Темір арманы: Балама тарих және әдеби талдау

Кіріспе

1972 жылы Норман Спинардтың "Темір арман" романы – американдық автор Норман Спинардтың 1972 жылы жарық көрген метафикциялық, тарихтың балама жолымен дамыған романы. Кітапта бір оқиғаның ішінде тағы бір оқиға баяндалады. Романның негізгі бөлігінде Адольф Гитлердің 1953 жылы қайтыс болғанға дейін жазған "Свастиканың Иесі" атты пост-апокалиптикалық шығармасы келтіріледі. Осы тарихи баламада Гитлер 1919 жылы Ұлы соғыстан кейін Германиядан Америка Құрама Штаттарына эмиграциялайды және өзінің шағын көркемдік дағдыларын пайдаланып, алдымен танымал ғылыми-фантастикалық иллюстрациялар жасап, кейіннен табысты жазушыға айналады. Ол жұқа ғылыми-фантастикалық қабық астында шалақы, әдемі тілмен жазылған, фашизмді дәріптейтін әңгімелерді жазады. Ішкі оқиғадан кейін 1959 жылы жазылған деп айтылатын, белгілі әдеби сыншы Гомер Уипплдің ғылыми талдауы келтіріледі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітаптың негізгі сюжеті мен тұжырымдамасы – «радикалды саясатқа араласқаннан кейін» Адольф Гитлер 1919 жылы АҚШ-қа көшіп, ғылыми-фантастикалық иллюстратор, редактор және автор болады. Ол өзінің соңғы ғылыми-фантастикалық романы «Сустика Иесін» 1953 жылы алты аптада жазады, ми қан кетуінен (мүмкін, үшіншілік сифилистен) қайтыс болғанға дейін; кейін «Сустика Иесі» Хьюго сыйлығын жеңіп алады және онда сипатталған «түсті киімдер» ғылыми-фантастикалық конвенцияларда жанкүйерлер үнемі киеді. Гитлердің басқа да жарияланған туындыларына ұзақ жылдар бойы шығатын «Шторм» фан-журналы және «Бассы нәсіл», «Мың жылдық билік» және «Иеркіннің жеңісі» романдары кіреді. Негізгі сюжетті жалғастыратын, (әжуалы) Нью-Йорк университетінің докторы Гомер Уиппл жазған жалған шолуда Гитлердің АҚШ-қа көшіп барған баламалы тарихының негізі туралы көбірек білеміз. Гитлердің басшылығы болмағандықтан, 1923 жылы нацистік партия ыдырайды, ал Германия Коммунистік партиясы 1930 жылы Германияда коммунистік революция жасауға қол жеткізеді. Бұл баламалы тарих жалғасқанда, 1948 жылы Ұлыбританияны басып алған және 1959 жылы Латын Америкасында ықпалы күшейген «Ұлы Кеңес Одағына» сілтеме жасалады. Уиппл Бірінші дүниежүзілік соғысты «Ұлы соғыс» деп атайды, яғни осы әлемде Екінші дүниежүзілік соғысқа тең келетін ештеңе болған жоқ. «Сустика Иесі» тарихи фонның негізгі элементі – ядролық апокалипсис, бірақ Уиппл мұндай қарудың осы баламалы шындықта бар екеніне ешқандай көрсетпе бермейді. Уиппл сондай-ақ Жапония империясының милитаризмін сақтап қалғанын, Бусидо кодексіне сілтеме жасай отырып, АҚШ-тың Ұлы Кеңес Одағының үстемдігіне қарсы тұрғанын айтады. Ұлы Кеңес Одағының қаупіне байланысты АҚШ пен Жапония тығыз әскери және стратегиялық одақтас болады. Жапондық милитаристтік құндылықтар АҚШ-та жоғары бағаланады. Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия және АҚШ (жинап айтқанда Тынық мұхит келісімі) – Ұлы Кеңес Одағы мен әлемді толық бақылауға алу арасында тұрған жалғыз ірі державалар, бірақ көптеген американдықтар алдағы кеңестік қауіпке қарсы тұруға дайын емес сияқты. Уиппл «Сустика Иесі» романының кейіпкері Ферик Джаггер сияқты американдық көшбасшының пайда болуы ненің қамтамасыз ете алатынын ойлайды. Соңында, осы тарихқа қатысты бір айтылады, нацистік Германия ешқашан құрылмады, бірақ осы әлемдегі Холокосттың нұсқасында Еуропадағы еврейлерді жүйелі түрде қырғынға ұшыратқан – Кеңес Одағы. «Сустика Иесі» – ұлы батырлық фантастика туындысы ретінде мақталады. Бұл пікірді нығайту үшін, алғашқы басылымда нақты ғылыми-фантастика жазушылары Спинрад үшін романның артқы мұқабасында пайдалану үшін «Гитлердің» жазу шеберлігіне мақтау сөздерін жазды. Уипплдің шолуында ирония көп, өйткені ол автор Гитлер түн ортасында митингтер мен фалликалық символизм қозғалыс үшін көптеген жақтастарды жаратпайды деп ойлауда қателік жасады. «Ең болмаса», – дейді доктор Уиппл, – «мұндай оқиғалар осында болмайды», бұл «Мұндай оқиғалар болмайды» саяси романына сілтеме.

The book's frame narrative and premise is that "after dabbling in radical politics", Adolf Hitler emigrated to the United States in 1919 and became a science fiction illustrator, editor, and author. He wrote his final science fantasy novel Lord of the Swastika in six weeks in 1953, shortly before dying of cerebral hemorrhage (possibly caused by tertiary syphilis); Lord of the Swastika subsequently wins the Hugo Award and the "colorful uniforms" described therein become regularly worn by fans at science fiction conventions. Hitler's other published works include the long running fanzine Storm and the novels The Master Race, The Thousand Year Rule, and The Triumph of the Will. In a faux review following the main narrative, presented as written by (fictitious) Dr. Homer Whipple of New York University, we learn more about the background of the alternate history in which Hitler emigrated to the United States. Without Hitler's leadership, the Nazi Party fell apart in 1923 and the Communist Party of Germany succeeded in fomenting a German communist revolution in 1930. As this alternate history continues, there is reference to a "Greater Soviet Union" which took over the United Kingdom in 1948, and whose influence is growing in Latin America by 1959. Whipple refers to World War I as "the Great War", implying that there has been no equivalent of World War II in this world. The core element in the historical backstory of Lord of the Swastika is a nuclear apocalypse but Whipple gives no indication about such weapons really existing in this alternate reality. Whipple also discloses that the Empire of Japan has retained its militarism, with reference to its bushido code of conduct, while the United States vacillates against the Greater Soviet Union's ascendancy. Due to the Greater Soviet Union threat, the United States and Japan have a close military and strategic alliance. Japanese militarist values are much admired in the United States. Japan, Australia, New Zealand, and the United States (collectively called the Pacific Pact) are the only major powers standing between the Greater Soviet Union and total control of the globe—yet most Americans seem unable to be roused to deal with the looming Soviet danger. Whipple wonders what the emergence of an American leader like Feric Jaggar, the hero of Lord of the Swastika, could accomplish. Finally, there is a casual mention that, while in this history Nazi Germany never came into being, it is the Soviets who have undertaken a systematic genocide of the Jews of Europe in this world's version of the Holocaust. Lord of the Swastika is lauded for its qualities as a great work of heroic fantasy. To further hammer the point, in an early edition, actual science fiction writers wrote fictional statements of praise for "Hitler's" writing skills for Spinrad to use as blurbs on the novel's back cover. Irony abounds in Whipple's review, as he argues author Hitler is obviously wrong in assuming that not much more than midnight rallies and phallic symbolism would create a large number of supporters for a movement. "After all," Dr. Whipple says, "it can't happen here", a reference to the political novel It Can't Happen Here.

Қабылдау

"Темір арман" сыншылардың жоғары бағасына ие болды, соның ішінде "Небула" сыйлығына ұсынылып, "Prix Tour Apollo" сыйлығымен марапатталды. Урсула К. Ле Гуин шолуында былай деп жазды: "Кітапты оқып түсінуге болатын жағдайда, біз Адольф Гитлер мен оның тарихи қылмыстары туралы емес, өзіміз туралы ойлауға мәжбүрміз: біздің моральдық көзқарастарымыз, батырлық туралы түсініктеріміз, жетекші болу немесе басшылыққа бағынуға ұмтылысымыз, әділ соғыстарымыз туралы ойлауға тиіспіз. Спинрад бізге осының бәрі осы жерде болып жатқанын жеткізуді көздейді". Ле Гуин "Адольф Гитлердің романы" "жақсы жазылған, күрделі, (немесе) қызықты" бола алмайтынын айтты, себебі бұл "ащы әзілді құртар" еді, сондай-ақ "Гитлер" кітабының нашар стильде жазылуы, ішінара, Спинрадтың өзінің нашар стиліне байланысты болуы мүмкін деп, "қызықты емес кітапты" оқуға неге керек екенін сұрады. 1982 жылы кітап Батыс Германияда "Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien" ұйымы тарапынан нацизмді насихаттады деген айыппен "тізімге алынды". Спинрадтың баспагері "Heyne Verlag" бұл шешімге сот арқылы қарсы шықты және 1987 жылы тыйым алынғанға дейін кітапты сатуға рұқсат берілді, бірақ оны жарнамалауға және көпшілікке көрсетуге болмады. Американдық нацистік партия сатиралық мақсатына қарамастан, кітапты ұсынылатын оқу тізіміне қосты. Спинрадтың өзінің сөзімен айтқанда:

Тарихи білімі жоқ және мүлдем хабарсыз оқырманның да мәнін түсінгенін қамтамасыз ету үшін, мен "Свастиканың иесіне" жасалма сын талдауын қоса бердім, онда Гитлердің сагасының психопатологиясы қарапайым тілмен түсіндірілді. Көбісі мәнін ұқты, бірақ бір мақала мені ойға қоздырды. "Бұл - қызықты оқиға, маған қатты ұнады", - делінген онда. "Неге Спинрад Гитлер туралы осылай әзілдеп, көңіл көтеруді бұзды?"