Кіріспе

16 ғасырдағы Мұғұл тарихшысы Әбу'л Фазлдың кітабы. "Акбарнама" (اکبرنامه;), үшінші Мұғұл императоры Акбардың билігінің ресми тарихнамасы. Бұл кітап персі тілінде жазылған, ол Мұғұлдардың әдеби тілі болған. Ол, династияның негізін қалаушы Бабурдың жеке естеліктері – "Бабурнамадан" кейін жазылды. Кітап, көркем суреттермен безендірілген қолжазба түрінде жасалған. Бұл жұмыстың тапсырысын Акбар берді, ал оны Акбардың сарайындағы "Тоғыз меруерт" (хиндустани: Наваратна) саналған Әбу'л Фазл жазды. Кітаптың аяқталуына жеті жыл кеткендігі айтылады. Бастапқы қолжазбаларда мәтінді толықтыратын көптеген миниатюралық суреттер болған, олар шамамен 1592-1594 жылдар аралығында Акбардың императорлық шеберханасынан кем дегенде қырық тоғыз суретшімен салынған. Бұл суретшілер Мұғұл мектебінің ең үздік өкілдері және императорлық шеберхананың шеберлері, олардың ішінде Басаван бар, ол суреттерінде портреттік стильді қолдану арқылы Үндістан өнерінде жаңашылдыққа жол ашты. 1605 жылы Акбар қайтыс болғаннан кейін, қолжазба оның ұлы Жахангирдің, содан кейін Шах Жаханның кітапханасында сақталды. Бүгінде "Акбарнаманың" 116 миниатюралық суреті бар көркемдік қолжазбасы Виктория және Альберт мұражайында сақталуда. Ол 1896 жылы Оңтүстік Кенсингтон мұражайы (қазіргі V&A) миссис Фрэнсис Кларктен сатып алынған, оның күйеуі Оудх комиссары (1858–1862) қызметінен зейнетке шыққаннан кейін сатып алған болатын. Ұзақ уақыттан кейін суреттер мен иллюстрациялық беті кітаптан алынып, көрмеге қою үшін жақталып, ілінді.

I және II томдар

"Акбарнаманың" бірінші томы Акбардың дүниеге келуі, Тимур әулетінің тарихы, Бабур мен Хумаюнның, сондай-ақ Делідегі Сури сұлтандарының билеу кезеңдері туралы айтады. "Акбарнаманың" бірінші томында Акбардың тууы мен тәрбиесі жайлы мәліметтер келтіріледі. Әбульфазлдың айтуынша, екінші Моғол императоры және Акбардың әкесі Хумаюн Моғол империясына мұрагер болу үшін Исламның қасиетті жері – Каабаға дұға етеді. Осы дұғадан кейін Марьям Макани өзінің Акбарға жүкті екенін көрсететін әртүрлі белгілерді байқайды, мысалы, оның бетіндегі айна деп есептелетін жарқыраған маңдайы немесе оған жарық түскенде сезілетін жылу мен қуаныш. Мириам бұл нұрды өзіне және туылмаған баласына Құдайдың берік тілегі деп түсінеді. Тоғыз айдан кейін Хумаюн сапарда жүрген кезде Мәрьям Акбарды жақсы ырымды жұлдыз астында дүниеге әкеледі, осы оқиғаға орай үлкен той ұйымдастырылады. Екінші томда 1602 жылға дейінгі Акбардың билеу кезеңінің толыққанды тарихы және Акбардың билігінде болған оқиғалар жазылған. Бұдан бөлек, Бәйрам хан мен Акбардың үнділік батыр Хемуға қарсы Панипат шайқасындағы жеңісі туралы да айтылады.

ІІІ том: "Айн-и-Акбари"

Үшінші том "Айн-и Акбари" деп аталады, онда империяның әкімшілік жүйесі сипатталады, сондай-ақ әйгілі "Инду ғылымдары туралы есеп" бар. Ол Акбардың үйі, әскері, кірістері және империяның географиясы туралы да айтады. Үндістанда тұратын халықтың дәстүрлері мен мәдениеті туралы мол мәліметтер де келтірілген. Ол егін өнімділігі, бағалар, жалақы және кірістер сияқты алуан түрлі мәселелер бойынша бай статистикалық деректермен танымал. Әбуль Фазл өзінің сөздерімен былай дейді: "Менің жүрегімнің ұзақ бойдан осы алып елдің жалпы жағдайын қарап шығуға және индустардың білімділерінің көпшілігінің пікірлерін жазуға деген ниеті болды. Менің туған жерімге деген махаббатым тарихи зерттеулердің ықпалымен туды ма, әлде шындық пен адалдықпен баяндаудың күшімен бекітілді ме, білмеймін" ("Айн-и Акбари", Генрих Блохман және полковник Генри Салливан Джарреттің аудармасы, III том, 7-бет). Осы бөлімде ол индуизмнің алты негізгі философиялық мектебінің, жайнизмнің, буддизмнің және настиканың негізгі сенімдерін түсіндіреді. Сонымен қатар, ол география, космография және үнді эстетикалық ойлар туралы бірнеше үнді деректерін ұсынады. Бұл ақпараттың көп бөлігі санскрит мәтіндері мен білім жүйелерінен алынған. Әбуль Фазл санскритті білмейтінін мойындайды және ол осы ақпаратты Ақбар сарайында құрметті болған жайндар арқылы алған деп есептеледі. Индуизмді сипаттағанда Әбуль Фазл барлық нәрсені мұсылмандар түсіне алатын нәрсеге қатыстыруға тырысады. Көптеген ортодоксалды мұсылмандар индустар ең үлкен екі күнәға – көпқұдайлыққа және бейнелерге табынуға кінәлі деп ойлады. Бейнелерге табыну туралы айта келіп, Әбуль Фазл индустар ұстап жүрген белгілер мен суреттер – бұл бейнелер емес, олардың ойларын шашыратудан сақтау үшін ғана қолданылады дейді. Ол тек Құдайға қызмет ету мен ғибадат ету қажет деп жазады. Әбуль Фазл оқырмандарына касталық жүйе туралы да айтады. Ол әр кастаның атын, дәрежесін және міндеттерін жазады. Содан кейін ол негізгі төрт кастаның аралас некелерінен пайда болған он алты кіші кастаны сипаттайды. Әбуль Фазл одан әрі Карма туралы жазады, оны былай деп сипаттайды: "Бұл – таңғажайып және ерекше сипаттағы білім жүйесі, онда Хиндустанның білімділері келіспейді". "Айн-и Акбари" қазіргі уақытта Батыс Бенгалиядағы Хазардуари сарайында сақталуда.

Файзи Сырхиндидің "Акбарнамасы"

Шейх Иллахад Файз Сирхиндидің "Акбарнамасы" – моғол императоры Акбардың тағы бір замандас өмірбаяны. Бұл еңбек көбінесе түпнұсқа емес, негізінен Ходжа Низам уд Дин Ахмадтың "Табақат-и Акбари" және Әбу Фазлдың одан да белгілі "Акбарнамасынан" құрастырылған. Бұл жұмыстағы жалғыз түпнұсқа элементтер – бірнеше шумақтар мен қызықты әңгімелер. Осы "Акбарнаманың" авторы туралы көп мәлімет белгілі емес. Оның әкесі Мулла Әли Шер Сирхинди ғалым болған, ал "Табақат-и Акбари" авторы Ходжа Низам уд Дин Ахмад оның шәкірті болды. Ол Дели Субасының Сирхинд саркарында тұрып, онда мадад и мааш (мемлекеттік қамтамасыз ету үшін берілген жер) ауылына ие болды. Ол жұмыс берушісі және демеушісі шейх Фарид Бохаримен (Бахши-ул-Мулк лауазымын атқарған) бірге түрлі міндеттерде болды. Оның ең маңызды еңбегі – 1592 жылы аяқталған "Мадар ул Афазил" сөздігі. Ол бұл "Акбарнаманы" 36 жасында жаза бастады. Оның жұмысы да Әбу Фазлдікі сияқты 1602 жылы аяқталады. Бұл еңбек шейх Фарид Бохаридің көрсеткен қызметтері туралы қосымша ақпарат береді. Сонымен қатар, Асиргар қамалы мен жаулап алу туралы құнды мәліметтер ұсынады.

Аудармалар

Беверидж Генри. (аудар.) (1902–39, 2010 ж. қайта басылған). Әбу әл-Фазлдың "Акбарнамасы" үш томдық. "Акбар тарихы", 1-том (Акбарнама), редактор және аудармашы: Уилер М. Такстон, Мурти классикалық кітапханасы, Гарвард университетінің баспасы (2015 жылғы қаңтар), қатты мұқаба, 656 бет.