Кіріспе

Рим мифологиясындағы оқиға. Сабина әйелдерін зорлау (Sabinae raptae), сондай-ақ Сабина әйелдерін ұрлау немесе Сабина әйелдерін алып кету деп те аталады, Римнің аңыз тарихындағы оқиға. Бұл оқиғада Римнің ер адамдары аймақтағы басқа қалалардан жас әйелдерді жаппай ұрлады. Бұл суретшілер мен мүсіншілердің жиі бейнелейтін тақырыбы болды, әсіресе Ренессанс кезеңінен бастап. "Зорлау" сөзі (португал және басқа роман тілдеріндегі rapto сөзімен туыс, "алып кету" мағынасын білдіреді) – бұл оқиғаның ежелгі деректерінде қолданылған латын сөзінің дәстүрлі аудармасы. Латын сөзі "алып кету" немесе "ұрлау" дегенді білдіреді, бірақ әйелдерге қатысты қолданылғанда, әдетте, жыныстық шабуылды білдіреді.

Сабиналық әйелдерді ұрлау

Рим тарихшысы Ливийдің айтуынша, Сабин әйелдерін ұрлау Римнің құрылғаннан кейінгі ерте тарихында, б.з.д. 8 ғасырдың ортасында болған және Ромул мен оның басым көпшілігі ер адамдардан тұратын ізбасарлары жасаған. Қаланың негізі қаланғаннан кейін, халқы латиндер мен басқа итальяндық халықтардан, әсіресе қарақшылардан ғана тұрған деседі. Рим көршілес мемлекеттермен салыстырғанда тұрақты түрде өсіп келе жатқандықтан, Ромул қаланың күшін сақтап қалуға тырысты. Оның басты уайымы, қала тұрғындары әйелдер аз болса, қала тұрғындарын ұстап тұру мүмкіндігі болмайды, оларсыз Рим бір ұрпақтан артық өмір сүре алмайды. Сенат кеңесінің арқасында римдіктер әйел іздеп, отбасы құру үшін көршілес аймақтарға аттанды. Римдіктер көршілес аймақтарда тұратын сабиндер сияқты өздері қолға алған халықтармен келіссөздер жүргізген. Сабиндер бәсекелес қоғамның пайда болуынан қорқып, әйелдеріне римдіктерге үйленуден бас тартты. Сондықтан римдіктер Сабина әйелдерін Нептун эквестр мейрамы кезінде ұрлап әкетуді жоспарлады. Олар жақын маңдағы қалалардан келген адамдарды тарту үшін ойын-сауық фестивалін ұйымдастырды. Ливийдің айтуынша, сабиндермен бірге жаңадан құрылған қаланы өз көзімен көруге құштар болған Римнің көршілес қалаларынан көптеген адамдар, соның ішінде Каениндер, Крустуминилер және Антемнаттар да келді. Ромул "останып, шапанын бүктіріп, тағы да айналасына лақтырып жіберді", сол кезде римдіктер Сабин әйелдерін ұстап алып, Сабин еркектерімен соғысты. Ливий римдіктердің мейрамда қанша әйелді ұрлағанын айтпайды, тек отыздан астам әйелдің болғанын айтады. Тойда ұрланған әйелдердің барлығы да пәк қыздар болған, тек Ромулдың әйелі болған Герсилия ғана бұрын үйленген әйел болды, ол кейіннен араласып, римдіктер мен сабиндер арасындағы соғысты тоқтатты. Ашуланған әйелдерге Ромул римдіктерді жаңа күйеулері ретінде қабылдауға шақырды.

Тарихи талдау

Сабиналық әйелдерді ұрлау себебі туралы ежелгі деректер арасында пікір талас тудырады. Ливийдің сөзіне қарағанда, Римнің Сабина әйелдерін ұрлау мақсаты қаланың халқын көбейту болған және ұрлау кезінде ешқандай жыныстық шабуыл болмаған. Ливий Ромулдың Сабина әйелдеріне еркін таңдау, сондай-ақ азаматтық және мүліктік құқықтар ұсынғанын айтады. Ливийдің мәлімдеуінше, Ромул олардың әрқайсысымен жеке сөйлесіп, «бұл олардың ата-аналарының көршілермен некелесу құқығын бермеудегі мақтаныштарының салдары болды. Олар құрметті некеде өмір сүреді, барлық мүліктерімен және азаматтық құқықтарымен бөліседі, ал адам баласы үшін ең қымбат нәрсе – бостандыққа ие азаматтардың аналары болады» деген. Ливийдің баяндамасы Цицеронның еңбектерінде де қолдау тапқан. Цицеронның «De re publica» атты еңбегінде ол Ливийдің Сабина әйелдерін фестиваль кезінде ұрлау жоспарының «жаңа мемлекетті күшейту» және «онының мемлекеті мен халқының ресурстарын сақтау» мақсатымен жасалғанын айтқан пікірін қайталап мәлімдейді.

Көркемдік бейнелеулер

Көптеген түсіндірмелерде аңыз ежелгі римдіктердің қайсарлығы мен батылдығының шабыттандыратын мысалын, сонымен қатар жартылай жалаңаш, қаһармандық бейнелерді қызғыш күрес түрінде бейнелеу мүмкіндігін біріктірді. Бұл тақырып Ренессанс дәуірінде отбасылар мен мәдениеттердің жалғасуы үшін некенің маңыздылығын символдайтындықтан танымал болды. Бұл сонымен қатар суретшіге әйелдер мен еркектердің ең қиын поздағы бейнелерін салу арқылы өнер шеберлігін көрсетуге мүмкіндік беретін шайқас тақырыбының мысалы болды, және бұған қоса, жыныстық мән берілді. 15 ғасырдағы итальяндық кассонилерде және кейіннен ірі суреттерде жиі бейнеленді. Жаңа өсиеттегі "Нәрестелерді қырғын ету" тақырыбы да осыған ұқсас мүмкіндіктер ұсынды.

Гиамболонья

XVI ғасырдағы итальяндық-фламанд мүсіншісі Джанболонья осы тақырыпты үш фигурамен бейнеледі (бір ер адам әйелді ауаға көтеріп, екіншісі тізе бүгіп тұр), бұл мүсін бір мәрмәр блоктан қашалған. Бұл туынды Джанболоньяның шедеврі саналады. Бастапқыда суретшінің күрделі мүсіндік топ жасау шеберлігін көрсету мақсатында құрылған, ал оның тақырыбы – сабиндардың зорлауы, Тоскананың ұлы герцогы Франческо I де Медичи оны Флоренциядағы Пьяцца делла Синьориядағы Лоджия деи Ланциде көпшілікке қою жөнінде жарлық шығарғаннан кейін анықталды. Мүсін орналастыруға ұсынылған орын, Бенвенуто Челлинидің Персей мүсініне қарама-қарсы болғандықтан, топтың бұрынғы туындылармен байланысты тақырыпты бейнелеуі жөнінде ұсыныстар түсті, мысалы, Финеуспен Андромеданың зорлауы. Прозерпина мен Еленаның зорлауы да қарастырылды. Ақырында мүсін Сабиналық бойжеткендердің бірі ретінде танылды. Туындыға OPVS IOANNIS BOLONII FLANDRI MDLXXXII ("Фландриялық Иоанн Булоньскийдің еңбегі, 1582") деген қолтаңба қойылған. Тек екі фигурадан тұратын ертедегі қола үлгісі Неапольдегі Ұлттық мұражайда (Museo Nazionale di Capodimonte) сақтаулы. Содан кейін Джанболонья бұл жобаны үшінші фигураны қосып, қайта қарады, қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайында сақталатын екі балауыз үлгісінде бейнеленді. Суретшінің 1582 жылы жасалған толық көлемдегі гипсі Флоренциядағы Академия галереясында қойылған. Әйел мен тізе бүгіп отырған ер адам бейнесі ежелгі Лаокон және оның ұлдары мүсінінен алынған. Джанболоньяның жеке шеберханасында жасалған және басқалар еліктеген мүсіннің қоладан жасалған кішірек көшірмелері 19 ғасырға дейін коллекционерлердің жинағында кең таралған.

Николас Пуссен

Николя Пуссен осы тақырыптың екі маңызды нұсқасын жасады. Оның алғашқы нұсқасы «Сабин әйелдерін басып алу» деп аталды және шамамен 1633–1634 жылдары аяқталған болуы мүмкін. Суретте Ромулдың римдіктерге басып алуға сигнал беруі бейнеленген. Метрополитен мұражайының мәліметінше, Пуссеннің туындысының тақырыбы оған поза мен қимыл-қозғалысты түсінуді, сондай-ақ рим архитектурасы туралы білімін көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл сурет қазір Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында сақтаулы. Пуссеннің екінші нұсқасы, «Сабин әйелдерін зорлау» деп аталатын туындысы, іс жүзінде оның алғашқы жұмысының қайта жаңартылуы болып табылады және шамамен 1637–1638 жылдары аяқталған болуы мүмкін. Бұл жұмыстағы архитектуралық орта түпнұсқаға қарағанда көбірек дамыған. Аталған сурет қазір Париждегі Лувр мұражайында сақталуда. Луврдың мәліметінше, Пуссеннің мансабында бір тақырыпты бірнеше рет бейнелеу жиі кездесетін жағдай.

Питер Пол Рубенс

Питер Пол Рубенс "Сабин әйелдерін зорлау" картинасын шамамен 1635-40 жылдары салған. Қазір ол Лондонның Ұлттық галереясында сақтаулы. Суретте Ромулдың римдіктерге сабин әйелдерін күштеп алып кетуге белгі берген сәті бейнеленген. Рубенс оқиғаның зорлық-зомбылығын ерекше атап көрсетеді және әйелдердің ашық көкіректерін, сондай-ақ әйелдің юбкасын көтерген әскерді бейнелеу арқылы оны жыныстық тұрғыдан көрсетуге тырысады.

Пьетро да Кортона

Пьетро да Кортона сабиндерді зорлауды кем дегенде екі рет бейнелеген.

Лука Джордано

Лука Джорданоның немесе оның шеберханасының осы тақырыпта кем дегенде сегіз картинасы бар.

Иоганн Генрих Шенфельд

Иоганн Генрих Шёнфельд 1630 жылдардың соңында "Сабина әйелдерін басып алу" деген атпен осы сюжеттің нұсқасын салған. Оның туындысы қазір Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік Эрмитаж мұражайында сақтаулы.

Жак Стелла

Жак Стелла 17 ғасырдың ортасында "Сабина әйелдерін зорлау" деген атаумен картина жазды. Стелланың оқиғаны бейнелеуі Николас Пуссеннің туындыларына соншалықты ұқсас болғандықтан, ол қайтыс болғаннан кейін оның нұсқасы Пуссеннің жұмысы деп жаңылыстырылды. Бұл туынды қазір Принстон университетінің өнер мұражайында сақталуда.

Жак-Луи Давид

Жак-Луи Давид оқиғаның екінші жағын суреттеді, яғни соғысқан тараптарды татуластыру үшін әйелдер араласатын кездегі жағдайды. «Сабин әйелдерінің араласуы» (кейде «Сабин әйелдері жауынгерлер арасында жүгіріп, бейбітшілікті орнатуы» деп те аталады) 1799 жылы аяқталды. Ол Лувр мұражайында сақталады. Давид бұл жұмысты 1796 жылы Франция басқа еуропалық елдермен соғысып жатқан кезде бастады, бұл кезде азаматтық қақтығыстар террорлық билік пен Термидориялық реакцияға дейін жетті, сол кезде Давидтің өзі Робеспьердің жақтасы ретінде түрмеге қамалған болатын. Давидтің ажырасқан әйелі түрмеде оны зиярат еткеннен кейін, ол әйеліне құрмет көрсету үшін осы оқиғаны суреттеу идеясын ойлады, мұндағы басты тақырып – махаббаттың қақтығыстан үстемдік тауып, жеңіске жеткені. Бұл картина француз халқының француз революциясының қанды оқиғаларынан кейін өзара келіспеушіліктерін татуластыруға жасаған шақыру ретінде де қарастырылды. (Пуссеннен кейін), 1861–1862 жылдары. «Шеберлерді қайта-қайта көшіру керек», – деді Дега, – «және тек жақсы көшіруші екеніңді дәлелдегеннен кейін ғана табиғаттан қызылша сияқты қарапайым нәрсені салуға рұқсат алуға лайықсың». Дега алғаш рет 1853 жылы, он сегіз жасында Лувр мұражайындағы картиналарды көшіруге рұқсат алды. Ол итальяндық Ренессанс кезеңінің ұлы туындыларына және өзінің классикалық француздық мұрасына ерекше қызығушылық танытты, сондықтан Пуссеннің картинасының осы егжей-тегжейлі көшірмесі жасалды.

Чарльз Кристиан Наль

Чарльз Кристиан Наль бұл оқиғаны "Алып кету", "Ескеруге алу" және "Басып кіру" атты үш картинасында бейнелеген.

Пабло Пикассо

Пабло Пикассо «Сабин әйелдерін зорлау» (1962–63) атты туындысының бірнеше нұсқасында осы тақырыпқа оралды, олардың бірі Бостонның Көркем өнер мұражайында сақталуда. Бұл нұсқалар Дәуіттің нұсқасына негізделген. Оларда қатыгез Ромул мен Татиус Герсилия мен баласының жай-күйін ескермей, оларды таптап келеді, оқиғаның бастапқы және соңғы саттерін біріктіреді.

Ежелгі шығармалар

Сабин әйелдерін зорлау оқиғасы Цицерон, Ливий, Галикарнас Дионисийі және Плутарх еңбектерінде айтылады. Овидий поэзиясында да осы оқиғаға қатысты бірнеше мақам бар, сондай-ақ Вергилийдің "Энеидасында" Энейдің қалқанында бейнеленген.

Қазіргі заманғы шығармалар

Сабин әйелдері Дантенің «Парадизо» поэмасының VI кантосында еске алынады. Сефер ха-Яшар мидрашы (алғаш рет 1624 жылы куәландырылған) оқиғаны Тубалдан тараған сабиндар мен римдік Китимдер арасындағы соғыс ретінде бейнелейді (Яшер 17:1–15). Бұл оқиғаның толыққанды нұсқасы ерте ортағасырлық раввиндік еңбек Йосиппон ішінде табылады. Сакидің «Шарц Меттерклум әдісі» әңгімесіндегі қасіретке ұшыраған кейіпкер Леди Карлотта бұл оқиғаны пародиялаған. Стивен Винсент Бене «Соббин әйелдері» атты әңгіме жазып, осы аңызды пародиялады. Кейіннен 1954 жылы «Жеті бауыр үшін жеті қалыңдық» мюзикліне бейімделген, ол жеті ұяң емес, бірақ адал шет елдік шаруалардың оқиғасын айтады, олардың біреуі үйленеді де, қалғандарын серік іздеуге шабыстайды. Олар өздеріне ұнаған қыздармен танысқаннан кейін, олардың туыстары олардың махаббатына жол бермейді. Римдіктердің үлгісімен, олар қыздарды ұрлап алады. Бастапқы оқиғадағыдай, әйелдер алғашқыда ашуланып, бірақ соңында көндіріледі. 1962 жылы Альберто Гоуттың режиссерлігімен бұл оқиғаға негізделген мексикалық «қылыш пен сандал» фильмі түсірілді. «El Rapto de las Sabinas» деп аталған фильм АҚШ-та «The Rape of the Sabine Women» және «The Shame of the Sabine Women» аттарымен шықты. Том Стоппардтың «Розенкранц пен Гилденстерн өлі» (1966) пьесасында тек ер адамдардан құралған актерлер тобы «Сабин әйелдерін зорлау» спектаклін қоюға ұсыныс жасайды, бұл атау кейіпкерлерін қынжырлатады. Соңғы бейімделу – 2005 жылы Ив Суссман мен Руфус корпорациясы жасаған диалогсыз «Сабин әйелдерін зорлау» фильмі. Сабин әйелдерін зорлау оқиғасы Дебра Мей МакЛеодтың «Tarpiea» тарихи романында бейнеленген.

Мәдени контекст

Ғалымдар Сабина әйелдерін зорлау, ежелгі скандинавия мифологиясындағы Эсир-Ванир соғысы және грек мифологиясындағы Илиада арасындағы параллельдерді келтіріп, прото-үнді-еуропалық "функциялар соғысы" теориясын қолдайды. Осы параллельдер туралы Дж. П. Маллори былай дейді:

Қазіргі заманғы дереккөздер

Майкл Кроуфорд, Рим республикасының монеталары, Кембридж университетінің баспасы, 1974–2001. Уолтер Фридлаендер, Николас Пуссен: Жаңа көзқарас (Нью-Йорк: Абрамс), 1964. Mallory, J. P. (2005). Индоевропалықтарды іздеу. Темза және Хадсон. Pope Hennessy, John, Итальяндық Жоғары Ренессанс және Барокко мүсіншілігі, Лондон: Phaidon, 1996.