Кіріспе

Литвалық еврей тарихшысы

Зелиг Хирш Калманович (1885–1944) – литвалық еврей филологы, аудармашы, тарихшы және 20-ғасырдың басындағы қауымдық мұрағатшы. Ол идиш тілінің белгілі ғалымы еді. 1929 жылы Вильнюске қоныс аударды, онда ол YIVO-ның алғашқы директорларының бірі болды. Ол Вильня геттосында тұтқындалды, сол жерде дінге берілген еврейге айналды. Геттода болған кезінде Калманович күнделікті өмірді тіркеген сирек негізгі деректердің бірі – құпия күнделік жүргізді. Оның күнделігі қауымның қысымға қарсы адамгершілігін сақтап қалуға жасаған күш-жігерін баса көрсетті. Мысалы, 1942 жылдың 11 қазанында ол күнделігіне мынадай жазба жазды: «Симхат Тора» қарсаңында раввиннің шақыруымен бұрын синагога болған, ал қазір музыкалық мектепке айналған үйге дұғаға бардым. Мен бірнеше сөз айттым: «Біздің ән мен биіміз – құлшылықтың бір түрі. Біздің қуанышымыз – өмір мен өлімді шешетін Оған. Осы шағын қауымның ортасында, кедей және қираған синагогта біз бүкіл Израиль үйімен бірігіміз, бүгін мұнда жиналғандармен ғана емес. Ал сіздер қуанып, құрып бара жатқан ұрпақтың күнәларын кешіресіздер. Мен еврей халқының тірі қалатынын білемін. Әр күні Құдай, Өзінің мейірімімен, бізге қуанышпен қабылдайтын және Оның қасиетті есіміне алғыс айтатын сыйлық сыйлайды». Нацистердің оккупациясы кезінде ол нацистердің қадағалауымен YIVO кеңсесінде Вильня кітапханаларынан ұрланған мазмұнды сұрыптап, Германияға жіберу үшін таңдалған кітаптарды дайындауға мәжбүр болды. «Қағаз бригадасы» деп аталған бұл жұмысшылар құжаттардың бір бөлігін жоюдан сақтап қалды. Ол Эстониядағы Вайвара концлагеріне жіберілді, онда 1944 жылы қайтыс болды.

Аудармалар

Саймон Дубнов. Algemeyne Idishe geshikhte: ең алғашқы уақыттардан жаңа уақытқа дейін. Вильнюс: тарихи баспа, 1920 жыл. (Неміс тілінен аударма – Weltgeschichte des Jüdischen Volkes)
Ярослав Хашек. Der braver soldat Shveyk in der velt milkhome, 1–2 томдық. Рига: Бихер фар алемен, 1921, 1928 жылдар. (Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války кітабының чех тілінен идиш тіліне аудармасы.) Макс Брод. Di froy fun undzer beynkshaft: роман. Рига: Бихер фар алемен, 1928 жыл. (Неміс тілінен идиш тіліне аударма – Die Frau, nach der man sich sehnt.)