Кіріспе

Таяу Шығыстағы еврей этносы Бағдадтан және Таяу Шығыстағы басқа жерлерден келген еврей көшіп-қонушыларының бұрынғы қауымдастықтары дәстүрлі түрде Бағдади еврейлері немесе Ирак еврейлері деп аталады. Олар негізінен Үнді мұхиты мен Оңтүстік Қытай теңізінің бойындағы сауда жолдары мен порттарда қоныстанды. 18 ғасырда Моғол империясынан бастап Бағдад пен Алепподан келген саудагерлер Үндістанда еврей қауымдастықтарын құрды, содан кейін Азиядағы сауда желісінде еврей әдет-ғұрыптарына сәйкес. Бағдади сауда-саттық аванпостары Оңтүстік-Шығыс Азия мен Океанияда құрылды, олардың отбасылары Малайзия, Жапония, Индонезия және Австралияға қоныстанды. Екінші дүниежүзілік соғыс Үндістанға қақтығыстар әкелді, Япон Бирманы, Гонконг пен Шанхайды басып алды, содан кейін Азиядағы Британ империясының аяқталуы тез болды. Соғыс, Үндістанның бөлінуінің зорлық-зомбылығы, ұлтымыздың өсуі және Үндістан мен Бірмадағы тәуелсіздіктің белгісіздігі, Израильдің жаңа құрылған мемлекетіне, Ұлыбритания мен Австралияға көш бастады. Бағдади еврей ұрпағының отбасылары яһуди өмірінде, әсіресе Ұлыбританияда, Сассон мен Рубен сияқты отбасылар бизнесте және саясатта үлкен рөл атқарады.

Колонияға дейінгі шығу тегі

Таяу Шығыстан келген яһуди саудагерлері ежелгі Римнен бастап Үнді мұхитын кесіп өтетін болса да, Моғол империясының деректері алғаш рет Бағдадтан келген яһуди саудагерлерінің Үндістанмен сауда жасағаны туралы 17 ғасырда айтады. Таяу Шығыстағы яһуди саудагерлері Үндістанды мүлдем білмеген. Ежелгі Римнен бастап Үндістаннан келген кербен жолы Алеппода аяқталды және дәмдеуіш саудасы Басра, Йемен және Каирді Малабар жағалауына байланыстырды. Алайда, Бағдад, Басра және Алеппо еврейлерінің жақын сауда одақтастары перс тілінде сөйлейтін еврей саудагерлері ең алдымен Үндістанның жүрегіне шабуыл жасады. Олар авантюрист, мистик және саудагер ретінде, орта ғасырлардан бастап, қазіргі Иран мен Ауғанстанның парсы тілді билеушілері бастаған қоныстанғаннан кейін Үндістанға барған. Парсы және моғол дереккөздерінде 16 ғасырда император Бабур бастаған Моғолдардың Үндістанға басып кіруінен кейін еврей саудагерлері туралы жазылған. Делиде еврей мистикасы Сармад Хасани Аурангзеб екеуін де өлтірместен бұрын мұрагер принц Дара Шикохтың мұғалімі болды. Мұғұл жерінде еуропалықтардың саны жеткілікті болғандықтан, британдық саяхатшылар сол жерде синагогалар құрылған деп хабарлаған, бірақ олардың іздері немесе еврей жазбалары қалмады. Бұл саудагерлер бүкіл континентті аралап, кеңінен саяхаттап жүрді. Калькутта қауымының негізін қалаған Шалом Коэн Авадх Навабтың соттық зергері болды және Пәнжабқа сапар шекті, онда ол сикх империясының басшысы Ранжит Сингхтың сотында сол атақты иеленді. Кейіннен Калькуттаның халқы еске алатын Коэнге тіпті Ауадхтың Навабымен бірге оның жеке филінде жүру мәртебесі берілді. Үндістандағы алғашқы тұрақты бағдади саудагерлер колониясы 1730 жылы Суратта құрылды, британдық Шығыс Үндістан компаниясы 1723 жылы Басрамен сауда жасай бастағаннан кейін. XVIII ғасырдың басында Басра мен Сурат арасындағы сауда өсті, ал Үндістан порты Бомбейге қоныс аударғанға дейін Британдық Шығыс Үндістан компаниясының негізгі базасы болды. Бағдадтан келген Джозеф Сима 1730 жылы Сурат синагогасы мен зиратын ашты. Сураттағы бағдади қауымы өсті және 18 ғасырдың аяғында Бағдад, Алеппо және Басрадан келген 100 еврей Сураттың арабша сөйлейтін саудагерлік колониясын құрды. Бұл Азияда Бомбейден Кобеге дейінгі аралықта орналасқан Бағдади қауымдастықтарының алғашқысы болды. Бірақ 19 ғасырдың басында Бағдадтың Османдық губернаторы Дауд Пашаның төрешіл билігіне қарсы тұрып, қаланың жетекші еврей отбасыларын қудалап, қорқытып, түрмеге жапқаннан кейін, бүкіл тайпалар Азияда қауіпсіздік пен байлық іздеп, Үнді мұхитын кесіп өтуге кірісті. Дәуіт пашаның билік құрмауы Бағдадидің Бомбей мен Калькуттаға көшіп келуінің күшейгеніне байланысты болды. 1839 жылы Мәшһадтың еврейлерін қуғын-сүргінге ұшырату және мәжбүрлеп түрлендіру, 1841 және 1860 жылдар аралығында Алепподағы үш қанды жаладан қорқыныш сеуіп, 1831 жылы Бағдадқа соққы берген, содан кейін 1841 жылы Басра мен Бағдадқа кек қайтып келген обаның басталуы, құлдыраған Осман империясындағы еврей тайпаларын өздерінің тағдырын басқа жерден іздеуге шақырды.

Отарлау Азия

Бағдад, Басра және Алепподан келген яһудилер португал, голландия және ағылшын саудагерлері ретінде Үндістанға келген кезде Бағдади қауымдастықтары тез өсті. XIX ғасырдың ортасында Бағдад пен Үндістан арасындағы сауда толығымен яһудилер қолында болды. Бір ұрпақ ішінде бағдадилер байлық пен сауда үйлерін құрды, әсіресе Сессон, Езра, Элиас, Белилиос, Яһуда және Мейер отбасылары. Үндістанда британдықтардың күшінің артуымен Сураттың маңыздылығы төмендеді, өйткені британдықтар Калькутта мен Бомбейдін саудада маңызды болды. Бағдадтың кейбір жетекші еврей отбасыларының Дауд Пашаның қуғын-сүргінінен қашып, иммиграциясынан бастау алған алғашқы мәжілісхана 1823 жылы кішкентай дұға залының орнына ашылды, ал қауым тез кеңейіп, 1856 жылы екінші мәжілісхана ашылды. XIX ғасырдың аяғында Калькуттада 1800-ден астам бағдадтық яһудилер өмір сүрді. Бағдади еврейлері Калькуттаның сыртындағы Чинсура мен Чандарнагорда да өмір сүріп, сауда-саттық жасады. Бағдади еврей саудагерлері опиум саудасына үстемдік етті, отаршылдық биліктен саудаға шығарылған опиум сандықтарының көпшілігі сауда үшін Марвари және Парси саудагерлерімен бәсекелескен Бағдади еврей саудагерлері Қытайға экспорттады. Сассон отбасы қолдаған алғашқы синагога 1861 жылы, ал екіншісі 1888 жылы ашылды. Бағдади еврей қауымы негізінен ирактық және сириялық яһудилер қоныстанған Калькуттадан айырмашылығы, Бомбейдегі бағдади еврей қауымы Ауғанстан, Бұхара және Ирандағы парсы тілді қауымдардан, сондай-ақ Йеменнен келген еврей отбасыларынан елеулі еврей иммиграциясын тартты. Сассон отбасының зауыттары мен бизнес-кеңестерінде жұмыс істеуге Таяу Шығыстың түкпір-түкпірінен еврейлер көшіп келді. Сингапурда қауым ақсақалдары бастапқыда Калькутталық Езекиел Яһуданың ұлдары болды. Ал Бағдадтан келген яһудилердің ішіндегі ең алғашқысы 1841 жылы Бенгал шығанағындағы Ситтве портына келген Азария Самуэль болды. Шамамен сол уақытта екі ағайынды Джуда мен Абрахам Рафаэль Езекиел Мандалайда тұрып, Мьянма корольдік сарайында бухгалтер болып жұмыс істеді. Бомбей мен Калькуттаның қауымдастықтары өздерінің биік тұсында Үнді мұхиты мен Оңтүстік Қытай теңізінің порттарымен байланыстырған қауымдастық туыстық желісінің ортасында болды. Бір байқаушы бағдадтық яһудилер қауымдастығын "Манчестердегі яһудилер Ливерпульді жақсы білетіндей бір-бірімен таныс" деп сипаттады. Бағдади еврей сауда желісінің қозғалтқыштары Дэвид Сассон және Ко немесе сэр Манасс Мейер құрған Мейер ағайындылары сияқты тығыз байланысты отбасылық фирмалар болды, олардың әрқайсысында отбасы мүшелері кеңселер мен агенттер құрды. Соғыс қарсаңында Калькуттадағы бағдадилер саны 3500 - ге, ал Бомбейде 3000-ға жетті. Бенгал шығанағының арғы жағында, Мьянмада, Рангун мен Патейн бағдадтық еврей әкімдерін сайлады, ал бағдадтық еврей халқының саны 1930 жылдары 2500 яһудиге жетті. Үндістан мен Сингапур арасындағы жолда, Пенангта шағын бағдади қауымы болды, синагогасы мен еврей зираты бар, 1870 жылдары құрылды, бірақ оның тарихының көп бөлігінде 50 отбасынан аспады. Сингапурдан оңтүстікке қарай, Индонезияда, содан кейін Голландиялық Шығыс Үндістандағы дәмдеуіш саудагерлерінің шағын Бағдади қауымы 1880 жылдары Явадағы Сурабаяда құрылды. Бағдадидің ең алыс орналасқан аванпостары, олардың саны ешқашан елуден асатын отбасы емес, японияда опиум жолының ең алыс жерлерінде құрылды. Бағдади еврейлері Ирак, Сирия және Мысырдан, бастапқыда Дэвид Сассонның жеңілдіктеріне тартылып, Нагасаки, Йокогама және Кобе қалаларында шағын тұрақтар құрды. Бастапқыда Нагасаки мен Йокогама қалаларында құрылған Бағдади саудагерлері 1923 жылы болған жер сілкінісінен кейін Кобеге көшіп барды. Императорлық юрисдикциялар біріктіріле келе, бағдадтық яһудилер отарлаушы Азияда қиын жағдайға тап болды. Олар не үнді, не батыс, не азиялық, не еуропалық болып саналмайды және батыс пен үнді мүдделерімен де серіктес болып табылады. Заң бойынша олар беймәлім жағдайда өмір сүрді, олардың азаматтығы көбінесе белгісіз болды, олар ерте заманғы саяси тәртіпке мұрагер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын бағдадийлік яһудилер негізінен Осман империясының ұғымдық субъектілері болды. 1870 жылдан бастап қауым басшылары британдық отаршылдық билік органдарына еуропалық ретінде тіркелу үшін үдемелі лоббилеуді бастады. Бұл оларға ешқашан берілмеген. Сондай-ақ, аздаған ерекшеліктермен, Азиядағы еуропалық отаршыл қоғамдардағы өмірдің орталығы болған...

Ас мәзірі

Дәстүрлі бағдади еврей асханасы - араб, түрік, парсы және үнді ықпалы бар гибридтік асхана. Бағдадидің танымал тағамдары - сиыр етін қари, бағдади биряни және бағдади еврей паратасы. Багдадидің тандури тауығының нұсқасы да танымал (әдеттегі үнді рецептінде қолданылатын қаймақтың орнына тауықты пісіру үшін лимон шырынын пайдалану). Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа бағдадийлік яһуди қауымдастықтары жергілікті тағамның әсерімен өзінің түпнұсқалық ирактық яһуди тағамдарын араластырды.