Кіріспе

Cäğfär Taríxı (татарша: Җәгъфәр тарихы, орысша Джагфар Тарихы, ағылшынша Djagfar Tarikhy, Волга татар есімінің орысша транслитерациясы арқылы; «Cäğfär тарихы» - татар тілінде) – болгарлар, хазарлар, мажарлар және басқа еуразиялық көшпелілер туралы ерте тарихи материалдардың 17 ғасырдағы Волга татарларының құрастырылған туындысының орыс тіліндегі ішінара аудармасы. Көптеген ғалымдар бұл еңбекті жасалған (жалған) деп санайды, ал басқалары оны түпнұсқа деп есептейді – біздің заманымыздың I ғасырынан XVI ғасырына дейінгі Шығыс Еуропа халықтарының тарихы туралы толығымен белгісіз ақпаратты қамтитын бірегей көне дереккөз.

Тарих

Оның баспашысы Фаргат Нұрүтдиновтың айтуынша, "Чегфар тарихы" қазіргі түрінде Башқортостанда, сол кезде гүлденген татар азаттық қозғалысының жетекшісі Чегфардың хатшысы Бакси Иман жазған. Нұрүтдинов "Болгар тілі" (бұл жерде Волга татарларының тілімен сабақтастырылады) тілінде жазылған түпнұсқаның араб әрпімен 1930 жылдардың соңында оның әкесі И. М. К. Нигматуллин орыс тіліне аударғанын айтады. Бұл аударманың мақсаты – араб әрпімен жазылған ескі болгар құжаттарын тәркілеу және жою науқанынан сақтап қалу болған. Болгар тіліндегі қолжазба НКВД қызметкерлерімен жойылды. Нигматуллин өзі Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты, ал аударманы анасы сақтап, 1976 жылы немересі Нұрүтдиновқа тапсырды. Ол аударманың бір бөлігін көшіріп алуға үлкерді, бірақ түпнұсқа аударма мен көшірмелердің бір бөлігі 1980 жылдары әкесінің шағын үйінен белгісіз адамдар ұрлады. Соңында Нұрүтдинов қалған мәтінді жариялады.

Мазмұны

Мәтінде басқа дереккөздерде кездеспейтін көптеген тұлғалар мен тарихи оқиғалар туралы айтылады; мысалы, ол 7 ғасырдың ортасында Халға және Кабан есімді хазар билеушілеріне сілтеме жасайды, олар әл-Табари еңбегінде, Шехтер хатында, Хазар хат алмасуында немесе басқа да қолда бар құжаттарда көрсетілмейді. Сондай-ақ, мәтін болгарларды Нұртдинов Трой, Шумер және Америкаға жасаған сілтемелер деп түсіндіретін нәрсемен байланыстырады.