Кіріспе

Әліппелік жазу жүйелері Әліппе тарихы б.з.д. Қазіргі таңда бүкіл әлемде қолданылатын барлық дерлік алфавиттік жазулар осы семит жазуына негізделген. Оның алғашқы шығу тегі ежелгі Мысырда есімдік тілінде сөйлейтін жұмысшылар мен құлдардың тілін бейнелеу үшін дамыған Синай жазуына барып тығады. Мысыр тілінде жазу үшін қолданылатын күрделі иероглифтік жүйеге бейтарап емес, олар өздерінің канаандық тілінің мағыналық құндылықтарына қарағанда, дыбыстарды сипаттау үшін айналасында жиі кездесетін пиктограммалардың аз санын таңдады. Бұл жазуға ескі египет иератигі, мысыр иероглифтерімен байланысты қарқынды жазу әсер етті. Семит әліпбиі Таяу Шығыста, Еуропада, Солтүстік Африкада және Пәкістанда көптеген жазу жүйелерінің түп атасы болды, негізінен ежелгі Оңтүстік Арабия, Финикия және жақын туысқан палео-иврит әліпбиі арқылы, ал кейін арамей (финики әліпбиінен алынған) және Набатея арамей әліпбиінен шыққан және араб әліпбиіне дамыған. Кейбір қазіргі заманғы авторлар 1996 жылы пайда болған абджад терминімен бірге, қос дауыссыз әріптер мен дауыстылардың әріптері бар "нағыз әліпбилер" арасында айырмашылық жасайды. Бұл сөздің тар мағынасында алғашқы шынайы әліпби грек әліпбиі деп қарастырылады. Көптеген лингвистер екі топты толықтай ажыратудың құндылығына күмәнмен қарайды. Қазіргі кездегі ең кең тараған латын әліпбиі этруск және грек әліпбилерінен, ал олар финики әліпбиінен шыққан.

Алдыңғылар

Б.з.д. төртінші мыңжылдықтың аяғына дейін екі жазу жақсы расталған: Месопотамиялық сына жазуы және Мысыр иероглифтері. Иероглифтер ежелгі Мысыр мәтіндерінде үш жолмен қолданылған: иероглифпен бейнеленген затты бейнелейтін сөзді білдіретін логограммалар (идеограммалар) ретінде, дыбыстарды білдіретін фонографтар ретінде немесе дыбыстарды тікелей жазбай мағынаға сілтеме беретін анықтамалар ретінде. Ауыстылар көбінесе жазылмағандықтан, бір ғана ырғақты білдіретін иероглифтер ырғақты әліпби немесе абджад ретінде қолданылуы мүмкін еді. Бұл египет тілін жазу кезінде жасалмаған, бірақ алғашқы әліпбиді құруға әсер еткен көрінеді (семит тілін жазу үшін пайдаланылған). Әлемдегі барлық кейінгі әліпбилер осы алғашқы семит әліпбиінен тараған немесе оның бір ұрпағынан ынталандыру арқылы шықты, мысалы, мероит әліпбиінен басқа, бұл Нүбидегі иероглифтердің біздің заманымызға дейінгі 3-ғасырлық бейімделуі. Пасха аралының ронгоронго жазуы да өз бетінше ойлап тапқан әліпби болуы мүмкін, бірақ ол туралы аз нәрсе белгілі.

Арамей абжадтың ұрпақтары

Финикия мен арамей әліпбилері мысырлық әліпбилер сияқты тек қос әріпті әріптерді білдіретін, бұл жүйе абджад деп аталатын. Арамей әліпбиі, 7 ғасырда финикиялықтан дамып, парсы империясының ресми жазуына айналған, Үндістаннан басқа Азияның барлық қазіргі әліпбилерінің түп атасы болып көрінеді: Араб әліпбиі арамей тілінен қазіргі оңтүстік Иорданияның Набатей әліпбиі арқылы тараған. Бұл әлемде ең көп қолданылатын екінші әліпбилік жазу жүйесі (латын жазуынан кейін) және ең көп қолданылатын абджад жүйесі. Қазіргі еврей алфавиті империядағы арамей тілінің жергілікті нұсқасы ретінде пайда болды. Самариялықтар еврейдің бастапқы әліпбиін сақтап қалды. Біздің заманымыздың үшінші ғасырынан кейін қолданылған сириялық әліпби пахлави жазулары мен согди әліпбиі арқылы Солтүстік Азияның әліпбилеріне, мысалы, көне түркі әліпбиіне (бәлкім), көне ұйғыр әліпбиіне, монғол жазу жүйесіне және маньчжур әліпбиіне айналды. Грузин жазуының шығу тегі белгісіз, бірақ парсы арамей немесе грек тілдерінен шыққан көрінеді.

Басқа ақпарат құралдарындағы әліпбилер

Жаңа жазу ортасына өзгерістер кейде графикалық форманың үзілуіне әкелді немесе қарым-қатынасты анықтауды қиындатты. Мысалы, киелі жазбадағы угарит әліпбиінің семит әбжадынан шыққандығы бірден анық емес, бірақ бұл жағдай болып көрінеді. Қолмен жазылған әліпбилер жергілікті жазба әліпбиінің тікелей жалғасы болса да (британдық екі қолды және француздық / американдық бір қолды әліпбилер латын әліпбиінің формаларын сақтайды, өйткені үнділік қолмен жазылған әліпби деванагариді, ал корейлік хангулды жасайды), Брайль, семафор, теңіз сигналдары және Морзе кодтары негізінен кездейсоқ геометриялық нысандар. Ағылшын Брайль және семафор әріптерінің пішіні әріптердің өздерінің графикалық формаларынан туындамайды. Қазіргі кездегі стенографияның көпшілігі әліпбимен байланысты емес, әдетте әріптер орнына дыбыстарды көшіреді.