Кіріспе

Бірінші Самнит соғысының алғашқы шайқасы

Өмірбаян

Ливийдің айтуынша, Бірінші самниттік соғыс самниттер Кампанияның солтүстігінде тұратын сидицини тайпасына шабуыл жасағаннан басталды. Капуа қала-мемлекетінің жетекшілігімен кампаниялықтар сидициниге көмекке әскер жіберді, бірақ самниттер шайқаста оларды жеңді. Содан кейін самниттер Кампанияға басып кіріп, Капуаның жанындағы жазықта екінші шайқаста жеңіске жетті. Жеңіліске бет алған кампаниялықтар Римнен көмек сұрады. Римдіктер самниттермен шартты болғанына қарамастан, оларға көмектесуге келісіп, самниттерге соғыс жариялады. 343 жылғы екі рим консулы – Марк Валерий Корв және Авл Корнелий Косс әрқайсысы өз әскерлерін самниттерге қарсы жіберді. Валерий Кампанияға, ал Корнелий Самниумға аттанды.

Шайқас

Валериус әскерін Гаурус тауында орналастырды. Самниттер Кампанияға үлкен күшпен кірді, бұл соғыстың басты алаңы болады деп ойлады және шайқасуға асықты. Бірнеше күн бойы қарсыластарының күшін шалғай шайқастармен сынағаннан кейін, Валериус римдік әскерді шайқасқа дайындады. Римдіктер лагерден шығып, шайқас басталды. Шайқас біраз уақытқа созылды, екі тарап та теңдей күшті болды, ешбірі басымдық ала алмады. Сондықтан Валериус самниттердің қатарын бұзу үшін атты әскерге шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл сәтсіз аяқталып, римдік атты әскер кері шегінуге мәжбүр болды. Римдік атты әскер шегінісімен, Валериус өздігінен жаяу әскерге шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ тағы да самниттердің қатары сынбады, қорқынышты шығынға ұшырағанына қарамастан. Шайқас ұзаққа созылды және күн батуға жақын келді. Римдіктер шаршаған, бірақ ашу мен көңіл көшіруге толы, соңғы рет атойылды. Соңында самниттер қашқанда, түн түспесе, көптері тірі қалмас еді. Олар неге қашқандарын сұрағанда, самниттер: «Римдіктердің көздері, оларға оттай жарқылдағандай көрінді, олардың ашулы мінезі мен қаһарлы қарауымен бірге» деп жауап берді. Сол түні самниттер кетіп, римдіктерді келесі күні олардың лагерін басып алуға қалдырды. Барлық кампаниялықтар римдіктерді жеңісімен құттықтауға шықты.

Салдары

Ливий 343 жылы самниттерге қарсы тағы екі римдік жеңісті тіркеді: екінші консул Корнелий Косс Сатикула шайқасында жеңіске жетті, ал Валериус Корвус Суэсула шайқасында екінші жеңісін тойлады. Науқан аяқталған соң екі консул да Римде жеңіспен марапатталды. 348 жылы римдіктермен достық шарт жасасқан карфагендіктер, Римді жеңістерімен құттықтап, Юпитер Оптимус Максимусқа арналған жиырма бес фунт салмақтағы алтын тәж жіберді. Fasti Triumphales мәліметінше, Валериус және Корнелий самниттерге қарсы жеңістерін тиісінше 21 қыркүйекте және 22 қыркүйекте атап өтті. Келесі екі жыл бойы аз ғана шайқастар тіркелді, ал Бірінші Самнит соғысы 341 жылы Рим мен самниттердің келісімдерін жаңаруымен аяқталды, самниттер Римнің кампаниялықтармен одақтасуын қабылдады.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Қазіргі заманғы тарихшылар Ливийдің осы шайқасқа қатысты берген мәліметтерінің көп бөлігі, тіпті барлығының да нақты деректерден алынбағанына сенімді. Ливийдің осы кезеңдегі шайқас суреттемелері көбінесе оның және оның дереккөздері жасаған еркін қайта құраулар болып табылады. Римдіктер мен самниттер арасындағы алғашқы тарихи шайқас ретінде Гаурус тауы шайқасы мұндай қиялдауларға ерекше бейімделген болуы мүмкін. Самниттердің шығындары күмәнсіз, әлдеқайда үлкейтілген. Бірінші Самнит соғысының оқиғаларында Валериус Корвустың рөлі де асыра көрсетілген болуы мүмкін, әсіресе егер Салмон (1967) айтқандай, Валериус Антиас Ливийдің осы бөлігі үшін негізгі дереккөзі болса да, Антиас емес, басқа тарихшылар да Валериустерді дәріптеген болуы мүмкін. Салмон (1967) 343 жылғы Валериус жеңістерінің 215 жылы сол аймақтағы Ганнибалға қарсы римдік әрекеттердің қайталануы болуы мүмкін деп болжады, сонымен қатар Кумаға жақын, бірақ Капуядан алыс орналасқан Гаурус тауындағы шайқастың орнына күмән келтірді. Fasti Triumphales деректері 343 жылы римдіктердің біршама сәттілікке жеткенін көрсететіндіктен және осы кезеңде римдіктердің самниттерді таулы жерде емес, жазық далада жеңуі ықтимал болғандықтан, Салмон (1967) 343 жылы Капуяның шетінде, Юнона Гаураның қасиетті орнының жанында бір ғана шайқас болғанын ұсынды, оны Ливий немесе оның дереккөзі Гаурус тауымен жаңылыстырған болуы мүмкін. Бұл Ливийдің капуалықтардың римдіктерді құттықтауға келгені туралы айтқан сөздерін түсіндіреді. Шайқас Ливий сипаттағандай самниттердің толық жеңілісімен аяқталмаған болуы мүмкін. Римдік тарихшылар римдік сәтсіздіктерді жасыру үшін жиі түнде тоқтатылған шайқастарды пайдаланған. Бұл қайта құралымды Оукли (1998) қабылдамайды, ол Ливийдің 343 жылғы есебінде ешқандай қайталаулар жоқ деп санайды. Римдіктер келген кезде самниттер Кампанияда маңызды аумақты басып алған, ал Валериус екі жеңісі Капуа мен Кумаға жасалған самниттердің екі шабуылының нәтижесі болуы мүмкін.