Торұң бейбіт шарты (1411): Польша-Литва-Тевтон соғысын аяқтады. Тевтон орденінен аумақтар қайтарылды, бірақ толық жеңіс болмады. Тарих, соғыс, келісім.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша-Литва-Тевтон соғысының бір бөлігі, 1466 жылғы бейбіт келісім
Part of the Polish–Lithuanian–Teutonic War
the peace treaty in 1466
(Бірінші) Торнь бейбітшілігі – Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінің одақтас күштері мен Тевтон ордені арасындағы Польша-Литва-Тевтон соғысын ресми түрде аяқтаған бейбіт келісім. Ол 1411 жылдың 1 ақпанында Тевтон орденінің мемлекетінің оңтүстік қалаларының бірі – Торньде (Торунь) қол қойылды. Тарихнамада бұл келісім Польша мен Литваның 1410 жылғы маусымдағы Грунвальд шайқасындағы Тевтон орденінің шешуші жеңілісін тиімді пайдалана алмауының дипломатиялық сәтсіздігі ретінде бейнеленеді. Тевтон ордені Польшадан соғыс кезінде басып алған Добрынь жерін қайтарды және Самогитияда уақытша аумақтық жеңілдіктер жасады, ол Польша королі Владислав Ягило мен Литва Ұлы Герцогі Витовттың өмір бойында ғана Литваға қайтарылды. Торнь бейбітшілігі тұрақты болған жоқ. Аумақтық дауларды шешкен Мельн келісіміне қол қою үшін 1414 жылғы Аштық соғысы және 1422 жылғы Голуб соғысы сияқты тағы екі қысқа соғыс қажет болды. Дегенмен, Тевтон орденіне төленген үлкен соғыс өтемақылары ауыр қаржылық жүк болды, бұл ішкі тәртіпсіздік пен экономикалық құлдырауға әкелді. Тевтон ордені бұрынғы қуатын ешқашан қайта қалпына келтіре алмады.
The (First) Peace of Thorn was a peace treaty formally ending the Polish–Lithuanian–Teutonic War between allied Kingdom of Poland and Grand Duchy of Lithuania on one side, and the Teutonic Knights on the other. It was signed on 1 February 1411 in Thorn (Toruń), one of the southernmost cities of the Monastic State of the Teutonic Knights. In historiography, the treaty is often portrayed as a diplomatic failure of Poland–Lithuania as they failed to capitalize on the decisive defeat of the Knights in the Battle of Grunwald in June 1410. The Knights returned Dobrzyń Land which they captured from Poland during the war and made only temporary territorial concessions in Samogitia, which returned to Lithuania only for the lifetimes of Polish King Władysław Jagiełło and Lithuanian Grand Duke Vytautas. The Peace of Thorn was not stable. It took two other brief wars, the Hunger War in 1414 and Gollub War in 1422, to sign the Treaty of Melno that solved the territorial disputes. However, large war reparations were a significant financial burden on the Knights, causing internal unrest and economic decline. The Teutonic Knights never recovered their former might.
Өмірбаян
1409 жылдың мамыр айында 1404 жылғы Рачиаж бейбіт шартынан бері тевтондықтардың бақылауында болған Самогитияда көтеріліс басталды. Литваның ұлы князі Витовт көтерілісшілерді қолдады. 1386 жылдан бері Литвамен жеке одақта болған Польша да Самогитиялықтардың күресіне қолдау көрсетті. Осылайша, жергілікті көтеріліс аймақтық соғысқа ұласты. Тевтон орденінің рыцарлары алғашқыда Польшаға шабуыл жасап, поляктарды дайындықсыз басып алып, Добжинь аймағын көп қарсылықсыз жаулап алды. Дегенмен, екі тарап та толыққанды соғысқа әзір болмады және 1409 жылдың қазан айында Рим патшасы Вацлавтың аралыққа кісінетін шарасымен уақытша бітімге келді. 1410 жылдың маусымында бітім мерзімі біткен соң, одақтас Польша-Литва Пруссияға басып кірді және Грунвальд шайқасында Тевтон орденінің рыцарларымен кездесті. Тевтондық рыцарлар ауыр жеңіліске ұшырады, олардың басшыларының көпшілігі қаза тапты. Шайқастан кейін Тевтонның көптеген бекіністері қарсылықсыз берілді, рыцарьлардың тек сегіз нығайтылған бекінісі ғана қалды. Бірақ одақтастар Мариенбургты қоршауды кейінге шегерді, бұл рыцарьларға қорғанысын ұйымдастыруға жеткілікті уақыт берді. Оқ-дәрі жетіспеушілігі мен төменгі моральдық рухтан зардап шеккен Польша-Литва армиясы Тевтон астанасын жаулап алуға үлкермеді және қыркүйек айында кері қайтты. Рыцарьлар поляктар басып алған бекіністерін жылдам қайтарып алды. Польша королі Ягайло жаңа әскер жинап, 1410 жылдың қазан айында Короново шайқасында рыцарьларға тағы бір жеңіліс сыйлады. Жаңа Тевтон ұлы магистрі Генрих фон Плауэн соғысты жалғастыруды қалап, жаңа крестшілерді жинауға тырысты. Алайда Тевтон кеңесі бейбітшілікті қалап, екі тарап та 1410 жылдың 10 желтоқсаны мен 1411 жылдың 11 қаңтары аралығында күшіне енген бітімге келісті. Рачиажда Ягайло мен фон Плауэн арасында өткен үш күндік келіссөздер сәтсіз аяқталды және Тевтон рыцарлары Добжинь аймағына тағы да шабуыл жасады.
In May 1409, an uprising started in Samogitia, which had been in Teutonic hands since the Peace of Raciąż of 1404. Grand Duke of Lithuania Vytautas supported the uprising. Poland, which had been in a personal union with Lithuania since 1386, also announced its support to the Samogitian cause. Thus, the local uprising escalated into a regional war. The Teutonic Knights first invaded Poland, catching the Poles by surprise and capturing the Dobrzyń Land without much resistance. However, neither side was ready for a full scale war and agreed to a truce mediated by Wenceslaus, King of the Romans in October 1409. When the truce expired in June 1410, allied Poland–Lithuania invaded Prussia and met the Teutonic Knights in the Battle of Grunwald. The Knights were soundly defeated, with most of their leadership killed. Following the battle, most Teutonic fortresses surrendered without resistance and the Knights were left with only eight strongholds. However, the allies delayed their Siege of Marienburg, giving the Knights enough time to organize defense. The Polish–Lithuanian army, suffering from lack of ammunition and low morale, failed to capture the Teutonic capital and returned home in September. The Knights quickly recaptured their fortresses that were taken by the Poles. Polish King Jogaila raised a fresh army and dealt another defeat to the Knights in the Battle of Koronowo in October 1410. Heinrich von Plauen, new Teutonic Grand Master, wanted to continue fighting and attempted to recruit new crusaders. However, the Teutonic Council preferred peace and both sides agreed to a truce, effective between 10 December 1410 and 11 January 1411. Three day negotiations in Raciąż between Jogaila and von Plauen broke down and Teutonic Knights invaded Dobrzyń Land again.
Шарттары
Шекаралар 1409 жылға дейінгі күйіне қайтарылды, бірақ Самогитиядан басқа. Барлық тараптар келісімге келді, болашақтағы аумақтық даулар немесе шекаралық келіспеушіліктер халықаралық делдалдық арқылы шешілетін болады. Халықаралық сауда үшін шекаралар ашық болды, бұл Пруссия қалаларына тиімдірек болды. Көптеген қара халық пен жалдамалы әскерлер шайқастан кейін көп ұзамай, 1410 жылдың 11 қарашасында Краковқа есеп беру шартымен босатылды. Тек айып төлеуге міндеттілер ғана тұтқын ретінде қалды. Маңызды сомада алынған сыйақылар туралы жазбалар бар; мысалы, жалдамалы Холбрахт фон Лойм 150 копа прагалық грош немесе 30 кг-нан астам күміс төлеуге міндетті болды. Торнь бейбіт шарты сыйақыларды жаппай реттеді: Польша королі барлық тұтқындарды 100 000 копа прагалық грошқа босатты, бұл төрт жылдық төлемдермен төленетін күміске шамалас сома. Егер бір төлем уақтылы төленбесе, өтемақы қосымша 720 000 прагалық грошқа дейін өседі. Сыйақы сомасы 850 мың фунт стерлингке тең болды, бұл Англия королінің жылдық табысынан он есе көп.
The borders were returned to their pre 1409 state with exception of Samogitia. All sides agreed that any future territorial disputes or border disagreements would be resolved via international mediation. Borders were open for international trade, which was more beneficial to Prussian cities. Most of the commoners and mercenaries were released shortly after the battle on condition that they report to Kraków on 11 November 1410. Only those who were expected to pay ransom were kept in captivity. Considerable ransoms were recorded; for example, the mercenary Holbracht von Loym had to pay 150 kopas of Prague groschens, or more than 30 kg of silver. The Peace of Thorn settled the ransoms en masse: the Polish King released all the captives in exchange for 100,000 kopas of Prague groschen, amounting to nearly of silver payable in four annual installments. In the case of the failure to pay one of the installments, the indemnities were to rise by an additional 720,000 Prague groschen. The ransom was equal to £850,000, ten times the annual income of King of England.
Салдары
Төлемге қажетті ақшаны жинау үшін, ұлы магистр Генрих фон Плауэн салықты көтеруге мүкіндік алды. Ол арнайы алымды бекіту үшін Пруссия қалаларынан өкілдер кеңесін шақырды. Данциг (Гданьск) және Торн (Торунь) жаңа салыққа қарсы шығып, көтеріліс ұйымдастырды, бірақ олар бағындырылды. Сондай-ақ, Орден шіркеудің күміс және алтын бұйымдарын тәркілеп, шетелден көп сомада қарыз алды. Алғашқы екі төлем толық және уақтылы төленді. Дегенмен, қосымша төлемдерді жинау қиынға соқты, себебі Орден қазынасын босатып, өздерінің қамалдарын мен әскерін қайта құруға тырысты, олар жалақылы сарбаздарға көп еңбек еткен. Салықтық тізілімдер сол жылдары егіннің шамалы болғанын және көптеген қауымдардың салықтарын үш жылға дейін кешіктіргенін көрсетті. Бейбітшілік шарты жасасқаннан кейін көп ұзамай Самогитияның нақты белгіленбеген шекараларына қатысты келіспеушіліктер туды. Витаутас Неман өзенінен солтүстікке қарай жатқан барлық аумақ, соның ішінде порты бар Мемель (Клайпеда) қаласы Самогитияның құрамына кіретінін және осылайша Литваның Ұлы Герцогтығына берілуі керек екенін мәлімдеді. 1412 жылдың наурыз айында Венгрияның Сигизмунды үшінші төлемді азайту, Самогития шекарасын белгілеу және басқа да мәселелер бойынша делдалдық жасауға келісті. Делегациялар Сигизмундтың резиденциясы орналасқан Буда (Офен) қаласында кездесті, онда әсем дастарқандар, турнирлер мен аң ауы ұйымдастырылды. Мерекелерге Жогайланың немересі Мазовиялық Цимбургтің Австрия герцогы Эрнестке үйлену тойы да кірді. 1412 жылдың тамызында Сигизмунд Торнь бейбітшілігінің дұрыс және әділ екенін жариялады және шекаралық талаптарды зерттеу үшін Бенедикт Макрайды тағайындады. Төлемдер азайтылмады және соңғы төлем 1413 жылдың қаңтарында уақтылы төленді. Макрай 1413 жылдың мамырында өзінің шешімін жариялады, соның ішінде Мемельді қоса, бүкіл солтүстік жағалауды Литваға берді. Орден бұл шешімді қабылдаудан бас тартты және 1414 жылы нәтижесіз Аштық соғысы басталды. Келіссөздер Констанц советінде жалғасты, ал дау 1422 жылы Мельно келісіміне қол жеткізілгенге дейін шешілмеді. Жалпы, Торнь бейбітшілігі Пруссияға ұзақ мерзімді теріс әсер етті. 1419 жылға қарай Тевтон жерінің 20% -ы тасталып, оның валютасы шығындарды жабу үшін құлдырады. Салықтардың өсуі және экономикалық құлдырау епископтар, діни ордендердің жоғарғы лауазымдары мен қала тұрғындары арасындағы саяси күрестің көрінісі болды. Бұл саяси келіспеушіліктер Польша-Литвамен болған келесі соғыстармен күшейді және ақырында Пруссия Конфедерациясына және Пруссияны екіге бөлген азаматтық соғысқа (1454-66 жж.) әкелді.
In order to raise the money needed to pay the ransom, Grand Master Heinrich von Plauen needed to raise taxes. He called a council of representatives from Prussian cities to approve a special levy. Danzig (Gdańsk) and Thorn (Toruń) revolted against the new tax, but were subdued. The Knights also confiscated church silver and gold and borrowed heavily abroad. The first two installments were paid in full and on time. However, further payments were difficult to collect as the Knights emptied their treasury trying to rebuild their castles and army, which heavily relied on paid mercenaries. Tax records indicated that harvest was modest in those years and that many communities fell three years behind their taxes. Soon after the conclusion of the peace, disagreements arose regarding the ill defined borders of Samogitia. Vytautas claimed that all territory north of the Neman River, including port city Memel (Klaipėda), was part of Samogitia and thus should be transferred to the Grand Duchy of Lithuania. In March 1412, Sigismund of Hungary agreed to mediate reduction to the third installment, demarcation of the Samogitian border, and other matters. The delegations met in Buda (Ofen), residence of Sigismund, where lavish feasts, tournaments, and hunts were organized. The celebrations included wedding of Cymburgis of Masovia, Jogaila's niece, to Ernest, Duke of Austria. In August 1412, Sigismund announced that the Peace of Thorn was proper and fair and appointed Benedict Makrai to investigate the border claims. The installments were not reduced and the last payment was made on time in January 1413. Makrai announced his decision in May 1413, allotting the entire northern bank, including Memel, to Lithuania. The Knights refused to accept this decision and the inconclusive Hunger War broke out in 1414. The negotiations continued at the Council of Constance and the dispute was not resolved until the Treaty of Melno in 1422. Overall, the Peace of Thorn had a negative long term impact on Prussia. By 1419, 20% of Teutonic land lay abandoned and its currency was debased to meet expenses. Increased taxes and economic decline exposed internal political struggles between bishops, secular knights, and city residents. These political rifts only grew with further wars with Poland–Lithuania and eventually resulted in the Prussian Confederation and civil war that tore Prussia in half (Thirteen Years' War (1454–66)).