Кіріспе

Иерусалимнің бірінші патшалығында қабылданған заңдар. Assise sur la ligece (шамамен, "вассалдық адалдық туралы жарлық") – Иерусалимнің Жоғары соты (Haute Cour) – крестонос Иерусалим патшалығының феодалдық сотында белгісіз жылы, бірақ шамамен 1170 жылдары Амальрик I билігінде қабылданған маңызды заң. Бұл жарлық феодалдық иеліктерді заңсыз тәркілеуді ресми түрде тыйым салып, патшаның барлық вассалдарынан мұндай іс жасаған кез келген феодалға қарсы бірігуді талап етті. Мұндай феодал сотқа тартылмай, оның орнына иелігінен айырылып, елден қуылды. Егер вассал патшаға адалдық білдірмейтін болса, патша оның иелігін заңмен тәркілей алатын болды; мұндай жағдайлар бұрын да болған, бірақ бұл жарлыққа дейін техникалық тұрғыдан заңсыз саналған. Бұл жарлық Сидон иесі Герард пен Амальрик патша арасындағы даудан кейін қабылданды. Герард өзінің кіші вассалдарының біреуін иелігінен айырып, Амальрик араласса да жерді қайтарудан бас тартқан. Ашық соғысқа жол берудің алдында тоқталып қалды. Жарлық сонымен қатар барлық ақсүйектерді патшаның тікелей вассалдарына айналдырып, бұрынғы жоғары және төмен ақсүйектер арасындағы айырмашылықты жойды. Шындығында бұл айырмашылық сақталды, және теориялық тұрғыдан олар Жоғары сотта тең дауыс бергенімен, төменгі дворяндар өздерінің барондық соттары шағымдарын қарастырудан бас тартқан жағдайда ғана Жоғары сотқа шағымдана алатын болды. Дегенмен, ықпалды барондар өздеріне тең емес төменгі феодалдар тарапынан сотталудан бас тартты, ал жоғары ақсүйектер әлі де әлсіз феодалдарды өздері соттау құқығын сақтап қалды. Жарлыққа сәйкес, Сотта дауыс беруге 600-ге жуық адам құқылы болды.

Қолданылуы

ХІІ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында үнемі соғыс жүріп тұрған кезеңде Иерусалим патшасының басты рөлі – феодалдық әскерге жетекшілік ету болды. Олар жер мен иеліктерді сирек сыйлады, ал бос орындар – соғыстағы жоғары өлім-жітімге байланысты жиі кездесетін жағдай – патшалыққа қайтарылды. Оның орнына, олардың адалдарына қалалық табыстармен сыйлық берілді. Нәтижесінде, алғашқы бес билеушінің патшалық домені – Яһудеяның көп бөлігі, Самария, Яффодан Аскалонға дейінгі жағалау, Акра мен Тирдің порттары және басқа да шашыраңқы қамалдар мен аумақтар – ақсүйектердің біріктірілген иеліктерінен гөрі үлкен болды. Бұл Иерусалим билеушілерінің Батыс монархтарына қарағанда ішкі билігі күштірек екенін көрсетті, бірақ олар мұндай үлкен мемлекетті басқаруға қажетті әкімшілік жүйелері мен кадрлары болмады. Ғасырдың екінші ширегінде барондық династиялар құрылғаннан кейін жағдай өзгерді. Шаттилон лорды Рейнальд және Триполи графы, Галилея князі Реймонд III сияқты саяжайлар көбінесе тәуелсіз билеушілер ретінде әрекет етті. Патшалық билік жойылды, ал басқару феодалдардың ішінде тиімді жүзеге асырылды. Орталық биліктің қалған бөлігі Жоғарғы сот (Haute Cour) арқылы жүзеге асырылды. Бұл терминді тек Иерусалимнің XIII ғасырындағы заңгерлері қолданды, ал curia regis Еуропада көп таралған. Бұл патша мен оның тікелей вассалдарының кездесулері болды. Уақыт өте келе, вассалдың кеңес беру міндеті артықшылыққа айналды, ал монархтың заңдылығы соттың келісіміне байланысты болды. Іс жүзінде Жоғарғы сотқа ірі барондар мен патшаның тікелей вассалдары кірді. Заң бойынша, кворум – патша мен үш тікелей вассал. 1162 жылы Assise sur la ligece теориялық тұрғыдан соттың құрамын 600-дан астам феодалдарға дейін кеңейтіп, олардың барлығын теңестірді. Патшаға тікелей құрмет көрсеткендердің бәрі енді Иерусалимнің Жоғарғы сотының мүшелері болды. XII ғасырдың соңында әскери ордендердің басшылары, ал XIII ғасырда итальяндық коммуналар қосылды. Үшінші крест жорығының басшылары Иерусалим монархиясын ескермеді; Англия мен Франция патшалары кресттік мемлекеттердің асылдарына ешқандай мән бермей, болашақ жаулап алуларды бөлісу туралы келісті. Джошуа Правер 1190 жылы Монферраттың Конрадына тақты тез ұсыну және 1192 жылы Шампан графы Генрих II-ге ұсыну Иерусалим тажының әлсіздігін көрсетті деп есептеді. Бұл Балдуин IV-тің өсиетімен заңдық күш алды, егер Балдуин V кәмелетке толмаған күйде қайтыс болса, Рим папасы, Англия мен Франция патшалары және Киелі Рим императоры оның орнын басатын адамды таңдауы керек еді. 1187 жылы Хаттин шайқасындағы жеңіліске дейін соттың заңдары Киелі қабірдің хаттарында ассиз ретінде жазылған. Хаттиннен кейін франктар өз қалаларын, жерлерін және шіркеулерін жоғалтты. Көптеген барондар Кипрге қашып, Лузиньян, Монбельярд, Бриен және Монфорт отбасыларының жаңа эмигранттарымен үйленді. Бұл Латын Шығысын шектеулі түсінген ескі дворяндықтың қалдықтарынан ерекшеленетін жаңа топты құрады, оның ішінде корольдің жұбайлары Гай, Конрад, Генрих, Аймери, Джон және одан кейінгі Гогенштауфендер болды. Жазылған заңдардың барлығы Иерусалимнің құлауы кезінде жоғалып кетті. Осы кезден бастап құқықтық жүйе негізінен әдет-ғұрыпқа және жоғалған заңнаманың естелігіне сүйенді. Танымал заңгер Филипп Новаралық: «Біз [заңдарды] нашар білеміз, өйткені олар естіген әңгімелер мен қолданыстан белгілі, және біз ассизді Иерусалим патшалығында ассиз ретінде көргеніміздей ойлаймыз. [Барондар] заңдарды әлдеқайда жақсы пайдаланды және жер жоғалғанға дейін оларға сенімді түрде әрекет етті». Осылайша, XII ғасырдың басындағы заң жүйесі туралы аңыз пайда болды. Барондар бұл аңызды корольді күшейтетін, бірақ оның орнына монархты шектейтін, әсіресе феодалдық иеліктерді сотсыз алып тастау құқығы туралы Алмарик I-нің мақсатын өзгертетін Assise sur la ligece-ді қайта түсіндіру үшін пайдаланды. Ауылдық феодалдық иеліктердің көп бөлігінің жоғалуы барондардың қалалық саудагерлік тапқа айналуына әкелді, онда заң туралы білім құнды, жақсы бағаланатын дағды және жоғары мәртебеге жетудің жолы болды. XIII ғасырғы Иерусалим барондары қазіргі және бұрынғы комментаторлардың сынына ұшырады: олардың үстірт риторикасы Витри Джеймсін қынжырды, Райли Смит олардың педанттығы мен саяси әрекеттерді жалған заңдық негіздеуді қолдануы туралы жазды. Барондар үшін заңды түсіндіру қабілеті ең бағалы нәрсе болды. Бұл туралы XIII ғасырдың екінші жартысындағы ірі барондық заңгерлердің еңбектерінде айтылған. Барондар Assise sur la ligece-ді корольдың еркіше әрекеттеріне ашық қарсылық көрсету үшін үш рет пайдаланды: 1198, 1229 және 1232 жылдары. Тибериялық Ральф патшалыққа қастандық жасады деп айыпталғанда үлгі көрсетті. Аймери патша Тирдегі неміс крестшілерінің төрт қарулы мүшесі жасаған қастандықтан мүжілген. Жазылғаннан кейін ол Ральф кінәлі деп сенді. Жоғарғы сотта Аймери оны елден қуды, сегіз күн ішінде патшалықтан кетуге бұйрық берді. Жауабында Ральф Assise sur la ligece-ді түсіндіріп, қорғаныс жасады. Қорғанысқа сәйкес, лорд пен вассал арасындағы қатынасқа қатысты іс сотта қаралуы міндетті, вассалдар өзара көмектесуге міндетті теңдес болды және лорд сот шешіміне бағынудан бас тартса, вассалдар оған қызмет көрсетуден бас тартуы керек. Ральфтың жаңалығы – бұл ассизді патшаның өзіне қолдану болды. Аймери бас тартты. Оның вассалдары 1200 жылға дейін одан қызмет көрсетуді бас тартты, бірақ Ральф елден қуылды. Ол патшаның қайтысынан кейін ғана 1207 жылы қайтып келді. Кейінірек заңгерлердің еңбектерінде Ральфқа үлкен жетістіктер таңылды. Ол ассизді патшаның әрекеттеріне қолдануда үлгі көрсетті. Бұл оған және оның теңдестеріне заңмен қолданылатын қарсылық және санкциялардың құралын берді. Сонымен қатар, Assise sur la ligece-ді қолдану тиімсіз болғаны анық. Аймеридің бас тартуы Ральфтың елден кетуіне әкелді. Екінші рет бұл үлгі 1228 жылы император Фридрих II патшалыққа келгеннен кейін саналы түрде орындалды. Үш жыл бұрын ол Изабелла II-ге үйленгеннен кейін Иерусалим тағына таласқан. Изабелла сол жылы ұл тауып қайтыс болды. Ұлы Конрад анасы арқылы Иерусалим патшасы болды. Нәтижесінде Фридрих келген кезде регент ретінде қабылданды. 1229 жылы Фридрих Мысырдан 1187 жылы жоғалған Иерусалимді қайтаруға сәтті келісім шарттарын жасады және Киелі қабірде императорлық тәж киді. Кейінірек барондық заңгерлердің айтуынша, қаланы басып алғаннан кейін мақтанышқа берілген Фридрих өзінің баллиасы Балиан Греньенің Жон Бейрут, Вальтер I Гренье, Вальтер III Цезарея, Жон Яффа, Роберт Хайфа, Филипп л'Асне және Жон Морионың Акрадағы мүліктерін басып алуға бұйрық берді. Бұл барондар Assise sur la ligece-ді шақырып, бірігіп мүліктерін қайтарды. Сақталған хаттамаға сәйкес, Арменияның Алисасы да Торон иелігін талап ету үшін осы тәсілді қолданды. Фридрих оны Иерусалимнің неміс үйінің бауырларына берген. Шешім Алисаның пайдасына шешілгеннен кейін, барондардың жеңісінен кейін, барондар императордың қызметіне қайта оралды. Бұл вассалдардың заңды қолдану арқылы монархтың өздерінің құқықтарын бұзуына қарсы тұру қабілетінің ең жоғары нүктесі болды. 1229 жылдың мамырынан бастап Фридрих II қасиетті жерді тастап, итальяндық және неміс жерлерін қорғауға кеткеннен кейін монархтар болмады – Конрад 1225 жылдан 1254 жылға дейін және оның…