Кіріспе

Платонның есімдердің мағынасы туралы диалогы «Кратил» (Kratīlos; Κρατύλος, ) – Платонның диалогы. Көптеген қазіргі ғалымдар бұл диалог Платонның орта шағы деп аталатын кезеңінде жазылғандығымен келіседі. Диалогта Сократтан Кратил және Гермоген есімді екі адам атаулардың «келісім бойынша» немесе «табиғи» екенін сұрайды, яғни тіл – кездейсоқ белгілер жүйесі ме, әлде сөздер білдіретін нәрселермен тығыз байланысты ма? Кратил жеке тұлға ретінде Платонға алғашқы интеллектуалды әсер еткен адам. Аристотельдің сөзіне сүйенсек, М.У. Райлидің мәліметінше, Кратил Платонға Гераклиттің ілімдерін таныстырып, оған ықпал еткен.

Қорытынды

Кратилдың тақырыбы – есімдердің дұрыстығы (περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος), яғни, бұл атау мәселесіне қатысты сын (Бакстер). Сократ, ὄνομα (онома) және оның тақырыбымен қалай байланысатынын талқылағанда, сөздің бастапқы жаратылуын суретшінің жұмысына теңейді. Суретші өзінің суретіндегі тақырыптың мәнін білдіру үшін түс қолданады. Сол сияқты, сөздерді жасаушы да белгілі бір дыбыстардан тұратын әріптер арқылы сөздің тақырыбының мәнін көрсетеді. Жұмсақ нәрселерге арналған әріптер, сұйық нәрселерге арналған әріптер болады, және т.б. Ол былай дейді:

Гермоген ұстанатын қарсы пікір – есімдер әдет-ғұрып пен келісім арқасында пайда болған. Олар өз тақырыптарының мәнін білдірмейді, сондықтан оларды қолданушылар немесе қоғамдар байланыссыз нәрселермен алмастыра алады. Екі көзқарас арасындағы шекара көбінесе нашарлайды. Диалогтың жартысынан астам уақытында Сократ Гермогеннің сұрауымен есімдер мен сөздердің қалай пайда болғаны туралы болжамдар жасайды. Бұларға Олимпиада құдайларының есімдері, бейнеленген құдайлар және абстрактілі ұғымдарды сипаттайтын көптеген сөздер кіреді. Мысалы, Кронос пен Реяға «ағын» (Ροή – ‘ағын’ немесе ‘кеңістік’) деген ат берудің кездейсоқ екенін қарастырады. Грек термині «ῥεῦμα» кез келген ортаның ағынына қатысты болуы мүмкін және тек судың немесе сұйықтықтардың ағынымен ғана шектелмейді. Сократ мысалға келтіретін көптеген сөздер бастапқыда атаумен байланысты идеядан туындаған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе өзгерген. Ол байланыс таба алмайтын сөздерді көбінесе шетел тілінен келген немесе түпнұсқасынан мүлдем өзгеше болып кеткен сөздер деп есептейді. Ол былай дейді: «Есімдер түрлі жолдармен бұрмаланған, сондықтан ескі тіл қазіргі тілмен салыстырғанда бізге жат тілдей сезілуі мүмкін». Атау мен аталатын нысан арасындағы қатынастардың соңғы теориясын Гераклиттің шәкірті Кратил ұсынады, ол есімдер құдайдан келгендігіне сеніп, оларды міндетті түрде дұрыс деп санайды. Сократ бұл теорияны Кратилге кейбір есімдердің олар көрсетуге тырысатын нысандарды толыққанды бейнелемеуін еске түсіріп, сынға алады. Осыдан кейін Сократ тілді зерттеуді философиялық тұрғыдан нысандардың өзін зерттеуден кемсіз деп санап, қабылдамайды.

Адостың аты

Кратилдың кеңейтілген бөлігі Хадес есімінің шығу тегіне арналған. Бұл этимология, қазіргі салыстырмалы тіл білімінің көзімен қарағанда, белгісіз, бірақ ежелгі заманнан бері халық этимологиясы "Көрінбейтін" деген мағынаны білдіріп келген. Қазіргі тіл білімі мамандары Proto Greek түрін ұсынды, сөзбе-сөз 'көрінбейтін'. Кездесетін ең ерте түрі (Αΐδης), онда ұсынылған дигамма жоқ. Кратил кітабында Сократ осы халық этимологиясын "көрінбейтін" емес, "барлық құнды нәрселерді білуі" арқылы әжуалай айтады.

Хадестің есімі классикалық грек тілінде

Әсіресе классикалық дәуірге дейін әр түрлі диалекттерде әр түрлі уақытта дыбыс жоғалып кетті. Иония тілінде ол, Гомердің эпостары жазылып біткенге дейін (б.з.д. 7 ғасыр) жоғалған болуы мүмкін, бірақ оның бұрынғы болуы көптеген жағдайларда байқалады, өйткені оның жоғалуы өлең өлшемін бұзды. Мысалы, [[Анакс (; 'тайпалық патша', 'болыс', '(әскери) басшы') және οἶνος (; 'шарап') сөздері кейде "Илиадада" дауыссыздан басталатын сөз күтілетін жерде кездеседі. Туысқан тілдерді талдау және ертерек жазба деректер көрсеткендей, бұрын бұл сөздер ϝάναξ (, Микен грек тілінде осы түрде куәландырылған) және ϝοῖνος (; Криттік дорийлік тілімен салыстырыңыз, латын тіліндегі vīnum және ағылшын тіліндегі "wine" сөздерімен де байланысты).

Платондық формалар теориясы

Платонның формалар теориясы да көрініс береді. Мысалы, балға қандай материалдан жасалса да, ол әлі де "балға" деп аталады, демек, бұл балғаның формасы: Сократ: Олай болса, ереже белгілеуші әрбір нәрсенің табиғатына сәйкес келетін атауды дыбыстар мен буындар арқылы қалай бейнелеуді білуі керек емес пе? Егер ол атау беруші болса, әрбір атауды жасап, берген кезде атаудың өзіне назар аударуы керек емес пе? Егер әртүрлі ереже белгілеушілер әр атауды бірдей буындардан жасамаса, бір типті жұмыс үшін бір құрал жасап жатқан әртүрлі теміршілердің барлығы да бірдей темірден жасамайтынын естен шығармауымыз керек. Бірақ олар оған бірдей пішін бергенде, тіпті ол пішін басқа темірде болса да, құрал Грецияда немесе басқа елде жасалса да дұрыс болады. Олай емес пе? Платонның формалар теориясы 439c бетінде де қайтадан көрінеді, онда Кратил "өздігінен әдемі, және өздігінен жақсы, және барлық нәрсе үшін де сондай" екенін мойындайды.

ықпал ету, мұра қалдыру

Неміс психологы Карл Людвиг Бюлер 1934 жылы жарияланған коммуникацияның органон моделі үшін негіз ретінде «Кратил» диалогын пайдаланды. Жерар Женетт «Мимология. Кратилияға саяхат» (1976) еңбегінде Платонның сөзінен бастап, белгінің кездейсоқтығы туралы идеяны дәлелдеуге кіріседі: осы тезис, көрнекті тіл білімі маманы Фердинанд де Соссюр тарапынан да қолдау тапқан, тіл мен нысандар арасындағы байланыс табиғи емес, мәдени тұрғысынан анықталады. «Кратил» диалогындағы идеялар, кейде ескіргенімен, тіл білімінің даму тарихында маңызды нүкте болып табылды. Гаэтано Ликата «Кратил» негізінде «Платонның тіл теориясы. Шындық тұжырымына қатысты перспективалар» (2007, Il Melangolo) эссесінде платондық семантика тұжырымын қайта құруға тырысты, оған сәйкес, атаулардың өздерімен байланысты нысандарымен (номинатум) табиғи байланысы (негізгі құрылымы) бар.

Мәтіндер мен аудармалар

Алғашқы аударманы Томас Тейлор 1804 жылы жасаған. Платон: Кратил, Парменид, Үлкен Хиппиас, Кіші Хиппиас. Гарольд Н. Фаулер аудармасы. Лоб классикалық кітапханасы 167. Гарвард университеті Баспасөзі (алғаш рет 1926 жылы жарияланды). HUP тізімі. Платон: Опера, 1-том. Оксфорд классикалық мәтіндері. Платон: Толық шығармалар. Hackett, 1997. Далимер, К., 1998, Платон, Кратиль, Париж: Flammarion. Меридье, Л., 1931, Платон, Кратиль, Париж: Les belles lettres. Рив, C. D. C., 1997, Платон, Кратилус: кіріспе және түсіндірмелермен аударылған, Индианаполис және Кембридж: Hackett; J. M. Купердің редакторылығымен қайта басылды. Платон, Толық шығармалар, Индианаполис және Кембридж: Hackett.