Кіріспе
Пашаи немесе Пашаи (/pəˈʃaɪ/; Пашаи: پشهای, транслитерация: Paṣhəy) – негізінен Шығыс Ауғанстанда қоныстанған үнді-арий этнолингвистикалық тобы. Олар Лағман мен Нангархардың солтүстік бөліктерінде, сондай-ақ Кунар, Каписа, Парван, Нуристан және Панджширдің кейбір аудандарында шоғырланған. Көптеген пашаи өзін ерекше тілде сөйлейтін паштун деп есептейді, ал көптегендері пашту тілін меңгерген, екі тілді. Панджшир мен Парвандағы басқа пашаилар тажиктерге сіңіп кеткен. Пашаи халқының бір бөлігі Орталық Ауғанстанда да қоныс тепкен.
Pashayi or Pashai (/pəˈʃaɪ/; Pashayi: پشهای, romanised: Paṣhəy) are an Indo Aryan ethnolinguistic group living primarily in eastern Afghanistan. They are mainly concentrated in the northern parts of Laghman and Nangarhar, also parts of Kunar, Kapisa, Parwan, Nuristan, and a bit of Panjshir. Many Pashai consider themselves as Pashtuns speaking a special language, and many are bilingual in Pashto whereas other Pashai, such as those in Panjshir and Parwan, have been assimilated by Tajiks. Some Pashayi people are also based in Central Afghanistan.
Тарих
Пашаи халқы тарихи түрде ежелгі индуизм мен буддизмді, сондай-ақ тайпалық діндерді ұстанған. Пашайлар мен Нуристандықтар Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Джалалабадқа жақын орналасқан Кунар аңғары мен Лагман провинциясында тұрған. Овенсен мен Кейзердің пікірінше, пашаи халқы өздері қоныстанған таулы аңғарларға ығыстырылмаған, керісінше, Гандара өркениетінің пайда болуына дейін олар осы аймақтардың түпкі тұрғындары болған. 13 ғасырда Марко Поло бұл аймақтан өтіп, жергілікті халықты сиқыршылық пен әйбарымен айналысатындар деп сипаттаған, сондай-ақ оларды "зиялы және ашкөз" деп атаған. Полоның сөзіне қарағанда, еркектердің киімдері асыл тастармен әшекейленген брошкалар мен сырғалармен безенген, ал жергілікті халықтың негізгі тағамы күріш пен ет болған. Низамуддин Ахмадтың "Табакат и Акбари" еңбегінде айтылғандай, Моғол императоры Әкбар 1582 жылы миссионерлік рухтағы Нақшбанди суфи орденінің жақтаушысы болған кіші інісі Мирза Мұхаммед Хакимді Катвардың кәпірлеріне қарсы жіберген. Хаким Кабулдың жартылай тәуелсіз әкімі болған. Экспедицияға қатысқан Кади Мухаммад Салимнің "Сифат нама йи Дарвиш Мухаммад Хан и Гази" атты еңбегінде оның егжей-тегжейлі сипаттамасы келтірілген. 18 ғасырда пуштундар пашаи халқын ислам дінін қабылдауға мәжбүрлеген, және бұл үдеріс соңғы уақыттарға дейін жалғасқан. Пашаи ауызша дәстүріне сәйкес, 18 ғасырдың ортасында Дейшамир Баба Дарра-и-Нур аңғарын бағындырып, халықты ислам дініне өткізген. Бұл шайқаста Дейшамир Баба мен оның әскері қару-жарақтарымен жабдықталған. Дейшамир Баба Құнар аңғарынан шыққан және Печ аңғары мен Арет және Шумаст ауылдары арқылы Дарра-и-Нурға келген. Бамбакот билеушісі Бхим Раджа, Сотан билеушісі Сұлтан Раджа және Шер Раджа Дейшамир Бабаға бағынып, ислам дінін қабылдаған. Лана Раджа Шемулде жеңіліп, аймақтан қашып кеткен. Утран билеушісі Мутуру Раджа Дейшамир Бабамен ұзақ соғысқан, бірақ ақырында ислам дінін қабылдап, Дейшамир Бабаның одақтасы болған. Дейшамир Бабаның екі ұлы – Ранга мен Жапар, және алты немересі болған. Алты немере Сотандағы пашаи тайпасының ата-бабалары саналады. Дарра-и-Нурда Дейшамир Баба отбасы мен жақтастарына тұрақты жер беруге шешім қабылдаған, бұрынғы кохистандықтардың сегменттік рулық жүйесін нығайтатын және пуштундардың басып кіру әрекеттерін тойтарып беруге мүмкіндік беретін айналымды жер иелену жүйесін – вешті енгізбеген. Веш жүйесін енгізбеу арқасында Дарра-и-Нур аңғарының экономикалық байланысы күшейіп, "пуштунизацияға" қарсы тұруға мүмкіндік алған. Ол Кордардан Ану мен Колалекті Кандаққа, ал Челастан Ярукейді Шемулға қоныстандыруға шақырған. Олар өз кезегінде аңғардың солтүстік бөлігін және су көздерін күзетуге міндетті болған. Сондай-ақ, ол Қалаутарға жыл сайын Дейшамирге бір қауырсын ірімшік беру шартымен Амлаға қоныстануға рұқсат берген. Кейіннен Қалаутар ислам дінін қабылдамағандықтан елден қуылған, бірақ ол құрмет көрсетуді жалғастырған. Аңғардың оңтүстігінде қалған кәпір раджалары жоғалған одақтастары (Бхим Раджа мен Сұлтан Раджа) және судың жетіспеушілігі салдарынан қысымға ұшырап, шығысқа қарай көшіп кеткен. Бамбакоттың индустар кварталы деп белгілі басты базары да индустардың кетуімен бірге құлдыраған. Овсеннің мәлімдемесіне сәйкес, бұл оқиғалар 1800 жылдардың басында болған. Дурхам университетінің антропология факультетінде 1977 жылы жарияланған Джеффри Х. П. Эванс фон Крбек еңбегінде Массон атты зерттеуші пашаи халқының шығу тегі Страбон скиф тайпаларының бірі ретінде атаған Пасиани тайпасына жететінін мәлімдеген. Алайда Джеффри 1830 жылдардағы Массонның зерттеулерінің нақтылықтың жетіспеуіне байланысты құндылығын төмен бағалаған. 21 ғасырдың басында пашаи халқы көбінесе кохистандықтар деп аталған, ал аз бөлігі Низари исмаили мұсылмандарынан тұрған.
Ауғанстандағы кемсітушілік
Есептерге сәйкес, Нагархардағы пашаи халқына "Шари" сияқты этностық қорлау сөздерімен атау орын алған, оны "таулы" немесе "ауылдық" деп аударуға болады, сондай-ақ "гризбанд" (пашту тілінде май құтысы деген мағынаны білдіреді) деген сөз қолданылады, бұл олардың "примитивті, қарапайым және қалалық өмірге бейімделуде қиналады" дегенді білдіреді. Осы қорлау сөздерді қолдану Шығыс Ауғанстанда этникалық шиеленісті күшейтіп, аймақтағы жік-жарықты тереңдетті. Осы жағымсыз пікірлердің нәтижесінде, кейбір пашаи халқы тек өз этностық тобымен ғана қарым-қатынас жасайды, басқа этностық топтармен емес. Пашаи халқының мәдениеті, мінез-құлқы және киім кию салты тұрған жерлеріндегілерден ерекшеленгендіктен, олар басқа этностық топтардан оқшауланды, соның салдарынан кейбіреулер пашаи халқының "білімсіз" немесе "қауіпті" екенін айтады. 2023 жылғы 16 мамырда пашаи тайпалары Нуристан провинциясының Нургарам ауданында жергілікті Талибан командирі Мавлави Саадулланың басшылығымен ұлттық кемсітушілікке және жаман қарым-қатынасқа қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды, нәтижесінде қақтығыс болды, бірақ қаза немесе жарақат алғандар туралы хабарлама жоқ. Сонымен қатар, 2021 жылғы 15 тамызда барлық пашаи талибандарынан құралған отряд Ұлттық жиналыс ғимаратын басып алып, өз тілінде сөйлегенін жазды, сол кезде кейбір ауған диаспорасы оларды түсінбеді және әлеуметтік желілерде, мысалы Twitter-де "Пакистан агенттері" деп атады.
Мәдениет
Пашаилер ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығының аралас экономикасымен айналысады. Олар сондай-ақ мәселелерді шешу үшін "марат" деп аталатын жиналыстар өткізеді, бұл паштунның жиргасына ұқсас, онда Пашаи ақсақалдары да қатысып, пікір алмасады. Пашаи халқы сонымен қатар, жастардың шеңберге жиналып, иықтарынан ұстап, ән салайтын биді орындайды. Бұл би тойларда немесе мерекелерде орындалады және 20-25 минутқа созылады.