Кіріспе

Шотландияның батыс жағалауындағы шалқар риф – Шотландиядағы риф. Скерривор (ирланд тілінен алынған An Sgeir Mhòr, "Ұлы Скерри") – Шотландияның батыс жағалауында, Тириден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан шалқар арал. Скерривор маяғы осы жартастардың үстінде салынған, оны Алан Стивенсон 1838-1844 жылдар аралығында қиындықпен тұрғызған. Биіктігі 48 метр болатын бұл маяк Шотландиядағы ең биік маяк. Жағалау станциясы Тиредегі Хайниш қаласында орналасқан (қазір Скерривор маяк мұражайы), ал кейін операциялар Мулл аралының батысындағы Эрайдке көшірілді. Аралдың шалқарлығына байланысты маякшылар табиғаттағы төлемдермен қоса ақы алған. 1844 жылдан бастап 1954 жылы өрт шыққанға дейін маяк үздіріссіз жарық берді, содан кейін бес жылға жұмысы тоқтатылды. 1994 жылы маяк автоматтандырылды. Құрлықтың изостатикалық көтерілуі салдарынан мұздықтан кейінгі жағалау сызықтарын анықтау қиын болғанымен, шамамен 14 000 жыл бұрын бұл риф қазіргі Тири және Колл аралдары мен айналасындағы құрлықтан тұратын үлкен аралдың оңтүстік-батыс бөлігі болған. Теңіз деңгейінің біртегіс өсуі Skerryvore рифін біртіндеп оқшаулап, ақырында су астында қалдырды – бұл оңтүстік-батысқа қарай 13 шақырымға (8 миль) созылған, сансыз метаморфты тау жыныстарынан тұратын кедергі. 1834 жылы жасалған толық зерттеуде 130-дан астам негізгі тас анықталды, оның ішінде Am Bonn Sligheach (Бойншли) ("Алдамшы түбі") және Am Bogha Ruadh ("Қызыл су асты тасы") бар. Тастар толқындардың әсерінен тегіс болған және үнемі су шашырауына ұшырайды. Алан Стивенсон былай деп жазды: "Судың ағыны кейде өте әдемі көрінетін, су бұзылып қардай ақ, мөлдір емес бағанаға айналып, жұқа бумен оралып, күн нұры кезінде әдемі радугалар пайда болатын". Бұл Льюис гнейсінен тұратын Ішкі Гебрид архипелагының шалқар бекінісі, бұл тау жыныстары кембрийге дейінгі эонда пайда болған және Еуропадағы ең көне тау жыныстарының бірі болып саналады. Кемелерге қауіп тудыратын тағы бір фактор – аймақтағы магниттік аномалия.

Сауалнамалар

1790 және 1844 жылдар аралығында осы аймақта отыздан астам кемелер құлаған. Солтүстік шамдар басқармасының бас инженері Роберт Стивенсон 1804 жылы рифке қонды және онда бір түрлі шам қажеттігі туралы есеп берді. 1814 жылы ол сэр Уолтер Скотт пен Солтүстік шамдар басқармасы комиссарларының тобымен бірге қайта келді. Скотт былай жазды:
Мырза С-тің табандылығы, және яхтаның үлкен тепкілеуі, секіруі және таласуы, оған Скерри Вор идеясы комиссарларға ұнамайтын сияқты. Соңында, күш-жігердің арқасында, осы ұзын жартасты (көбінесе су астында) көруге мүмкіндік болды, онда толқындар қатты соғып, құлайды. Рифтің бір жағында шамамен бір шақырымдық бірнеше төменгі, кең жартастар бар. Бұл жартастар толығымен су астында болмайды, бірақ толқындар олардың үстінен өтеді. Бұл шам үшін қиын жағдай болады, Белл-Рок пен Эддистон оған қарағанда оңай, себебі ең жақын құрлық – 14 шақырым қашықтықтағы Тири аралы. Скерри Вордың жағдайы осылай. Сол жылы парламент шешімімен шам салуға рұқсат берілді, бірақ Солтүстік шамдар басқармасына апта сайын шам орнату туралы өтініштер түсіп келсе де, іс-шаралар баяу ілгеріледі. 1834 жылы ғана Роберт Стивенсон ұлы Аланмен бірге қайта келді. Күшті сараптама көрсетті, орынды таңдауға көп нұсқа жоқ. Ең үлкен аудан – тек төмен су кезінде ғана өлшенетін жартас болды. Толқын қысымын өлшеу көрсетті, кез келген мұнара күшті қарсылыққа төтеп беруі керек. Құйма темір немесе қоладан жасалған мұнара жеткілікті болуы мүмкін деген ұсыныстар болды, бірақ Стивенсон аға: «Менің ойымша, ешқандай қаржылық қарастыру Скерривор үшін темір шамды қабылдауды ақтамайды» деп жазды. Бірнеше рет сарапшылар өтетін кемелерді қауіптен ескертуге мәжбүр болды. Ньюкаслдан келген кеме, карталарында бірнеше шақырым қашықтықтағы негізгі жартас көрсетілген, Бо Руадқа жақын жерде тоқтатылды. Капитаны қауіптің бар екенін білмей, әйелі жанында шұлық тойып отырғанда, түтік тартып жатқан күйі табылған. Комиссия мүшелері Роберт Стивенсон бағалаған 63 000 фунт стерлингтік шығындардан қорқып, алдын ала әрекет етті. Олар арнайы «Скерривор» комитетін құрды, оның мүшелері өз көздерімен көру үшін пароходпен бұл жерге баруға шешім қабылдады. Скерривордың жанында қазандық бөлмесінде өрт шығып, кеменің жұмысын тоқтатты. Өрт сөндіріліп, ешқандай зардап болған жоқ, бірақ бұл оқиға ықпалды болуы мүмкін. Алан Стивенсон жобаның инженері болып тағайындалды. Ол 48 метр биіктігінде және 13 метрлік негізі бар мұнараны жобалады, шам галереясында 5 метрге дейін тарылады. Ең төменгі бөліктері қатты болады, бірақ 8 метр биіктіктегі негізі жақын маңдағы Дубх Артахтағы шамның негізінен жартысынан кем. Дегенмен, құрылыстың салмағы Эддистон шамның барлық құрылысынан 4 есе үлкен және Белл-Роктан екі есе ауыр болады. 151 сатылы баспалдақпен жоғары көтерілуге болады, бұл қазіргі әлемде салынған ең биік және ең ауыр шам болады, және бүгін де Ұлыбританиядағы ең биік шамдардың бірі болып табылады.

Жағалау станциясы

Тирдегі Хайниш бастапқы жағалау станциясы және құрылыс алаңы болды. Тире аралының оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан, Скерриворға жақындығы мен кеме қазаларынан алынған мол олжасының арқасында, мұнда және батыс жағалауының қалған бөлігінде жалға алу бағасы аралдың басқа жерлеріне қарағанда жоғары болды. Жаңа құрылыстар 1837 жылы басталды; гранит блоктары Мулл аралынан қазылып алынып, ауылға жеткізіліп, рифке жіберілгенге дейін кесіліп, пішінделді. 1844 жылы сақшыларға арналған бірнеше коттедждер, сондай-ақ Скерриворға сигнал беруге және одан сигнал алуға мүмкіндік беретін үлкен пирс және биік гранит мұнара салынды. Стивенсон бұл жердегі қарбалас қызмет айналасындағы халықтың "жайсыз және қайғылы" жағдайынан өзгеше екенін айтты.

Казарма және іргетасы

1838 жылы Лейт қаласында 150 тонналық бу кемесін салуға 15 000 фунт стерлинг жұмсалды. Қиындықтарды бағаламайынша болмайды. Скерривор Хиништен он екі шақырым (19 км) қашықтықта болса да, материктен 50 шақырым (80 км) қашықтықта орналасқан. Скерривордегі алғашқы жұмыс – алты аяқты каркас жасау болды, оның үстіне 40 адамға арналған ағаш барака орнатылды. Ғимарат Гурокта салынды, содан кейін бөлшектеп, орнында қайта құрастырылды. 1838 жылдың 7 тамызында жұмыс басталды. Стивенсон 21 жұмысшымен бірге «Фарос» кемесімен келіп, жартасқа ойылып жасалған ұңғыларға орнатылған бараканы түсіре бастады. Екі күннен кейін Атлантикадан дауыл соғып, жұмыс тоқтатылды. Алты күннен кейін таңғы сағат 4-тен кешкі 8-ге дейін 16 сағаттық жұмыс кестесі қайта жаңғыртылды. Теңіз ауруынан қорқып, көптеген жұмысшылар «Фарос» кемесінің тынысы жоқ тербелісінен гөрі ылғалды жартастарда ұйықтауға тырысты. Маусымдық жұмыс 11 қыркүйекке дейін жалғасты, осы уақытқа дейін бараканың аяқтары бекітілді, бірақ негізгі құрылымы емес. Екі айдан кейін Стивенсонға Хиниш дүкеншісі, мырза Хогбеннен хат келді. Онда былай делінген: «Құрметті мырза, Скерривор тасында орнатылған барака толығымен жойылғанын хабарлауға өте өкінемін». Стивенсон сол күні зақымды тексеру үшін кеме жалдады. Өзіне сенімді болғандықтан, ол одан да мықтырақ, бірақ басқа жағынан ұқсас жаңа барака салуға бел буды. Жұмыс 1839 жылдың сәуір айында басталды және қыркүйек айының басында аяқталған барака жартастан 60 фут (18 м) биіктікте тұрды. Кіреберіс баспалдақ арқылы аяқтарға бекітіліп, ең төменгі қабатта ас үй орналасқан. Ортаңғы қабатта екі кабина болды, біреуі Стивенсонге, екіншісі оның бас шеберіне, ал жоғарғы қабатта тағы 30-40 адамға арналған орын болды. Маяқтың негізін салу жұмысы 30 қыркүйекке дейін жалғасты. Тас алу үшін 296 жарылыс орындалды және Стивенсон тас соншалықты қатты екенін сенді, бұл күш Абердиншир гранитін бұрғылауға кеткен күштен төрт есе артық. Жұмыс жақсы жүрді, бірақ екінші маусымның соңында әлі бірде-бір блок салынбады. Алайда 1839 жылдың сәуірінен 1840 жылдың маусым айына дейін 4300 блок жасалды, бұл тасты Аргилл герцогы Мулл карьерлерінен сыйға берді. Дөңгеленген тас Хинишке жеткізіліп, сонда балғамен соғылып, кесіліп пішінделді. Ең үлкені салмақтан асып, ең кішісі , ал қажетті дәлдік бір блокты аяқтау үшін 320 сағат жұмыс уақыты қажет болды.

Қабырға

Жаңа казарма 1839–1840 жылдардағы қысқы дауылдарға төтеп берді. Қазба жұмыстары 1840 жылдың 30 сәуірінде қайта басталды. Жаңа бу кемесі "Скерривор" келгеннен кейін мұқият дайындалған блоктар құрылыс алаңына жеткізіле бастады. Бірінші блок 4 шілдеде Аргиллдің 7-ші герцогы Джон Кэмпбелл салған еді. Оның ұлы Джордж кейінірек былай деп жазды:

Көп ұзамай, күніне 95-ке дейін блоктар Хайништен жеткізіліп тұрды, бірақ ауа райы өз әсерін тигізе берді. 1840 жылдың жазында бу кемесі 14 күн қатарынан рифке жетпеді, ал тағы бір рет жеті апта бойы түсіру мүмкін болмады, соның салдарынан жабдықтар азайып бара жатты. Күзде жұмыс қайта тоқтаған кезде, Скерриворде 800 тонна гранит, биіктігі 2 метр тұрды, ал 80-ге дейін шеберлер қыс бойы Хайништен блоктарды өңдеумен айналысты. Жұмыс 1841–42 жылдары жалғасты, мұнара көтерілген сайын үлкен блоктарды көтеру үшін кран қолданылды. Соңғы блок 1842 жылдың шілдесінде қабырғаға орнатылды. Сол кезде 70 жастағы Роберт Стивенсон соңғы рет жылдық тексеру сапарымен құрылыс алаңына келді. Қабырғалардың негізі 3 метр, ал жоғарғы бөлігі 1 метр қалыңдықпен салынған. Жарық бөлмесі мен шам шамдары диаметрі 4 метр болатын тоғыз бөлме үстінде орналасқан.

Жабдықтау

1843 жылы жұмыстың соңғы маусымы интерьерді аяқтауға жұмсалды. Ол кезде Алан NLB бас инженері болған еді және соңғы жұмыс оның інісі Томас қадағалауымен аяқталды. Жарық сегіз линзадан тұрды, олар төрт мүшелі шамның айналасында айналып тұрды, ал әрқайсысының үстінде пирамида пішіндес линзалар және астында сәулені шағылыстыратын призмалар орналастырылған. Машиналар 1844 жылдың басында дайын болды, бірақ тасқа қонуға жеті апта кетті. Соңында, 1 ақпанда шам жағылды және ол келесі 110 жыл бойы үздірілмей жанып тұрды. Skerryvore Алан Стивенсонның инженерлік және эстетикалық тұрғыдан ең зор жетістігі болды. Өнерді бағалайтын адам болғандықтан, ол контур үшін стильдік себептермен гиперболалық қисықты таңдады. Оның шөбересі Роберт Луис оны "барлық терең сулық маяктардың ең көрнектісі" деп сипаттады, ал Солтүстік Маяк Кеңесінің мәліметінше, "кейбір адамдар Skerryvore әлемдегі ең әдемі маяк екенін айтады".

Сақтаушылар

Айналасындағы рифтердің қауіптілігіне байланысты, кемелер әдетте маяққа жақындамайды. Дегенмен, құрылыс жұмыстарының аяқталуы оның жұмысын атқарушылардың қиындықтарын аяқтаған жоқ. Ең оңайдан түсуге болатын жер – мұнараға жақын жартасты кесіп өтетін Ристонның шағылы. Көмексіз түсу «бөтелкенің қабырғасына шығумен» теңес. Осы қауіпті операцияларға көмектесу үшін, қақпаға байланған арқандардан тұратын жүйе орнатылды. 1881 жылдан 1890 жылға дейінгі екі онжылдықтан жиналған статистика Скерривордің Шотландияның ең дауылды бөлігі екенін көрсетті. Осы кезеңде барлығы 542 дауыл болды, олардың жалпы ұзақтығы 14 211 сағатқа жетті. Бір күзетші найзағайдың соққысынан есіктен сыртқа лақтырылып, бірнеше апта бойы есту қабілетін жоғалтты. Күзетшілердің қиын жағдайларына байланысты, олар табиғатта қосымша төлемдер алды, бірақ шалғай орналасқан жер кейбір тәжірибелілерге қолайлы болды. Арчибальд МакЭчерн 1870 жылдан 1884 жылға дейін 14 жыл бойы күзетшінің көмекшісі болды, ал Джон Никол 1890 жылдан 1903 жылға дейін басшы болды. Соңғысы 1899 жылы Галифакстан Ливерпульге бағыт алған «Лабрадор» лайнері жақын жердегі Маккензи тасына соқтығысқанда, қаһармандық құтқару операциясына қатысты. Құтқару шалдықтары жіберілді, екеуі Муллға жетті, ал он сегіз жолаушысы бар біреуі маяққа жетті, онда олар құрлыққа қайтарылғанға дейін екі жарым күн күтім алды. Қайтыс болғандар жоқ, ал Никол мен оның екі көмекшісі NLB тарапынан жасаған еңбегі үшін мақталып, наградаланды. Джон Мьюр, NLB-де 39 жыл күзетші болып қызмет еткен, 1902 жылдан 1914 жылға дейін Skerryvore-де жұмыс істеді. Ол «қону торларын» аяқтауға көмектесті, бұл жұқа металл жол «мүмкін емес» деп саналған жағдайларда да түсуге мүмкіндік берді. Ол өзіне нан мен кекс пісіріп, инкрустацияланған үстел және Иона мәрмәрінен жасалған сия қадасын жасады.

Құрылыстан кейінгі оқиғалар

Кейінгі жылдары көптеген беделді тұлғалар осы шамшыраққа келді. Уильям Чемберс, Эдинбургтің лорд-провосты 1866 жылы келіп, былай деп жазды: "Мен сигналдар арқылы байланыс жасау әдісін білуге қызығушылық таныттым. Күнделікті таңертең сағат тоғыз бен он арасында шамшырақта шар көтеріледі, ол Скерриворде барлығы жақсы екенін көрсетеді. Егер бұл сигнал берілмесе, Хайниште бірдеңе дұрыс емес екенін анықтау үшін шар көтеріледі. Егер шар көтеру арқылы жауап келмесе, шхуна, ылғалды доктан асығып, теңізге шығарылып, шамшыраққа бағытталды. Мен ең қатыгез дауыл кезінде толқындар мұнара қабырғасын қанша биіктікке дейін жуатынын сұрадым, және олар кейде бірінші терезенің деңгейіне, яғни тау жыныстарынан шамамен 60 фут биіктікке дейін көтерілетінін айтылды. Бірақ тіпті осындай қорқынышты жел мен толқындарда да ғимарат сілкінбеді және ешқандай қауіп-қатер сезілмеді. Скерривор мен оңтүстік-шығысқа қарай 20 миль (32 км) қашықтықта орналасқан Дубх Артах арасындағы визуальді ұқсастық 1890 жылы NLB-ны соңғысының ортаңғы бөлігіне ерекше қызыл жолақ салуға итерді. Хиниш жағалау станциясы құрылыс кезінде нысанға жақын орналасқандықтан артықшылыққа ие болды. Алайда, кішкентай порты кемелерге жеткілікті қорғаныс бере алмады. Күзетшілер 1892 жылға дейін осы жерден жұмыс істеді, содан кейін Мулл аралының жанындағы Эрайдқа көшірілді. Сигнал мұнарасынан басқа, Тиредегі жер мен ғимараттар Аргиллдің 8-ші герцогы Джордж Кэмпбеллге сатылды, ол 52 жыл бұрын Скерривордың алғашқы тасын қалауын көрген еді. Жағалау станциясы 1950 жылдары Обанға көшірілді. 1916 жылы неміс суасты қайықтары SM U 71 және SM U 78 таудың маңына миналар орналастырды. 1940 жылдың шілдесінде, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, өтіп бара жатқан неміс ұшағы бомбалар тастады. Жарылыс екі шамшырақ әйнегін жарып, шамдардың бірін қиратты. 1954 жылдың 16 наурызында түнгі уақытта жетінші қабатта өрт шығып, төмен қарай тарады. Күзетшілердің дабыл беруге уақыты болмады және олар шамшырақтан жартасқа қашқан, бірақ келесі күні кезекті рейсі кезінде келген көмек кемесімен құтқарылды. Өрттің қызуы интерьерге де, құрылымға да зақым келтірді, ал қайта құру кезінде жарық кемесі мен уақытша шамдар орнатылды. Электр қуатын қамтамасыз ету үшін шамшыраққа үш жаңа генератор орнатылды, шамшырақ 1959 жылдың 6 тамызында қайтадан жанылды. 1972 жылы тікұшақ алаңы салынды, бұл қауіпті теңізден қону қажеттілігінсіз көмек сапарларын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. 1832 жылдан бері Эдинбургтегі Джордж көшесіндегі 84-ші үйде орналасқан Солтүстік шамшырақ кеңесі шамшырақты қашықтан бақылайды. Хинш мұнарасы Скерривор шамшырақ мұражайына айналдырылды, оны Хебридтер қоры басқарады, сонымен қатар олар теңіз жағасын қалпына келтірді. Қазір Тиреде орналасқан Tiree Sea Tours компаниясы арқылы Скерриворға баруға болады.