Кіріспе

Латын тіліндегі primicerius термині, грек тілінде primikērios (πριμικήριος) деп аталатын, кейінгі Рим империясы мен Византия империясында әкімшілік бөлімдердің басшыларына қолданылған. Сонымен қатар, шіркеу түрлі колледждердің басшыларын көрсету үшін де қолданды. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, бұл термин "primus in cera" деген сөзден шыққан, яғни балауызды тақташаға (tabula cerata) жазылған лауазым иелерінің тізіміндегі алғашқы есімді білдіреді.

Азаматтық және әскери

Олардың шығу тегі доминат сотында болды, бірнеше primicerii (грек тілінде primikērioi, 12 ғасырдан бастап әдетте primmikērioi деп жазылады). Сотта императордың төсек бөлмесіне жауапты болған primicerius sacri cubiculi (Византия дәуірінде кубуклеонның primikērios), көбінесе евнух болды. Бұл атақ сондай-ақ император тұлғасына байланысты басқа лауазымдармен, мысалы, арнайы қазынашылық (eidikon) немесе императорлық киім шкафтары (vestiarion) сияқты сот қызметкерлеріне берілді. Басқа primicerii сарайдың кейбір скринияларын (бөлiмдерiн) басқарды, негізiнен нотариустар немесе primicerius notariorum (византиялық көздерде notarioi немесе taboularioi). Кейінгі Рим армиясында примицерий трибуннан төмен, ал сенатордан жоғары тұрған шен болды. Олар ең көп император сотымен байланысты бөлімдерде, әсіресе император сақшыларында кездеседі. Осылайша, 4-6 ғасырларда үйді қорғаушылардың (protectores domestici) және Scholae Palatinae-дің primicerii болды, сонымен қатар қару-жарақ фабрикаларын (fabricae) басқаратын primicerii де болды, олар Scholae сияқты magister officiorum-дың қарауында болды. Примицерийлер аймақтық әскери қолбасшылардың (duces) штабында, сондай-ақ кейбір тұрақты әскери бөлімшелерде де кездеседі. Кейінгі Византия дәуірінде, Комнения императорлары тұсында, примикериойлар Манглабитай, Вардариотай, Вестиаритай және варягтардың сарайлық полктерінің командирлері ретінде танылады. 11 ғасырдың аяғында мегас прим[м]икериос ("Ұлы Примицерий") атағы орнатылды, ол Палеолог дәуіріне дейін сарай иерархиясында өте жоғары деңгейде болды және рәсімдер басшысы ретінде қызмет атқарды. Прим[м]икериои Византия империясы мен Морей деспотатында Осман империясының билігіне өткенге дейін кездесе береді.

Дін қызметкерлері үшін

Дінге қатысты қолданыста бұл термин Нотариустар мен Дефенсорлар колледждерінің басшыларына берілген, олар Рим шіркеуінің басқаруында ежелгі дәуірде және ерте орта ғасырларда маңызды орын алған. Жасырау дін қызметкерлері Батыс шіркеуінің әртүрлі аймақтарында (бірінші немесе екінші ғасырдан бастап) шіркеу қызметіне дайындық үшін мектептерге жиналған кезде, бұл мектептердің директорларына да осы атақ берілді. 551 жылы Лиондағы бір жазуда "Стефан primicerius scolae lectorum servientium in ecclesia Lugdunensi" деп аталады. Севильский Изидор өзінің "Epistola ad Ludefredum" еңбегінде төменгі дін қызметкерлерінің примицериустарының міндеттерін қарастырады. Бұл лауазымнан примицерий литургиялық қызметтерді басқаруда да белгілі бір билікке ие болды. Коллегиаттық және соборлық шіркеулердегі дін қызметкерлерінің ортақ өмірін реттеуде, Хродеганг ережесі мен Мецтік Амалариус жарғыларына сәйкес, примицерий архидиакон мен архипресвитерден кейін бірінші капитуляр ретінде пайда болады, төменгі дін қызметкерлерін бақылайды және литургиялық функцияларды және ән салуды басқарады. Осылайша, примицерий мектептің бұрынғы примицериусы лауазымынан біртіндеп даму арқылы көптеген тараулардың ерекше мәртебелі адамына айналды. Шығыс православие шіркеуінде бұл атақ шіркеу бюрократиясындағы нотариустар мен табуларийлер колледждерінің басшыларына, сонымен қатар бас лекторларға, канторларға және т.б. шіркеудің қызметкерлеріне қолданылған. Қазіргі кезде орыс православие шіркеуінде primicerius (primikirii) сөзі діни қызмет кезінде діни қызметкердің алдында шам немесе шырақ ұстап тұрған кіші дін қызметкеріне (кейде оқырман немесе субдиакон) арналған; әдетте ол әртүрлі понтификалық процессияларда алға жүреді, бұл осы сөзді таңдаудың себебі болуы мүмкін (оның екінші бөлігі бұл жағдайда "тақтаның шамырғысы" емес, "шырақ шамырғысы" деген мағынаны білдіреді).