Мағынаның тікелей анықтама теориясы және оның дамуы
Direct reference theory
Тіл біліміндегі мағына туралы анықтамалық теория: сөздердің мағынасы – олардың нақты нәрселерге сілтеме жасауы. Фреге, Витгенштейн, Милль сынды философтардың пікірлері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Мағынаның референциалды теориясы (әрі қарай тікелей сілтеме теориясы деп аталады) – сөздің немесе сөз тіркесінің мағынасы оның әлемде нені көрсетуіне байланысты деген тұжырымдаманы ұсынатын тіл теориясы. 19 ғасырда математик және философ Готтлоб Фреге оған қарсы шығып, оны делдалдық сілтеме теориясымен салыстырды. 1953 жылы «Философиялық зерттеулер» атты еңбегінде Витгенштейн референциализмге қарсы пікір білдіріп, «сөздің мағынасы – оның қолданылуы» деген мәшһүр сөзді айтты. Милл «Логика жүйесі» атты еңбегінде «коннотация» және «денотация» деп атаған ұғымдар арасындағы айырмашылықты енгізді. Коннотация – атаудың (жеке немесе жалпы) бір немесе бірнеше қасиеттермен байланысы. Мысалы, ‘жесір’ сөзі жесір әйелдерді білдіреді және әйел болу, сондай-ақ қазір қайтыс болған адамға үйленген болу қасиеттерін коннотациялайды. Егер атау коннотативті болса, онда ол атау коннотациялайтын қасиеттерге ие объектілер немесе объектілер арқылы білдіретін нәрсені білдіреді. Осылайша, коннотация денотацияны анықтайды. Екінші жағынан, бір объектіні әртүрлі коннотациялары бар бірнеше атаумен көрсетуге болады. Атаудың денотациясы болуы мүмкін, бірақ коннотациясы болмауы мүмкін. Атаудың коннотациясы, егер ол болса, Милл бойынша оның мағынасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Миллдің пікірінше, жеке есімдерден өзге көптеген жеке нақты атаулар коннотативті емес. Демек, жеке есімдердің мағынасы жоқ. Ал Миллдің пікірінше, барлық жалпы сөз тіркестері коннотативті. Жалпы алғанда, Миллдің аргументі, оның жеке есімдерге қатысты көзқарасын ескермегенде, сипаттамалық анықтама теориясына өте ұқсас. Кейінгі зерттеулер Бертран Расселдің анықтама теориясына қатысты көзқарастары Готтлоб Фрегенікімен бірдей деген пікірді жоққа шығарды, себебі Рассел де тікелей анықтама теориясын қолдаушы болған.
A referential theory of meaning (also called direct reference theory is a theory of language that claims that the meaning of a word or expression lies in what it points out in the world. In the 19th century, mathematician and philosopher Gottlob Frege argued against it, and contrasted it with mediated reference theory. In 1953, with his Philosophical Investigations, Wittgenstein argued against referentialism, famously saying that "the meaning of a word is its use." In his A System of Logic Mill introduced a distinction between what he called "connotation" and "denotation". Connotation is a relation between a name (singular or general) and one or more attributes. For example, 'widow' denotes widows and connotes the attributes of being female, and of having been married to someone now dead. If a name is connotative, it denotes what it denotes in virtue of object or objects having the attributes the name connotes. Connotation thus determines denotation. The same object can, on the other hand, be denoted with several names with different connotations. A name can have connotation but no denotation. Connotation of a name, if it has one, can be taken to be its meaning in Mill. In contrast to proper names, most individual concrete names, in Mill's opinion, are not connotative. Proper names, then, have no significance. On the other hand, all general phrases are connotative in Mill's view. Overall, Mill's argument is quite similar to the description theory of reference, with the exception of his view on proper names. Subsequent scholarship refuted the claim that Bertrand Russell's views on reference theory were the same as Gottlob Frege's, since Russell was also a proponent of direct reference theory.
Саул Крипке
Саул Крипке жеке есімдерге қолданғанда тікелей сілтеме теориясын қорғады. Крипке нақты есімдердің мүлдем "сезімі" жоқ екенін айтады, өйткені сезімдер заттар туралы тек мүмкін фактілерді ұсынады. Рут Баркан Маркус Куин мен Крипке қатысқан симпозиумда жеке есімдерге тікелей сілтеме жасау теориясын ұсынды: 1961 жылы «Synthese» журналында жарияланды, ал 1962 жылы «Synthese» журналында талқыланды. Ол тікелей сілтеме жасайтын жеке атауларды «тегтер» деп атады (атаулардың тег теориясын қараңыз). Крипке осындай теорияны 1971 жылы және одан кейін де қолдады. Ол тікелей сілтеме жасайтын жеке атауларды «қатаң белгілер» деп атады. Крипке бұл көзқарасты мүмкін әлемдердің формалды аппаратын пайдалана отырып түсіндірді. Мүмкін әлемдер туралы ой эксперименті алдымен субъектіні алып, содан кейін субъектіні басқа мүмкін әлемдерде елестетуге тырысады. Мысалы, Джордж Бушты қарастырайық. Біріншіден (1), ой эксперименті «Джордж Буш» деген есімді, әдеттегідей, белгілі бір жеке адамды сипаттау үшін қолданылатын есім деп анықтауы керек. Екіншіден (2), эксперимент жүргізуші Буштың президент болмаған, басқа мансапқа ие болған, ешқашан дүниеге келмеген және т.б. жағдайларды елестетуі керек. Мұны істеген кезде, «2004 жылғы АҚШ президенті» деген тіркес Джордж Бушты міндетті түрде сипаттамайтыны анық болады, өйткені ол барлық мүмкін әлемдерде міндетті түрде дұрыс емес; ол тек мүмкін жағдайда оны сипаттайды. Керісінше, мысалы, «алма» сөзі барлық мүмкін әлемдерде бірдей нәрсені сипаттайды, себебі (1) алдымен айтылғандай. Сондықтан, алманы сипаттау үшін «алма» сөзін қолдану барлық әлемде дұрыс. Барлық мүмкін әлемдерде осылай дұрыс болатын терминдер «қатаң белгілер» деп аталады.
Saul Kripke defended direct reference theory when applied to proper names. Kripke claims that proper names do not have any "senses" at all, because senses only offer contingent facts about things. Ruth Barcan Marcus advanced a theory of direct reference for proper names at a symposium in which Quine and Kripke were participants: published in Synthese, 1961 with Discussion in Synthese 1962. She called directly referring proper names "tags" (see tag theory of names). Kripke urged such a theory in 1971 and thereafter. He called such directly referring proper names "rigid designators". Kripke articulated this view using the formal apparatus of possible worlds. The possible worlds thought experiment first takes the subject, and then tries to imagine the subject in other possible worlds. Taking George W. Bush, for example. First (1) the thought experiment must state that the name "George W. Bush" is the name used to describe the particular individual man that is typically meant. Then (2), the experimenter must imagine the possible states of affairs that reality could have been where Bush was not president, or went into a different career, was never born at all, etc. When this is done, it becomes obvious that the phrase "President of the United States in 2004" does not necessarily describe George W. Bush, because it is not necessarily true in all possible worlds; it only contingently describes him. By contrast, for instance, the word "apple" will always describe the same things across all possible worlds, because of premise (1). So use of the word "apple" to describe apples is true in all possible worlds. Terms that are true across all possible worlds in this way are called "rigid designators".