Шотландия жағалауындағы Дуб Артах шатқалы

Кіріспе

Шотландияның батыс жағалауындағы шалғайдағы базальт тастан жасалған Dubh Artach (/d//uː// /'/ɑr//t//ɑː//x/) аймағы, Колонеден батысқа қарай 18 миль (29 км), ал Росс-оф-Муллдан оңтүстік-батысқа қарай 15 миль (24 км) жерде орналасқан. Томас Стивенсон жобалаған, 145 фут (44 м) биіктігіндегі манаралы маяк 1867 және 1872 жылдар аралығында салынды, ал Эрраид аралында жағалау станциясы құрылды. Бұл тас ерекше теңіз жағдайларына тап болады, маякшылар 92 фут (28 м) немесе одан да биік толқындарды бастан өткерді. Осы қиын жағдайларға қарамастан, бірнеше адам 1971 жылы автоматтандырылғанға дейін ұзақ жылдар бойы маяқтың қызметін атқарды. Dubh Artach – маяқтың ресми атауы, бірақ аймақтың өзі Dhu Heartach деп те аталады. Гель тіліндегі атаудың бастапқы мағынасына қатысты түрлі түсіндірмелер бар, олардың ішінде "Қара тас" ең мүмкін болжам.

Геология

Тарихи дәуірге дейінгі уақытта Ду-Хертахты Шотландиядан Атлант мұхитына дейін, Сыртқы Гебрид аралдарынан тысқары жерде жатқан мұздықтар жапқан. Мұздың соңғы рет 20 мың жыл бұрын шегінуінен кейін, теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 130 метрге дейін төмен болды. Құрлықтың изостатикалық көтерілуі мұздықтан кейінгі жағалау сызықтарын анықтауды күрделі міндет етеді, бірақ шамамен 14 мың жыл бұрын Ду-Хертах қазіргі Ирландия аралын Шотландиямен байланыстырған үлкен құрлық көпірінің батыс шетінде болған. Бұл құрлыққа Юра және Айслэй аралдары кірген, және ол Шотландияның материгімен Обанның оңтүстігіндегі Лох-Крейниш жанындағы мойынмен қосылған болуы мүмкін. Теңіз деңгейінің үнемі көтерілуі Ду-Хертахты бірте-бірте оқшаулап, соңында толығымен су астына батырды. Бүгінде ол 240 фут (73 м) ұзындығы, 130 фут (40 м) ені және теңіз деңгейінен 35 фут (11 м) биіктікте көтерілетін дөңгелек, қара-жасыл түсті базальт тау жынысы – аугиттен тұрады. Су астындағы зерттеулер көрсеткендей, тау жынысы Атлант мұхитына қарай 129 шақырымға созылатын аңғардың шығыс шетінде орналасқан, бұл «мұнараға түсетін ерекше жағдайлы теңізді түсіндіруі мүмкін». Бұл Ішкі Гебрид аралдарының оқшауланған бекінісі. Жазушы Роберт Луис Стивенсон былай деп жазды:

«Дху-Хертахтың жаман рифі; бала жазда шаршамай ойнай алатын Белл Рок немесе Скерривор сияқты жағымды жартастар мен ойыстардың жиынтығы емес, қара тұзақтың бір дөңгелек түйіні, көрінбейтін фукуспен себілген және әр жарықта шағын жәндікпен тірі. Басқа тіршілік жоқ еді, тек теңіз құстары және теңіздің өзі, мұнда ол диірмен тас сияқты ағып, тыныш ауа райында да сыртқы рифтің үстінен мәңгі шулап, күркіреп, қайта-қайта шашырап тұрды.»

Атаудың мағынасы

Dubh Artach сөзінің аудармасы "Қара тас" болып табылады, artach – шотланд және ирланд гаэль тілдерінде тас немесе тасты жерді білдіретін, қазір қолданылмайтын ежелгі гэль сөзі. Dubh Artach және Dhu Heartach ағылшыншаланған формаларының арасындағы айырмашылық – қарапайым бұрмалаушылық, онда [t̪uh arɣʃt̪əx] айтылысындағы соңғы [h] дыбысы келесі сөздің бөлігі болып естіледі, білімі жоқ адамға *hartach немесе heartach сияқты болып көрінеді. Стивенсон бұл атаудың "қара және көңілсіз" деп аударылғанына сенді, сонымен қатар "гэль тілінде бұл жалғыз аударма емес" деп атап өтті. Адамнан 7 ғасырдағы "Колумбаның өмірі" еңбегінде осы тасты An Dubh Iar stac, яғни "Батыстың қара тірегі" деп поэтикалық түрде сипаттайды. Уотсон (1926) түбірінің көне ирланд тіліндегі hirt сөзінен шыққанын, оның "өлім" деген мағынасы бар екенін (оның Хиртада да, Сент-Килда архипелагының басты аралында да кездесетінін айтады) және am Duibh hirteach, яғни "қара өлім" дегенді ұсынады. Бұл тас маяк салынар алдында Сент-Джонс-Рок деп те белгілі болған.

Маяктың құрылысы мен құрылысы

1800 және 1854 жылдар аралығында рифте отыз кеме қаза тапты; алайда, маяқтың қажеттілігі теңізшілерді Ду-Хертахтан ғана емес, сонымен қатар Мулл мен Колонсей арасындағы Торран тастарынан қауіпсіз өткізу үшін де болды. Бастапқыда бұл орынға шам орнату мүмкін емес деп есептелді, бірақ 1863 жылы алғашқы сапарында отыз үш адаммен бірге «Буссора» кемесінің және 1865 жылғы 30-31 желтоқсандағы дауылда аймақтағы таңғажайып 24 кеменің жоғалуы, «Ллойдс оф Лондон» сақтандыру компаниясы мен Әскери-теңіз күштерінің капитан Бедфордтың қысымымен шаралар қабылдануына себеп болды. Инженерлік жұмыстың бақылауын атақты Стивенсон инженерлер отбасы – ағайынды Томас (Роберт Луистің әкесі) және Дэвид жүзеге асырды. 1866 жылы Алан Бребнердің басшылығымен жұмыс басталды, жұмысшылар үшін темірден жасалған казарма қажет болды. Жазғы дауылдар кезінде толқындар көтеріліп, 23 метр биіктіктегі шатырға су шашырады. Құрылыс берік тұрды, бірақ Бребнерді қоса алғанда он төрт адам бес күнге қамалып қалды, ал бір кезде теңіз суы люктің арқылы құйылып, оларды айналып, қалған азық-түліктерімен бірге шығып кетті. Роберт Стивенсоннің айтуынша, бұл оқиға Эддистоун маягындағы Смеатон шамдарының биіктігімен «теңіз деңгейінен» бірдей болған. 1840 тонна салмақтың мықты негізі, теңіздің соққысынан 20 метрден аса биікке көтеріледі, бұл оның ең жақын бәсекелесі Скерриворден екі есе жоғары. Блоктар Еррайдта пішіндіріліп, орнатылды, содан кейін «Дхухератах» кемесімен жартасқа сүйретілді, әр кеме 16 тонна жүк тасыды. Құрылыс жұмысы 1871 жылы аяқталды, ал келесі жылы шам, оптикалық құралдар мен тұман қоңырауы орнатылды, Дубх Артах Британияда парафин қолданған алғашқы жартас маяғы болды. Аяқталған мұнара негізінен 101 фут (31 метр) жоғары, барлығы жетпіс жеті қабаттан тұрады. Дегенмен, бұл жұмыстың ерекшелігін тек сандармен шектеуге болмайды. Стивенсон былай деп жазды: «Бұл сияқты үлкен және қауіпті жұмысты сәтсіз аяқтағанда, Бребнер мырза, кеме капитаны, Гудвилли мырза және Ирвин мырза сияқты адамдарға лайықты баға беруге келмейді. Әділеттілік болса, тізім одан да ұзын болар еді, бірақ мен мынаны қосамын: Ду-Хертах маяғын аяқтау үшін өмірін қауіпке тіккен жұмысшылардың арасында, өте аз ғана адам батырлықтан бас тартты. Міне, осындай істердің барлық тарихы осылай».

Between 1800 and 1854 thirty ships were wrecked on the reef; however, the requirement for a lighthouse was not only to warn seafarers away from Dhu Heartach itself, but also to guide them past the fearsome Torran Rocks, which lie between the Ross of Mull and Colonsay. Originally it was considered to be an impossible site for a light, but the loss of the steamer Bussorah with all thirty three hands on her maiden voyage in 1863 and of an astonishing 24 vessels in the area in a storm on 30–31 December 1865 encouraged positive action under pressure from insurers Lloyd's of London and a Captain Bedford of the Admiralty. The engineering work was supervised by the famous Stevenson family of engineers, the brothers Thomas (father of Robert Louis) and David commencing work in 1866. under the supervision of Alan Brebner, required a barrack for the workmen made of iron. Summer gales brought high seas, which resulted in breaking water falling on the roof 77 feet (23 m) above sea level. It held firm, although fourteen men including Brebner were trapped there for five days, and at one point seawater poured in through the trapdoor, swirled around them and exited with their remaining food supplies. Robert Stevenson noted that this destruction occurred at the same height "above the sea as the glass panes in the lantern of Smeaton's lighthouse" at Eddystone. The solid base weighing 1,840 tons rises more than 64 feet (20 m) above the pounding seas, more than twice as high as its nearest British rival of Skerryvore. The blocks, having been shaped and fitted on Erraid, were towed out to the rock in barges by the steamer ‘Dhuheartach’ each barge carrying 16 tons. Masonry work was completed in 1871 and the lantern, optical apparatus and fog bell installed the following year, Dubh Artach becoming the first isolated rock light in Britain to use paraffin. The finished tower rises 101 feet (31 m) above the foundation in seventy seven courses of stonework all told. However, the extraordinary nature of the work should not be reduced to mere numbers. Stevenson was moved to note that:
1=It would be ungenerous if a great and dangerous work like this were brought unsuccessfully to an end and no praise should be given to such men as Mr Brebner the resident Superintendent, Mr MacGregor the captain of the steamer, Mr Goodwillie the master builder on the rock and Mr Irvine the landing master. If full justice were to be done, the list should be much longer, but I can only add that out of all the workmen who took their lives in their hand to finish the Dhu Heartach Lighthouse, there were very few who turned poltroon. And this is the common history of all such undertakings.

Алғашқы операциялар

Құрылыс жұмыстарының аяқталуы қауіп-қатерлердің тоқтауына әкелмеді. Су тасқанда қону платформасы қайықтан қырық фут биіктікте орналасқан, бірақ толқындардың жете алмайтындай алыс емес еді. Тіпті аспанның тыныш болған күндері де, қайықтың астына ілінген арқандарды қолданусыз басқа жерге түсу өте сирек кездесетін. Дегенмен, кейбіреулер оқшау жартасты және оның ықшам кеңістіктерін ұнатпады. Біреуін теңізге секіріп, жағаға жүзуге тырысудан ұстап қалуға тура келді. 1890 жылы мұнараның ортаңғы бөлігіне ерекше қызыл жолақ салынды, бұл солтүстік-батысқа қарай 32 шақырым (20 миль) қашықтықта орналасқан Скерривор мұнарасынан оны ажырату үшін жасалды, олар екі мұнара да бір жағалау станциясынан қызмет көрсететін. 1832 жылдан бері Эдинбург қаласындағы Джордж көшесіндегі 84-ші үйден басқаратын Солтүстік маяктар кеңесі жарықты қашықтан бақылайды.