармен біріктіреді. Сондықтан қазіргі экономикалық даулар көбінесе әртүрлі бөлу механизмдерінің салыстырмалы маңыздылығына қатысты болады. Бұл пікірталас, әрине, әртүрлі экономикалық актілерге белгілі бір экономикалық саясат іске асырылған жағдайда тиесілі табысқа өте күшті байланысты.

The international debate is still continuing. How progressive the Soviet Union really was is still being debated even today, for example by Bob Allen in his book Farm to factory. For some socialist economists, the socialist economy is an end in itself, for others it is only a means to an end. Some socialist theorists (such as Paul W. Cockshott) are monothetic theorists: they wish the whole of the economy to be dominated by one economic principle, such as labour value, or a few basic economic principles. Other socialist theorists (like Alec Nove) are pluralist theorists, believing that the economy functions best if there is a variety of different systems for producing/distributing different kinds of products and services, using a variety of property forms. Historical research is being done on the commons, often inspired by Elinor Ostrom. This is an attempt to understand empirically how people were able to manage land use collectively for 500 years or more, without significant state support or supervision. A frequent complaint in the discussion is that socialists, like their liberal and conservative counterparts, confuse an ethical principle of resource allocation (the "why") with the economic technique of resource allocation (the "how") – the result being an economic policy in which the means and the ends are confused. In almost any society, market and non market methods of allocating resources are in practice combined, which is acknowledged in official national accounts by the inclusion of market and non market sectors. The real question for economists is how the two can be combined to achieve the best economic result for citizens, and what the effect is of market and non market methods on each other. This can be a highly politicized and contentious dispute, since the chosen methods can advantage some and disadvantage others; it is very difficult to devise allocation methods which distribute the gains and losses of economic policy in an equal or equitable way among all economic actors. Typically, pro capitalist theorists argue that "there is no alternative to the market", and the anti capitalists argue that markets could not even exist without many non market mechanisms and supports (i. e. marketisation merely shifts the burden of unpaid work effort onto someone else). Almost all modern economies are "mixed economies" meaning that they combine market allocation of resources with non market allocation, in various ways. That is why the modern economic controversies are almost always about the relative importance which different kinds of allocation mechanisms should have. This debate is, of course, very strongly influenced by the income which the different economic actors can get, if particular economic policies are realized.

Сын

Дәстүрлі түрде Маркстің құндылық заңына қатысты сын үш түрге бөлінеді: тұжырымдамалық, логикалық және эмпирикалық.

Тұжырымдамалық сын

Тұжырымдамалық сын – құндылық ұғымының өзіне қатысты. Маркс үшін капиталистік қоғамдағы экономикалық құндылық – еңбек өнімдерінің объективті әлеуметтік сипаты, олар экономикалық қоғамда алмасады, себебі өнімдерді жасау үшін қоғамның белгілі бір еңбек уақыты жұмсалады, белгілі бір сұранысқа байланысты. Өнімнің құны бар, оның бағасы болсын, болмасын, ол туралы әр адамның пікіріне қарамастан (баға нысанына қараңыз). Маркс құн заңын объективті физикалық заңға теңеді, өйткені адамдар олар тұтынатын өнімдердің жасалуына жұмсалған еңбек уақытының объективті шығынынан қашпайды. Бірақ сыншылар экономикалық құндылықтың таза субъективті нәрсе екенін, яғни жеке бағалау, жеке артықшылықтар мен шекті пайдалылыққа байланысты екенін айтады; тек бағалар ғана объективті. Марксті сынға алған алғашқылардың бірі – австриялық Эйген Бём-Баверк. Маркс өзі субъективті бағалаулардың бар екенін жоққа шығарған жоқ, бірақ олар объективті құндылықтармен қатар өмір сүреді, олар артықшылықтармен емес, нақты өндіріс шығындарымен анықталады деп санайды. Нақты әлемде көптеген бағалар «объективті түрде көрінбейді» – олар есептеу, есепке алу және бағалау үшін қолданылатын идеалдық бағалар, нақты мәмілелерге тікелей қолданылмайды. Дегенмен, мұндай шамаланған бағалар экономикалық мінез-құлыққа әсер етуі мүмкін, себебі бағалардың шамалануы табыс пен шығыстар туралы күтулерге әсер етеді. Экономистер бағаның «объективті» екенін қашан айтуға болатыны туралы пікір таластырады. Маркс өнімдердің әртүрлі өндіріс шығындары бар екенін, олар еңбек уақытына дейін азайтылатынын айтады. Оған қарсы, автомобиль жасау үшін энергия, жер, су сияқты ресурстардың мөлшері морковь өсіру үшін қажетті ресурстардан әлдеқайда көп, сондықтан автомобильдің құны (және ең төменгі бағасы) морковь құнынан жоғары. Яғни, тауарлардың құнының айырмашылығын (және ең төменгі тепе-теңдік бағаларын) тудыратын – еңбек шығындарының мөлшері емес, жалғыз кіріс шығындары (еңбек шығындарын қоса алғанда). Бірақ Маркс «Капиталдың» алғашқы тарауларында мұндай шығындардың көпшілігі (қайта өндірілетін тауарларға қатысты) адам еңбегінің тікелей және жанама шығындарына дейін азайтылады дейді. Біз автомобильді көргенде, оны жасау үшін жұмсалған еңбек күшінің бүкіл әлемдік ынтымақтастығын көре алмаймыз, бірақ басқа еңбек күштерімен салыстырғанда, осы еңбек күштері оның құнын анықтайды. Австрия экономикасы тауарлардың құндылығының объективтілігін логикалық және тұжырымдамалық тұрғыдан дұрыс емес деп қарастырады. Осы тұрғыдан алғанда, өнімдерді жасау үшін белгілі бір еңбек, энергия және материалдар қажет болды деп дұрыс айта алмаймыз және оларды осы негізде салыстыра алмаймыз. Осыдан Австрия мектебі қазіргі экономикалық теорияның көп бөлігін жарамсыз деп санайды, өйткені ол нақты және идеалдық бағаларды біріктіру мен салыстыруға негізделген. Бұл Фридрих фон Хайектың мықты дәлелі, сондықтан ол макроэкономикалық агрегацияның объективтілігіне күмәнмен қарады. Бірақ бұл «аустриялық экономиканың түсіндіру күші қандай?» деген сұрақ тудырады, егер біз нақты баға туралы айта алатын болсақ, ол субъективті артықшылықты білдіреді, өйткені миллиардтаған субъективті артықшылықтар бар, олардың барлығы әртүрлі. Экологтар мен қоршаған ортаны қорғаушылар Марксті табиғи ресурстардың еңбек уақытындағы өндіріс шығындарына ешқандай қатысы жоқ құндылығы бар (немесе болуы керек) деп сынға алды, өйткені олар шын мәнінде қайта өндірілмейтін энтропиялық тауарлар. Бірақ Маркс өзі бұл жайтты жоққа шығарған жоқ, ол тек коммерциялық саудадан, қос жазбалы есеп жүргізуден, жеке меншік теориясынан және бағалар теориясынан шыққан буржуазиялық бағалау схемасын атап өтті. Табиғи ресурстар ұзақ уақыт бойы қайта өндірілмейтін немесе тегін қол жетімді тауарлар болғандықтан (қайта өндірілмейтін тауарлар емес), нарықтық экономикадағы барлық тенденция осы ресурстарды тиісті түрде үнемдеудің орнына жеке пайда үшін тонауға бағытталды. Олардың «құны» тек жетіспей қалғанда ғана айқын болды. Экологтар марксистік құндылық теориясы Кеңес Одағының, Қытайдың және коммунистік партиялар басқаратын басқа да елдердің индустрияландыруында ауқымды экологиялық проблемаларға себеп болғанын атап көрсетеді; сондықтан экономика нарықтық экономика ма, мемлекеттік экономика ма, маңызды емес, мәселе адам мәдениетінің құндылықтарында немесе индустрияландыру процесінде. Бұл күрделі пікірталасқа тоқтау қою мүмкін емес, бірақ жаңадан индустрияланып келе жатқан елдер өнеркәсіп дамыған елдерде қолданылатын техникалық әдістерді көбінесе имитациялағанын және Маркс оның атынан жасалған барлық нәрсеге жауапты емес екенін атап өткен жөн – ол қоршаған ортаның бүлінуіне қатысты мәселелерді «Капиталда» бірнеше рет атап өткен. Ол социалистік экономикамен жүйелі түрде айналыспады, басқа нәрселермен қатар, осы салада теориялық тұрғыдан ойлау үшін нақты негізі болмады.

The conceptual criticism concerns the concept of value itself. For Marx, economic value in capitalist society was an objectified social characteristic of labour products, exchanged in an economic community, given the physical reality that products took a definite amount of society's labour time to produce, for a given demand. A product had a value, regardless of what any particular person might think about it, priced or unpriced (see value form). Marx regarded the law of value as analogous to an objective physical law, since people could never escape from the fact that the products they consumed presupposed an objective cost in human labour time. Critics however argue that economic value is something purely subjective, i. e. a personal valuation determined by personal preferences and marginal utility; only prices are objective. One of the first Marx critics to argue this was the Austrian Eugen Böhm von Bawerk. Marx himself never denied that subjective valuations existed, but argued rather that they co existed with objective values which were ultimately not determined by preferences but by real production costs. In the real world, many prices are not "objectively manifest" either—they are only ideal prices used for the purpose of calculation, accounting and estimation, not actually charged or applying directly to any real transaction. Yet, these notional prices can nevertheless influence economic behaviour, inasmuch as the prices estimated affect expectations of incomes and expenditures. Economists then debate about when a price can be said to be "objective". Marx argues that products have different objective costs of production, reducible to different amounts of labour time. Against this view, one could also argue that the physical amounts of comparable resources (such as energy, land, water, etc. ), necessary to manufacture a car, are much larger than resources necessary for growing a carrot, explaining why the cost (and, hence, minimal price) of a car is larger than the cost of a carrot. In other words, it is the total input costs (including costs of labour), not the amount of labour per se, which create the difference in costs (and, therefore minimal equilibrium prices) of the goods. However, Marx argues in the first chapters of Das Kapital that most of such costs (i. e. insofar as they refer to reproducible goods) are again reducible to direct and indirect costs in human labour time. When we see a car, we do not see the worldwide cooperation of labour efforts that produced it at a certain cost, yet those labour efforts, weighed against other labour efforts, determine its value. Austrian economics explicitly rejects the objectivity of the values of goods as logically and conceptually unsound. On this view, we cannot validly say that products took a certain amount of labour, energy and materials to make, and compare them on that basis. It follows that the Austrian School thinks most contemporary economic theory is invalid, as it relies in one way or another on the aggregation and comparison of actual and ideal prices. This is forcefully argued by Friedrich von Hayek who therefore was skeptical about the objectivity of macroeconomic aggregations as such. However, this raises the question of "what is the explanatory power of Austrian economics", if all we can say about a realized price is that it expresses a subjective preference, given that there are billions of subjective preferences which are all different. Ecologists and environmentalists have criticized Marx on the ground that natural resources have (or should have) a value which has nothing to do with production costs in labour time, because in fact they are entropic non reproducible goods. However, Marx himself never denied this; he was merely referring to the bourgeois valuation scheme, originating from commercial trade, double entry bookkeeping, private property theory and the theory of prices. Precisely because natural resources were for a long time either non reproducible or freely available goods (i. e. not reproducible commodities) the whole tendency in the market economy was for those resources to be plundered for private gain, rather than economized appropriately. Their "value" became apparent only when they became scarce. Ecologists also note that Marxist theories of value caused large scale environmental problems in the industrialization of the Soviet Union, China and other countries ruled by communist parties; thus, whether or not an economy is a market economy or a state economy does not seem to make much difference, the problem is rather with the values of human cultures themselves or with industrialization processes as such. This more complex debate cannot be dealt with in this article; it may be noted only that newly industrializing countries to a large extent imitated technical methods used in industrialized countries, and that Marx can hardly be held responsible for all the things done in his name—he had explicitly referred to problems of environmental despoilation quite a number of times, including in Das Kapital. He never dealt systematically with socialist economics, amongst other things because he lacked an evidential basis for theorizing about that.

Логикалық сын

Логикалық сын Маркс құндылық қатынастар мен баға қатынастары саласын үйлестіре алмайтындығы туралы идеяға негізделген, нақтырақ айтқанда, құндылық шамаларының баға шамаларына қалай сәйкес келетінін көрсетудегі қиындыққа. Маркс құндылық теориясының логикалық тұжырымсыздығын көрсету үшін түрлі аргументтер келтіріледі. Олардың ең танымалдары – Маркс өндіріс бағалары туралы дау, кейде трансформация проблемасы деп аталатын, онда жалпы өнім құны жалпы өнімнің өндіріс бағасына, ал жалпы пайда жалпы артық құнға тең болуы керек екендігі айтылады. Осыған сәйкес, нақты өнім құндылықтары мен өнім бағаларының үлестірілімін математикалық функциялар мен жинақталған есептік сома арқылы бір-бірінен шығаруға болады, егер барлық секторлар салған капиталға бірдей пайда ставкалары қолданылса. Алайда, бұл теңдікті логикалық немесе эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеу мүмкін емес. Осы негізде көптеген сыншылар олардың арасында қажетті сандық қатынас бар екендігіне дәлелдің жоқтығын көрсетеді (Маркс тек осы қатынасты болжайды, бірақ дәлелдемейді). Егер осылай болса, Маркс өнімдерінің құндылықтары нарықтық бағаларды анықтай алмайды, демек, сыншылардың пікірінше, бұл теорияның мәні жоқ. Математикалық модельдеуде тағы бір мәселе – жалпы өндіріс бағалары мен жалпы құндылықтардың (немесе жалпы артық құн мен жалпы пайданың) бірдейлігін барлық салалар үшін өндірістік капиталға бірдей пайда ставкалары болғанда ғана сақтауға болады. Маркс өзі "Капитал" 3-томда барлық салалар үшін бірыңғай пайда ставкалары қолданған, бірақ бұл тек модельдеу мақсатында жасалған, капиталға қолданыстағы пайда ставкалары өндіріс жүйесінің дамуына қалай әсер ететінін көрсету үшін. Ол нақты пайда ставкаларының біркелкі болуын жоққа шығарды, бірақ әр уақытта өнеркәсіптерге салынған капиталға орташа "минималды қолайлы" пайда ставкалары болатынын айтты. Егер болашақта кем дегенде осы пайда ставкаларына жету мүмкін болмаса, капитал біраз уақыттан кейін инвестициялардан шығарылуы мүмкін, өйткені тиісті бизнес коммерциялық өмір сүру қабілетін жоғалтады, немесе бизнес басқаларға беріліп, қолайлы пайда ставкалары қалпына келтіріледі. Жаңа инвестицияларға қолданылатын ең төменгі пайда ставкалары өндіріс кәсіпорындарына қолданылатын пайыздық ставкаларымен тығыз байланысты. Маркс "жалпы пайда ставкалары" капиталдағы "минималды пайда ставкалары" дегенді білдіреді, оның төменгі деңгейінде өндірушілер ұзақ уақыт жұмыс істей алмайды. Бұл көптеген пайда ставкаларының эмпирикалық орташа көрсеткіші де, тек теориялық қатынас та емес, нақты жүйелік шектеу. Маркс пен Энгельс нақты өнімнің жалпы құны өндіріс бағаларының жиынтығына тең болатынын жоққа шығарды, себебі еңбек өнімділігінің үздіксіз өзгеруі және бағадан жоғары сатылатын тауарлар мен бағадан төмен сатылатын тауарлар арасындағы айырмашылықты жоятын бәсекелестік күш болмайды. Бұл баға формасының кемелсіздігімен де байланысты, ол баға статистикасының фетишизациясына қарамастан, өнімдердің құнын шамамен ғана көрсетеді. Маркс өнімнің жалпы құны мен жалпы өндіріс бағасы арасындағы сәйкессіздік шамалы болуы мүмкін деп болжады, ашық және бәсекелестік нарықта, онда бағаның үлкен айырмашылығын ұзақ уақыт бойы сақтау мүмкін емес. Құндылықты өлшеу бірлігі тек теориялық бірлік ретінде немесе эмпирикалық бағамен салыстырылатын идеалдық баға ретінде ғана болуы мүмкін, дәл осылай Маркс оны құндылық қатынастардың қарапайым иллюстрацияларында қолданды. Ол құндылық мөлшері үшін бір санды, ал баға мөлшері үшін басқа санды қолданады, пропорцияны көрсету үшін. Эмпирикалық тұрғыдан, еңбек сағатының бағасы үшін "орташа бағаны" анықтауға ғана болады (бұл Маркс экономикасында "еңбек уақытының ақша эквиваленті" деп аталады) және еңбек қаншалықты артық немесе кем бағаланғанын салыстыруға болады. Бұл интерпретация барлық марксистік ғалымдар қабылдамайды, себебі сыншылардың пікірінше, әртүрлі өнімдер арасындағы барлық баға айырмашылықтары агрегаттық деңгейде, тек теориялық модельде ғана емес, нақты өмірде де жойылады. Олар Маркс өнім құнының жиынтығы өндіріс бағаларының жиынтығына тең болуы керек екенін айтқан жерлеріне сілтеме жасайды, бұл жаңа өнім құнының жиынтығы өндіріс бағаларының жиынтығынан көп немесе аз бола алмайды дегенді білдіреді. Егер теңдік орын алмаса, өндіріс бағалары мен өнім құндылықтары арасында анықталған сандық қатынас болуы мүмкін емес. Маркс мағынасында өнім құндылықтарын тікелей байқауға болмайды, оларды сауда қатынастарының мінез-құлқынан ғана шығаруға болады. Осыған байланысты Маркс "құндылық" ұғымы ресми "қосылған құн" санатымен бірдей мәртебеге ие (ол да шығарылған шама). Өнім құндылықтары сауда қатынастары, (идеалдық) бағалар немесе еңбек уақытының мөлшері ретінде көрінеді және осылайша көптеген қазіргі марксистік теоретиктер академиялық "трансформация дауының" дұрыс емес екенін айтады, себебі ол тауарлардың құндылық формасы мен баға формасы арасындағы қатынастың бұрыс түсіндірілуіне негізделген. Маркс "трансформация" арқылы білдірген нәрсе – тауарлардың айырбас құндылығының еңбек құндылығына сәйкес тікелей реттелуі капиталистік өндіріс тәсілінде өндіріс бағаларымен реттелуге айналады, бұл капиталистік қоғамда тауарлардың ұсынылымы капиталдың жинақталуына, демек, пайда маржасына байланысты екенін көрсетеді ("пайда жоқ – сату жоқ"). Егер өнім бағалары нарықтық динамиканың орталық анықтауышы ретінде түрлі себептерге байланысты өнім құндылықтарынан жоғары немесе төмен ауытқыса, өнім құндылықтары мен өнім бағалары арасындағы сандық қатынас ең болмағанда ықтималды болады, белгілі бір функция емес. "Капитал" 3-томдағы Маркс аргументінің құрылымы капитализмде өнімді өндіруге жұмсалатын қажетті еңбек шығындары мен капиталға салған қаражаттан максималды пайда алу үшін бәсекелестік заңдары арасындағы тұрақты қайшылыққа негізделген, бұл қайшылықты практикада міндетті түрде шешу қажет, өндіріс жүйесінің "нақты қозғалысын" тудырады (идеалда капиталистер еңбекке уақыт пен күш жұмсамай, активтермен тікелей сауда жасауды қалайды, бірақ активтерді өндіру керек, ал ол өндіріс еңбекке қатысты, сондықтан еңбек коммерциялық тұрғыдан тиімді жолмен ұйымдастырылуы керек). Жастар Маркс бұрыннан айтқан ғылыми "керексіздікті" жеңудің жалғыз жолы – капиталистік жүйенің динамикасын түсініп, теориялық тұрғыдан қарастыру, жұмыс істеп тұрған барлық экономикалық күштерді біртұтас, үйлесімді теорияға біріктіру болды.

The logical criticism revolves around the idea that Marx is unable to reconcile the domain of value relations and the domain of price relations, showing exactly how value magnitudes correspond to price magnitudes. Various arguments are made to show that Marx's theory of value is logically incoherent. The most famous of these is the controversy about Marx's prices of production, sometimes called the transformation problem in which it is argued that total output value must equal total output production prices, and total profits must equal total surplus value, so that the distributions of particular output values and output prices can then be inferred from each other, via mathematical functions and a tidy accounting sum, assuming the same rate of profit on capital invested by all sectors. However, it cannot be proved, whether logically or empirically, that the total output value is equivalent to total output production prices, or, for that matter, that total profit equals total surplus value. On that ground alone, many critics argue, there is already no proof that there is any necessary quantitative relationship between them (Marx simply assumes that relationship, but does not prove it). If that is so, then, the critics argue, there is no sense in which the Marxian product values can explain market prices for products as the determinants of those prices. An additional problem discovered in mathematical modelling is that the assumption of the identity of total production prices and total values (or the identity of total surplus value and total profits) cannot be maintained simultaneously with the assumption that the rate of profit on production capital is the same for all industries—to create a consistent theory requires making additional assumptions. Although this is often overlooked by economists Marx himself used a uniform rate of profit for all industries in Capital Vol. 3 only for modelling purposes, to show in a simple way how the ruling profit rates on capital impacted on the development of production system, and he explicitly denied that a uniform rate of profit obtained in reality; he only argued that at any time there would exist an average "minimum acceptable" profit rate on capital invested in industries, and if there was no realistic possibility at all of reaching at least that profit rate sometime in the future, capital would very likely be disinvested after a while, since the relevant business would then simply lack commercial viability; alternatively, the business would be taken over, and restructured to restore an acceptable profit rate. This minimum profit rate applying to new investments is closely linked to the ruling interest rates applicable to producing enterprises. Marx's "general rate of profit" specifically represents the "minimum profit rate" on capital, below which the producers, in the normal run of events, cannot stay in business for long. It is neither an empirical average of many profit rates, nor merely a theoretical ratio, but a real systemic constraint. Marx and Engels explicitly denied that in reality total product value would be equal to the total of production prices (see prices of production). Such an "accounting identity" was ruled out in the real world by continual variations in labour productivity and because, at any time, no competitive force existed that could exactly cancel out the difference between goods sold above value and goods sold below value. It was also ruled out by the imperfections of the price form itself, which, the fetishization of price statistics notwithstanding, permitted the expression of product values only in an approximate way (see real prices and ideal prices). At best—Marx assumed—there was a reasonably close correspondence between total product value and total production prices. He believed economic fluctuations implied that if some products were sold below their value, this necessarily meant that other products were sold above their value, and vice versa. The divergence between total product values and total production prices on the whole was, Marx believed, probably not so very large, in an open, competitive market within the domestic economy, where enormous price value discrepancies were ordinarily impossible to maintain commercially for any length of time. A measuring unit of value can exist only as a theoretical entity (or as an ideal price comparable to an empirical price) which is also exactly how Marx used it in his simplified illustrations of value relationships. He simply uses a number for the value quantity and another number for the price quantity, to indicate a proportion. Empirically, one can only get as far as establishing a "grand average" for the price of an hour of work (this is often referred to in Marxian economics as the "monetary equivalent of labour time", or MELT) and one can discuss the extent to which labour is undervalued or overvalued in a relative (comparative) sense. This interpretation is not accepted by all Marxist scholars, because—the critics argue—all price value differentials among different outputs are necessarily and by definition cancelled out at the aggregate level, not just in an assumed theoretical model, but in reality. They point to passages where Marx suggests that the sum of product values must be equal to the sum of production prices, implying that there can never be more new product value or less product value than is expressed by the sum total of output production prices. If they argue that equality does not hold, then there cannot be any determinate quantitative relationship between production prices and product values. Product values in Marx's sense quite simply cannot be directly observed, only inferred from the actual behaviour of trading relations. In that regard, Marx's concept of ""value" has exactly the same status as the official category of "value added" (which is an inferred magnitude). Product values manifest themselves and can only be expressed as trading ratios, (ideal) prices, or quantities of labour time, and therefore the academic "transformation controversy" is according to many modern Marxist theorists misguided; it rests simply on a false interpretation of the relationship between the value form of commodities and the price form. What Marx really meant by the "transformation" was that the direct regulation of the exchange value of commodities according to their labour value is, in a capitalist mode of production, transformed into the regulation of the exchange of commodities by their production prices—reflecting the fact, that the supply of commodities in capitalist society has become conditional on the accumulation of capital, and therefore on profit margins ("no profit, no sale"). As soon as we admit that product prices may fluctuate above or below the socially average product values for all kinds of reasons—a central determinant of market dynamics—the quantitative relationship between product values and product prices is at best probabilistic, not a fixed function of some type. The structure of Marx's argument in Capital Vol. 3 is that there is a constant contradiction in capitalism between the inescapable labour costs incurred to produce products, and the laws of price competition which create pressure to maximize the return on capital invested—a contradiction which must constantly be mediated in practice, bringing about the "real movement" of the production system (ideally, capitalists would prefer just to trade assets without the nuisance and trouble of hiring labor, but the assets have to be produced, that production requires labor, and therefore that labor has to be organized in a commercially effective way). The only way to transcend the scientific "arbitrariness" to which the young Marx already referred, was by understanding and theorizing the dynamics of the capitalist system as a whole, integrating all the different economic forces at work into a unified, coherent theory that could withstand the test of scientific criticism. Thus, Marx's value theory offers an interpretation, generalisation or explanation concerning the "grand averages" of the relative price movements of products, and of economic behaviour in capitalist production as a social system, but it is not possible to deduce specific real product prices from product values according to some mathematical function, among other things because, to find labour values, a relationship between product prices and labour hours worked must already be assumed. What we can verify is as follows:
How systems of exchange have functioned in history. To what extent production costs and the ruling profit rates actually determine market prices for products. The relationship between hours worked and outputs produced. Whether the capitalist production system does indeed evolve historically in the way predicted by value theory.

Эмпирикалық сын

Эмпирикалық сын Маркстің құндылық заңы капиталистік қоғамдағы ресурстарды бөлу туралы белгілі фактілерге қайшы келеді дегенді білдіреді. Басты эмпирикалық сын – еңбек уақытының салыстырмалы жұмсалуының өзгеруі мен өнімдердің салыстырмалы нарықтық бағасының өзгеруі арасында ешқандай байқалатын сандық сәйкестік жоқ екендігі (өлшемдер де даулы, мысалы, сапалық жағынан әртүрлі еңбек түрлерін салыстыру және теңестіру мүмкін емес деген пікір бар). Көптеген сыншылар Маркс теориясын математикалық модельмен жоққа шығаруға тырысты, капиталистік экономиканың Маркс айтқандай жұмыс істейтінін анықтау үшін нақты деректерді қарастырмады. Соңғы эмпирикалық сын марксистер "қаржыландыру" деп атаған құбылысқа қатысты. Дамыған капиталистік экономикаларда жұмысшылар мен капитал активтерінің көп бөлігі жеке кәсіпорындардың жаңа тауар өндірісіне тікелей қатыспайды. Көптеген жұмысшылар қызмет көрсету саласында жұмыс істейді, олар бұрыннан бар ресурстарды басқарады, күтіп ұстайды немесе таратады. Бұл дамыған капиталистік елдердегі екі ғасырлық индустрияландыру мен механикаландырудың (сондай-ақ, жаңа индустрияландырылған экономикаларға аутсорсингтің) нәтижесі. Дамыған капиталистік елдердегі капитал активтерінің басым бөлігі жеке кәсіпорындардың жаңа тауар жасау үшін пайдаланатын өндіріс құралдары емес; олар қаржылық активтер, жылжымайтын мүлік және өндіріске пайдаланылмайтын басқа да мүлік түрлері. Бұл адам еңбегі енді байлық жасаудың басты факторы ретінде қарастырылмайды дегенді білдіреді, соның салдарынан құндылық заңы ресурстарды бөлуде реттеуші күш ретінде қалай әрекет ете алады немесе бағаны қалай анықтай алады деген сұрақ туындайды. Профессор Хиллель Тиктиннің сөзіне сәйкес:

Бұл мәселе әлі шешілмеген, себебі "нақты экономика" (тауарлар мен қызметтерді өндіру) мен "қаржы экономикасы" (мүліктер мен активтерді сату) бір-бірімен қалай байланысты екендігі, немесе "дамыған әлемнің" "дамушы әлеммен" экономикалық байланысы туралы ғылыми консенсус жоқ. "Глобализация" терминінің мағынасы кең болғандықтан, ол әлемдік экономика туралы ештеңе түсіндірмейді. Бұған қоса, марксистер өнімді және өнімсіз еңбекті жіктеуге қатысты көптеген мақалалар жазғанмен, қазіргі заманғы еңбек бөлінісінің жан-жақты ұйымдық талдауы немесе оны түсіну үшін қолданылатын статистикалық санаттарға сындық талдау жасалмаған.

Сын-пикірлерге жауаптар

Осы үш сын тұжырымы сыншыларды Маркстің құндылық заңы метафизикалық және теориялық тұрғыдан күшсіз деген қорытындыға жеткізеді. Австриялық экономика баға деңгейлеріне ешқандай ерекше объективті мағына бермей, оны әр тараптың ақша құнының (жақсының бір түрі ретінде қарастырылатын) және сатылатын немесе сатып алынатын тауарлардың құны арасындағы қатынастарды салыстырудың ғана «статистикалық нәтижесі» деп санайды. Сондықтан бағалар – бұл экономикалық агенттердің мінез-құлқына әсер ете алатын (немесе әсер етпеуі мүмкін) білім. Дегенмен, бұл тәсіл дәйекті емес болуы мүмкін, себебі олардың теориясында австриялықтарға бағаларды жинақтауға ешқандай негіз жоқ; әр баға бірегей субъективті қалауды білдіреді, бағаларды қосу – алма мен алмұртты қосуға ұқсас; әр баға бірегей жағдайларға қатысты. Егер австриялықтар дұрыс болса, онда «статистикалық нәтижеде» ешқандай «объективті» нәрсе жоқ – бұл көптеген бағалау болжамдарына негізделген интерпретация ғана. Маркс өзі құндылық тұжырымын капитализмнің тарихи шығу тегін, дамуын және әлеуметтік жүйе ретінде жұмыс істеуін түсіндіру үшін қажет деп санайды, мұнда сауда-саттыққа түсетін, бағаланған активтер жалпы айырбас құнына ие активтердің ғана бір бөлігі болғанда. Қысқа мерзімді баға өзгерістері капиталистік өндіріс жүйесінің ұзақ мерзімді дамуы туралы ештеңе айта алмайды; бұл ұзақ мерзімді орташа баға қозғалысының факторларын және құрылымдық факторларды талдауды қажет етеді. Бастапқы экономика бойынша барлық бағалар бірдей және тек мөлшерлік айырмашылықтарға ие; олар тек ақшаның көбірек немесе азырақ мөлшерін көрсетеді және тек жоғарылап немесе төмендеуі мүмкін. Маркс үшін бұл идея ғана емес, сонымен қатар абсурдты болды, себебі әртүрлі бағалар әртүрлі бағалау принциптерін, шартты міндеттемелерді, талаптарды, кіріктірулерді/алыстарды және экономикалық субъектілер арасындағы қатынастарды білдіре алады. Бағалардың әртүрлі түрлері – сауда қатынастарының әртүрлі түрлерін көрсетеді. Маркс бағалардың формаларының әртүрлілігін атап өтті және нақты бағалар мен идеалдық бағалар арасында айқын шекара салды. Сондықтан бизнесмендер құндылық теориясын қабылдады, тіпті олар осыны істеп жатқанын білмесе де. Ғылыми теория олардың бизнес жүргізу үшін жасаған тұжырымдарын ғана нақтылады. Экономистер бағалардың мінез-құлқының модельдерін құру үшін экономика және экономикалық субъектілер туралы түрлі болжамдар жасады; Маркс бұл болжамдардың өзі экономикалық санаттардың тарихи қалыптасуына түсінікпен қарастырылып, теориялық тұрғыдан дұрыс тұжырымдалуы керек деп ойлады. Дегенмен, оның сыншылары оның әдісі де жасырын болжамдарға ие екенін және бұл болжамдар праксеологияға қайшы келеді деп мәлімдейді. Маркс бұл сынды күткен және оны тым беткей деп санады. «Жалақы, баға және пайда» (1865) атты памфлетінде Маркс экономикалық қатынастардың жеке тұлғаға көрінетін формасы көбінесе бүкіл процестің керісінше болуы мүмкін екенін айтады. Нарық саудасына қатысу үшін нарықтар мен олардың жалпы әсерлерін білудің қажеті жоқ, сонымен қатар нарықтарға қатысу оларда не болып жатқаны туралы бұрыс немесе жарым-жартылай түсінікпен болуы мүмкін. Ақыр соңында, саудаға қатысушылардың барлығының мүддесі бар және олар оны өз көзқарастарынан қарастырады. Осы тұрғыдан Маркс нарық саудасы қандай қатынастармен байланысты екендігі туралы түрлі иллюзияларды тудыруы мүмкін екенін ескертеді. Маркс сондай-ақ, егер экономикалық құбылыстың ең қарапайым жағдайларын түсіндіре алмаса, оның барлық вариацияларын да түсіндіре алмайтынын айтты; шын мәнінде, ештеңе түсіндіре алмайсыз. Марксистер Маркс «тоталитет» (бүкіл экономика немесе бүкіл қоғам) деп аталатын теориялық жүйені ұсынды деп жиі ойлады. Шын мәнінде Маркс Батыс Еуропадағы капиталистік өндіріс тәсілін зерттеу арқылы (ағылшын өнеркәсібінің мысалдарын қолдана отырып) капиталдың мәнін көрсетуді мақсат етті. Тарихи материализм бойынша өндіріс – қоғамның негізі және Маркс осы негізді талдады. Марксистер Маркстің абстрактіл теориясын тікелей және бірден байқалатын шындыққа қолдануға болады деп жиі қате түсінді. Дегенмен, Маркстің экономикалық формаларды тарихи және логикалық талдауы көбінесе байқалатын шындықтан абстракция болып табылады. Бұл экономикалық құбылыстардың мәнін (яғни олардың нақты немесе жалпы мағынасын) анықтауға бағытталған талдау, дәлелдерді сынды түрде қарастыру негізінде. Сондықтан Маркс көбінесе экономикалық құбылыстардың қарапайым немесе идеализацияланған суретін ұсынады. Маркстің экономикалық жазбаларының көп бөлігі оның өмірінде жарияланбады және Маркс өзі оларды жариялауға дайындамады. «Марксизм» идеологиясы барлық фактілер мен мәтіндер қолжеткізілгенге дейін қалыптасты, бұл Маркс адам, оның өмірі және оның еңбектері жиі бұрыс түсіндірілді дегенді білдіреді.

These three lines of criticism lead the critics to the conclusion that Marx's law of value is metaphysical and theoretically useless. Austrian economics goes a step further by attributing no special objective meaning to price levels at all, which it considers a mere "statistical outcome" of comparisons between each party's ratios between the value of money (taken to be just another kind of a good) to values of goods being sold or purchased. The prices, therefore, are knowledge, which may (or may not) influence behaviour of economic agents differently in each particular case. However, it can be argued that this approach is inconsistent, insofar as nothing in their theory entitles the Austrians to aggregate prices at all; because each price expresses a unique subjective preference, adding up prices is like adding up apples and pears; each price refers to a unique set of circumstances. If the Austrians are correct, there can really be nothing "objective" about the "statistical outcome"—it is merely an interpretation based on numerous valuation assumptions. Marx himself thought that the concept of value was necessary to explain the historical origins, the development and mode of functioning of capitalism as a social system, under conditions where traded, priced assets were only a subset of total assets possessing a potential exchange value. Short term price fluctuations could not say anything about the long term development of the capitalist production system; that required an analysis of the determinants of long term average price movements, and structural factors. According to primitive economics, all prices are of the same kind and differ only quantitatively; they only express more or less money, and can only go up or down. For Marx, this idea was not only false, but totally absurd, since different kinds of prices can assume different valuation principles, contractual obligations, conditionalities, inclusions/exclusions as well as relationships between economic actors. Different kinds of prices express different kinds of trading relationships. Marx noted that the forms prices take are highly variegated, and he drew a sharp distinction between real prices and ideal prices. That is why businessmen assumed a theory of value, even if they were not aware that they were doing it. The scientific theory merely made explicit what they were implicitly assuming for the purpose of doing business. The economists assumed all sorts of things about an economy and economic actors, in order to build models of price behaviour; Marx thought those assumptions themselves needed to be looked at and theorised consistently, based on insight into the historical formation of economic categories. However, his critics claim that his own approach has hidden assumptions as well, and that these assumptions contradict praxeology. Marx anticipated this criticism, which he regarded as very shallow. In his pamphlet Wages, price and profit (1865), Marx argues that the way economic relationships observably appear to the individual is often the inverse of the real process, considered as a whole. It is perfectly possible not only to participate in market trade without much knowledge of markets and their overall effects, but also to participate in markets with a false or one sided interpretation of what is really going on in the exchanges. After all, the participants in trading activity all have their own interest in the matter, and look at it from their own point of view. In this sense, Marx warns that market trade can stimulate all sorts of delusions about what relationships are really involved. Marx also argued that if one could not explain the simplest cases of an economic phenomenon, one could not explain all its variations either; in fact, one could not explain anything at all. Marxists often assumed that Marx provided a theoretical system of what they call "the totality" (the whole economy, or the whole of society). In reality, Marx only aimed to portray the essence of capital, by means of a study of the capitalist mode of production in Western Europe (using illustrations from English industry). According to historical materialism, production is the basis of society, and Marx analyzed that basis. Marxists have also often assumed wrongly that Marx's abstract theory can be applied directly and immediately to observable reality. Yet Marx's historical and logical analysis of economic forms is often an abstraction from observable reality. It is an analysis which only aims to define the essence of economic phenomena (i. e. what their true or overall significance is), based on a critical inspection of the evidence. Thus, Marx often offers only a simplified or idealized account of economic phenomena. The largest part of Marx's economic writings was never published in his lifetime, and was never prepared for publication by Marx himself. The ideology of "Marxism" was formed already long before all the facts and all the texts became available, which meant that Marx the man, his life and his work were frequently interpreted in a false way.