Кіріспе

Ұлыбританияның бұрынғы супермаркеті Sava Centar – Сербияның астанасы Белградта орналасқан халықаралық конгресс, мәдени және көп қызметті бизнес орталығы. Бұл елдегі және бұрынғы Югославияның барлық аймағындағы ең үлкен зал, сондай-ақ Еуропадағы ірі залдардың бірі. Онда көптеген ауқымды іс-шаралар мен өнерлестірулер өтті. 2021 жылдың сәуір айында ғимарат мәдени ескерткіш деп жарияланды.

Шығу тегі

1975 жылы Финляндияның Хельсинки қаласында өткен Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының бірінші конференциясынан кейін Югославия президенті Иосип Броз Тито келесі саммитты Белградта өткізуге келісті. Бірақ Белградта осыншама көп делегатты қабылдай алатын конгресс ғимараты болмағандықтан, жаңа ғимарат салу туралы шешім қабылданды. Жобаның авторы, бас дизайнер және команда жетекшісі – Стоян Максимович болды, оған тұжырымдаманы ұсынуға бір ай ғана мерзім берілді. Ол Белград құрылыс басқармасында бас дизайнер болып жұмыс істеді және 1976 жылғы наурыз айында Тито кеңсесінен тікелей тапсырма алды. Максимович сол айды Белград қалалық әкімшілігіндегі кеңсесінде немесе Париж, Гаага (Вавилон), Копенгаген және Хельсинкиге осы сияқты бар ғимараттарды қарап шығу үшін ұшақта өткізді. Бас инженер – Максимовичтің әріптесі Радомир Михайлович. Аймақтың қала құрылысы жоспарын Милош Перович жасады. Осы кезеңде «Сава Центр» кешенінің маңында жолдар мен тас жолдар сияқты да инфрақұрылымдық нысандар салынды. Кешен өзінің дизайнымен және салыну жылдамдығымен халықаралық назар аударды. 1979 жылы алғашқы Прицкер сәулет сыйлығына иегерлердің ішінде болды. Сол кездегі жергілікті баспасөз оны «ғарыш кемесі», «шыны бақ», «Саваның сұлулығы», «бетоннан жасалған бейбітшілік кемесі», «жақсы ниет үйі» және тағы басқалар деп атады.

Кейінгі дамуы

2006 жылдың 17 тамызында «Сава Центр» автотұрағы 410 көлікке дейін жаңартылды. Жаңарту нәтижесінде «Сава Центр» үшін алғаш рет тұрақ ақысы енгізілді, бірақ 2016/2017 жылдары алынып тасталды. 2007 жылы, «Сава Центр» 30 жылдығын тойлаған мерейлі жылы, әйнек фасадын қайта жаңартуға айтарлықтай қаржы жұмсалды. Сонымен қатар, қала әкімдігі фасадың бүйір жағындағы сынған әйнекті қайта жаңартуға, концерттерге арналған сахналық дыбыс жабдықтарын сатып алуға және бас залдардағы орындықтарды ауыстыруға қаржы бөлді.

Жекешелендірудің сәтсіз әрекеттері

2017 жылға қарай 40 жылдық кешеннің қаржылық жағдайы нашар болды. Салынғаннан кейін кешенді сақтау және жақсартуға инвестициялар минималды болды. Меншігінде нысан болған қала стратегиялық серіктес іздеуге шешім қабылдады, ол болашақ бірлескен компанияда 49% үлесін алса, қала 51% үлесін сақтап қалады. Бәйге 2016 жылы жарияланды, және Delta Holding және Белградтың «Никола Тесла» әуежайы жетекшілігіндегі консорциум екі компания қызығушылық танытты. Қалалық билік бәйге мерзімін төрт рет ұзартты және бәйге шарттарының кейбіреулерін өзгертуге шешім қабылдады, соның салдарынан Delta Holding бас тартты. Екінші бәйгеден кейін әуежай да себебін көрсетпей ұсынысын кері қайтарып алды. 2017 жылдың маусымында үшінші бәйге жарияланғанда ешкім өтінім бермеді. 2017 жылдың қарашасында қала болашақта тағы бір бәйге жариялайтынын хабарлады, бірақ «Сава Центрден» барлық қарыздарды өтеуді үш коммуналдық кәсіпорынға (Белград электр станциялары, қоғамдық тазалау және Белград су және кәріз басқармасы) тапсырды, сатып алушылар үшін оны тартымдырақ ету мақсатында. Бәйге желтоқсан айында ашылды, қала кемінде 12,5 миллион еуро талап етті. Қарыздарды өтегеніне қарамастан, «Сава Центр» Сербиядағы ең жоғары салық қарызы бар компаниялардың бірі болып қала берді, 2018 жылдың басында 558 миллион динарға (4,7 миллион еуро) жетті. Delta Holding қала сұраған 25 миллион еуродан екі есе көп, 25 миллион еуро төлеуге дайын екенін мәлімдеген қызығушылық танытқан инвестор ретінде қайта пайда болды. Олардың шарты – болашақ «Интерконтиненталь» қонақүйіне жаяу көпір салу, оны Delta Holding жақын маңда жоспарлаған, ол орынның барлық қарызын қабылдап, бірақ пайданы қаламен бөлісуге келісетін. Қалалық әкімдік бәйге туралы хабарлама жасаудың орнына, мерзімді 2018 жылдың 20 наурызына дейін ұзартты. Delta Holding жалғыз өтінім беруші болды, бірақ олардың өтінімі «толық емес» деп танылды, себебі Delta қанша қызметкерді сақтайтынын нақтыламады. Бәйге комиссиясы компаниямен тікелей келіссөздер жүргізуді ұсынды, оны қалалық әкімдік 2018 жылдың шілдесінде мақұлдады, бірақ 2019 жылдың ақпанында қайтадан ойын өзгертіп, концессияны таңдады, содан кейін 2019 жылдың қарашасында қала нысанды сатуға шешім қабылдады. 2020 жылдың қаңтарында қала кешенді 25 миллион еуродан басталатын бағамен сататынын растады, ал жаңа иесі нысанның функциясын сақтап, келесі 5 жылда 50 миллион еуро инвестиция салуы керек. 2020 жылдың тамызында қала бәйге өткізді, бағаны 27,4 миллион еуроға дейін көтерді және басқа шарттарды сақтады. Осы кезде сәулетшілер, экономистер, азаматтар тобы және саяси оппозициялық партиялар қаланың мәселені шешуін сынады, әсіресе 2020 жылдың жазында Белградтың тағы бір символы – «Београджанка» шатыршасына ұқсас сәтсіз процесс жүргізілген кезде. Қаланың өзі 2016 жылы «Сава Центрді» 108 миллион еуроға бағалаған, бірақ үнемі оны 4-9 есе арзанға ұсынды, ойын өзгертіп, келісімге келуден жалтарды. Оппозициялық саясатшылар қала әкімшілігін сыбайлас жемқорлық және ұрлықпен айыптады. Олар қайталап өткізілген, бірақ нәтиже бермеген бәйгелер арқылы нысан бағасы әрқашан төмендеп отыратынын, заңға сәйкес, содан кейін ол билікке жақын магнатқа өте төмен бағаға сатылғанын мәлімдеді. Алайда кейбір жылжымайтын мүлік кеңесшілері қала нысан үшін тым көп ақша талап етіп отырғанын айтты. Мекеменің алғашқы директоры Милое Попович қала оны сату арқылы қателік жасап отырғанын, оның орнына конгресс туризмі үшін дұрыс саясат жасауы керектігін айтты, өйткені мұндай ғимараттар ешқашан коммерциялық мақсатта салынбайды, керісінше, шығындары бүкіл қоғамдық қауымға пайда әкелетін мыңдаған адамды тартады. 2020 жылдың 22 тамызында қала бұл соңғы бәйге де сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді, өйткені ешкім өтінім бермеді. Delta Holding әлі де қызығушылық танытып отырғанын, бірақ 80 миллион еуролық инвестиция тым көп екенін мәлімдеді. Қалалық әкімдік жыл соңына дейін бәйгені қайталап отыратынын айтты, бірақ рұқсат етілгендей, бағаны 20% төмендетуді ұсына ма, жоқ па, оны нақтыламады. Бірақ екі аптадан кейін бұл процесс те сәтсіз аяқталды, өйткені ешкім өтініш бермеді. Осыдан кейін 19 қазанда қала тағы да төменгі 17,5 миллион еуроға ұсыныс жасады. Delta Holding жалғыз өтінім беруші ретінде өтініш берді, ақыры 2020 жылдың 9 қарашасында нысанды сатып алды және келісімшартта көрсетілгеннен де жоғары 60 миллион еуро инвестиция салатынын хабарлады. Жаңғырту 2021 жылдың соңында жарияланды. Фасадты ауыстыру алғашқы міндет ретінде 2021 жылдың соңында басталады деп хабарланды. Delta Holding жаңғыртуға тек шетелдік сәулетшілердің қатысатынын хабарлады. Жұмыстарды 2023 жылы аяқтау жоспарланған, компания инвестицияға 12-15 жылдан кейін қайтаратынын күтіп отыр. Компания баға тым жоғары болғанын мәлімдеп келеді, тіпті төленген бағасы шаршы метр үшін 180 еуро ғана. Ғимаратпен бірге Delta Holding 40-қа жуық құнды өнер туындыларын (суреттер, гобелендер, мүсіндер, сағат орнатылымдары және т.б.) иеленді. Олардың кейбіреулері жаңғырту кезінде уақыт өте келе зақымданғандықтан қалпына келтіріледі. Кейбір сәулетшілер «Сава Центрді» заңмен қорғау және оны мәдени ескерткіш деп жариялау қажет екенін ұсынды, кешен алдын ала қорғауға алынып, мәдени ескерткіштерді қорғау институтының соңғы шешімі шыққанға дейін қорғалған болып есептелетін. Ғимаратты жаңғырту 2021 жылдың 23 желтоқсанында басталды, аяқталу мерзімі 2023 жылдың соңына немесе 2024 жылдың басына белгіленді. Бұрынғы мәлімдемелерге қарамастан, жаңғыртуға қатысқан барлық компаниялар отандық болды. Басты жоба Centroprojekt студиясымен жасалды. Жаңғыртылған нысан Еуропаның осы бөлігіндегі конгресс орталығы ретінде қайта жандануы жоспарланған, 7000-ға дейін келушіні қабылдауға қабілетті. Интерьерлер түпнұсқа дизайнер Стойан Максимовичке сәйкес белгілі бір деңгейде өзгеше болады. Орталық екі тең мөлшердегі бөлімнен тұрады: бизнес-коммерциялық бөлім және конгресс-мәдени бөлім. Басты, «Көк залдың» отыру сыйымдылығы біршама кеңейтіледі. Конгресс аймағында бұрынғы 16-ға қарағанда 45 бөлме болады. Delta Holding 2022 жылдың шілдесінде 2023 жылдың соңынан 2025 жылға дейінгі конгрестерді брондағанын мәлімдеді, ал сатып алу, инвестиция және жаңғыртудың жалпы құны 90 миллион еуродан аспайды. 2023 жылдың қаңтарында Delta Holding нысанды қарашада жартылай ашуды жоспарлап отырғанын хабарлады. 40 залдан тұратын конгресс аймағы, соның ішінде біреуі иммерсивтік зал ашылады. Жаңғыртудың жалпы құны тағы да өсті, 100 миллион еуродан асты. Конгресс аймағы 2023 жылдың 14 қарашасында қайта ашылды, Delta Holding жалпы жаңғыртуға 118 миллион еуро инвестиция салғанын мәлімдеді. Ең ірі, «Көк зал» 2024 жылдың ортасына дейін аяқталады.