Кіріспе

Бұқаралық ақпарат құралдарындағы қамтудың артуына қатысты термин

"Ақ нәсілді әйелдің жоғалу синдромы" – әлеуметтік ғалымдар мен медиа-сарапшылардың, әсіресе телеарналарда, ақ нәсілді әйелдердің жоғалу жағдайларына, түрлі нәсілді ерлер мен әйелдерге қарағанда, көбірек назар аударуын сипаттау үшін қолданатын термин. Бұл синдром жас, тартымды, ақ және жоғары орта тапқа жататын әйелдерге бұқаралық ақпарат құралдарының артық көңіл бөлгенін де қамтиды. Бұл термин жоғалып кеткен адамдар туралы жағдайлар контекстінде пайда болғанмен, кейде басқа да зорлық қылмыстарына қатысты қолданылады. Бұл құбылыс АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және басқа да басымдық құратын ақ нәсілді елдерде, сондай-ақ Оңтүстік Африкада байқалады. "Ақ нәсілді әйелдің жоғалу синдромы" термині кең таралғанымен, оның бар екенін көрсететін эмпирикалық деректер аз. Талдау көрсеткендей, Луизиана штатында жоғалып кеткен әйелдерге жоғалып кеткен ерлерге қарағанда он екі есе көп назар аударылады, әйтсе де, екі жыныстың да жоғалу көрсеткіштері ұлттық деңгейде шамалас. Бұл құбылыс нәсілшілдікке қарсы қатаң шаралар қабылдануына әкелді, олар негізінен саяси оңшылдар тарапынан жоғалып кетіп, кейін зиян шеккен ақ нәсілді әйелдердің құрметіне аталды. Нәсіл мен әлеуметтік жағдайдан басқа, әдемілік, дене бітімі және жас сияқты факторлар да жоғалып кеткен әйелдер туралы ақпараттың жаңалықтар құндылығын анықтаудағы әділетсіз өлшемшарттар ретінде анықталды. Қара нәсілді әйелдердің жоғалуы туралы хабарларда көбінесе құрбанның жеке проблемаларына, мысалы, зорлық көретін жігіттеріне, қылмыстық тарихына немесе есірткіге тәуелділігіне назар аударылады, ал ақ нәсілді әйелдер туралы хабарларда көбінесе олардың ана, қыз, студент немесе қоғамға пайдалы азамат ретіндегі рөлдеріне баса назар беріледі.

Шығуы және сын

Америкалық жаңалықтар жүргізушісі Гвен Ифилл 2004 жылы «Бірлік: Түсті журналистер» журналистикалық конференциясында осы сөз тіркесін қолданған деп есептеледі. Конференцияда ол: «Мен оны жоғалған ақ әйелді іздеу синдромы деп атаймын. Егер ақ әйел жоғалып кетсе, сіз оны күнделікті жариялайсыз» деді. Чарлтон Макилвайн бұл синдромды «жаңалықтарда зорлық-зомбылық құрбаны ретінде ақ әйелдердің ерекше құқықтарын пайдалануы» деп анықтады және жоғалған ақ әйел синдромы АҚШ мәдени бейнелеріндегі нәсілдік иерархияның бір түрі ретінде жұмыс істейді деп болжады. Эдуардо Бонилья Сильва жоғалған ақ әйел синдромының нәсілдік компонентін «ақ үстемдіктің жасырын немесе тіпті көрінбейтін стандарттар арқылы қалыпқа келтірілетін нәсілдік грамматиканың бір түрі» деп сипаттады. 2006 жылы CNN телеарнасында көрсетілген хабарламада, жоғалған ақ әйелдерге (Лейси Петерсон және Наталі Холлоуэй сияқты) бұқаралық ақпарат құралдарындағы қамту деңгейінің айырмашылығы, жүкті қара-латиноамерикандық әйел Латойя Фигероаға берілген қамту деңгейімен салыстырылды. Фигероа 2005 жылы Филадельфияда жоғалып кетті, сол жылы Холлоуэй де жоғалып кетті. 2010 жылы жоғалған балалар туралы жаңалықтарды зерттеуде, ұлттық статистикамен салыстырғанда, жоғалған қара балалар туралы ақпараттың жеткіліксіз екені анықталды. Жоғалған қара қыздар ұлттық ақпарат құралдарында аз көрсетілді. Қара балалардың өлімі туралы хабарлар күткеннен көп болды. Қара емес әйелдерді ұрлау туралы хабарлар күткеннен көп болды. Кейінгі зерттеуде, азшылық топтарынан шыққан балалар, әсіресе қара балалар, ұзақ уақыт бойы жоғалып кетуі мүмкін екені анықталды. 2013 жылы жоғалған балалар туралы бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарияланымды қарастырған зерттеуде, нәсілге емес, жынысына назар аударылып, «нәтижелер газеттерде қай ұрлау оқиғалары жарияланатынын және олардың қаншалықты жарияланатынын анықтауда жыныс пен жастың аз ғана рөл атқаратынын көрсетті. Газеттер әйелдер туралы хабарларды ерлерге қарағанда көбірек жариялады, ал отбасынан тыс ұрланған балалар туралы хабарларды үлкендерге қарағанда (12 жастан асқандарға қарағанда) көбірек жариялады». 2015 жылы Min және Feaster-дің 2010 жылғы жоғалған балалар туралы зерттеу нәтижелерін қайта қарастырған баяндама, ақ нәсілді жоғалған адамдар туралы бұқаралық ақпарат құралдарының қамтуы ақ емес адамдарға қарағанда жоғары екенін растады, бірақ әйелдер туралы ақпараттың 2010 жылғы зерттеуде көрсетілгендей бейтарап еместігін анықтады. 2016 жылы Солтүстік-Батыс университетінің әлеуметтанушысы Зак Соммерс жүргізген зерттеуде, ақ нәсілді адамдар түрлі-түсті адамдарға қарағанда зорлық-зомбылық құрбаны ретінде жаңалықтарда көбірек көрсетілгені, бірақ жоғалған адамдар туралы деректердің аз екені көрсетілді. 2016 жылы «Эсквайр» журналында Тиффани Уиттонның жоғалуы туралы мақаласында журналист Том Джунод, Уитон сияқты, 26 жасар жұмыссыз есірткіге тәуелді, шартты түрде босатылған сияқты, төмен әлеуметтік статусы бар ақ әйелдерге бұқаралық ақпарат құралдарының көңіл бөлмейтінін атап өтті, өйткені «бұқаралық ақпарат құралдары аяусыз таңдап алады және олар ақ, әдемі және, ең бастысы, кінәсіз әйелдерді артық көреді». Оның анасы Нэнси Грейс сияқты шоулардың продюсерлері оған қызының ісіне қызығушылық танытпағанын айтты. Доктор Кори Л. Армстронг The Washington Post газетінде: «Жас, ақ, орта таптағы әйелдерді ғана толыққанды қыз ретінде қарастыру үлгісі нәсіл мен таптың маңыздылығына мән бермейтін ел туралы көп нәрсе айтады» деп жазды. 2019 жылғы зерттеуге сәйкес, ақ әйелдер мен ақ еркектерге қатысты жоғалған адамдар туралы хабарлар қара әйелдер мен еркектерге қарағанда бұқаралық ақпарат құралдарында көбірек жарияланды. Алайда, авторлар сондай-ақ, қара емес әйелдер (мысалы, азиялық және латиноамерикандық әйелдер) ақ әйелдер сияқты жоғалған адамдар туралы жаңалықтарда да көбірек жарияланғанын көрсетті, бұл «жоғалған ақ әйел синдромы» негізінен бұқаралық ақпарат құралдарында қара әйелдердің жеткіліксіз көрсетілуімен байланысты екенін білдіреді. 2007 және 2020 жылдар аралығында Ұлттық қылмыс туралы ақпарат орталығы (NCIC) дерекқорында Федералдық тергеу бюросының (FBI) Қылмыстық сот ақпараттық қызметтері бөлімі жыл сайын орташа есеппен 664 776 жоғалған адам туралы деректерді тіркегенін көрсетті. NCIC жоғалған және анықталмаған адамдар туралы 2020 жылғы жинақтауында (сол жылы 543 018 және 8 284 файлдарды қамтыған), ФБР адамның нәсілі мен жынысы белгілі болған жоғалған адамдар туралы файлдардың 321 830-ы (шамамен 61,3%) ақ немесе латиноамерикандық, 182 529-ы (шамамен 34,8%) қара, 10 776-сы (шамамен 2,1%) азиялық және 9 571-і (шамамен 1,8%) американдық үндістер екенін анықтады, ал 264 760-ы (шамамен 50,5%) еркек, 159 029-ы (шамамен 30,3%) ақ немесе латиноамерикандық әйелдер екені белгілі болды, ал әйелдердің саны еркектерден көп болған жалғыз нәсілдік топ американдық үндістер еді. Жыл соңындағы 80 442 белсенді жоғалған адамдар туралы файлдардың 48 710-ы (шамамен 60,6%) ақ немесе латиноамерикандық, 28 201-і (шамамен 35,1%) қара, 2 035-і (шамамен 2,5%) азиялық және 1 496-сы (шамамен 1,9%) американдық үндістер екені белгілі болды, ал 44 048-і (шамамен 54,8%) еркек және 20 990-ы (шамамен 26,1%) ақ немесе латиноамерикандық әйелдер еді. Салыстыру үшін, 2020 жылғы АҚШ халық санағында ақ және латиноамерикандықтар халықтың 61,6% және 18,7% құрады (біріктірілгенде 80,3%), ал қаралар 12,4%, азиялықтар 6% және американдық үндістер 1,1% құрады. 2020 жылғы демографиялық талдауында АҚШ халық санағы бюросы АҚШ-тағы еркектер мен әйелдер арасындағы қатынастың 98,1:100 және 98,2:100 аралығында екенін бағалады. Тек 13 штат жергілікті полиция бөлімдерінен жоғалған немесе анықталмаған адамдар туралы файлдарды Ұлттық жоғалған және анықталмаған адамдар жүйесіне енгізуді талап етеді. Сонымен қатар, 2019 жылғы Бірыңғай қылмыс есебінде ФБР АҚШ-тағы өлімге ұшыраған құрбандардың нәсілі белгілі болған 54,7%-ы қара және жынысы белгілі болған 78,3%-ы еркек екенін анықтады, ал халық санағы бюросының 2019 жылғы Америкалық қоғамдық сараптамасында халықтың шамамен 14%-ы қара болды және халық санағы бюросы АҚШ халқының жыныс қатынамында әйелдердің басымдығын сақтағанын бағалады. Вайоминг қалалық үндістер денсаулығы институты 2020 жылы профессор Эмили А. Грант басшылығымен жоғалған және өлтірілген американдық үндістер туралы жаңалықтарды жариялаудағы айырмашылықты қарастырған зерттеу жариялады, олардың өлтірілген немесе жоғалған ақ нәсілді адамдар туралы жарияланыммен салыстырылды. Вайомингтегі жоғалған американдық үндістер оларды өлтірілген күйде табылғаннан гөрі жоғалған күйде жариялануы аз болды; жаңалықтарда американдық үндістердің өмірі туралы көбірек негативті ақпарат болды; және егер жоғалған адам үнді болса, онда оның суреті жариялануы аз болды.

Канада

2008 жылы «Заң және қоғам қауымдастығы» журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, Канадада жоғалып кеткен абориген әйелдер туралы ақ нәсілді әйелдерге қарағанда 27 есе аз жаңалықтар таратылады; сондай-ақ олар туралы жарияланған хабарлар, мақалалар мен суреттер «бейжай және аз мәліметті» болады.

Ұлыбритания

2006 жылдың қаңтар айында Лондон полициясының комиссары Йен Блэр, бұқаралық ақпарат құралдарын кісі өлтірулерді жариялауда институционалды расизмге ұқсас әрекеттерге айыптады. Ол ақ нәсілді адвокат Том ап Рис Прайстың қазасын, азиялық құрылыс материалдары сатушысы Балбир Матарудың өлтірілуімен салыстырды. Оның айтуынша, "аз ұлттық қауымдастықтардағы кісі өлтірулер негізгі ақпарат құралдарына қызығушылық тудырмайтын сияқты". Ол 10 жасар қара нәресте Дамилола Тейлордың қазасы осыдан ерекше жағдай болғанын айтты. Сохам қаласындағы 10 жасар екі ақ қыздың қазасы туралы хабарлардың кеңінен таралуына таңырқанын жеткізді. Лестер университетінің криминология профессоры Ивонн Жевкс, Милли Даулердің, Сара Пейннің және Сохамдағы қыздардың қазасын, ата-аналары ақпарат құралдарын тиімді пайдаланған "жақсы отбасылардан" шыққан қыздар туралы "көзге түсетін жаңалықтар" ретінде мысалға келтірді. Ол керісінше, Нигериядан келген 10 жасар Дамилола Тейлордың қазасы бастапқыда аз жарияланды, ал хабарламалар көбінесе Лондон қаласындағы көше қылмысының деңгейі мен қоғамдық полиция жұмысына бағытталды, ал құрбан туралы мәліметтерге көңіл бөлмеді. Дамилоланың әкесі Нигериядан Ұлыбританияға баспасөз мәлімдемелері жасау және телеарналарда сұхбат беру үшін келгеніне қарамастан, жұртшылықтың наразылығы "Сара, Милли, Холли және Джессиканың қазасына байланысты туған ашу мен қайғы-қасіреттің күшті толқынына" жете алмады. Ақ қыздың жоғалу синдромының екі мысалы келтірілді: Ханна Уильямс және Даниэль Джонстың (екеуі де ақ нәсілді) қазасы. Джонсқа Уильямсқа қарағанда көбірек назар аударылды, себебі Джонс орта таптық оқушы болса, ал Уильямс жұмысшы табынан шыққан, мұрнында пирсингі бар және ата-анасы ажырасқан. Хабарлаудағы айырмашылықтың тағы бір себебі ретінде Джонс пен оның өлтірушісі, інісі арасындағы қарым-қатынастың эротизациясы келтірілді. Missing People ұйымының 2023 жылғы есебінде қара және азиялық адамдардың жоғалу оқиғаларының шешілу ықтималдығы төмен екені айтылды.

Грекияда "сары періште" ұрланған деп күтілуде

2013 жылдың қазан айында Грекияда шамамен төрт жастағы қыз рома жұптың қамқорлығында табылған еді және оның қашқындалғаны болжалды. "Алтын шашты періште" туралы оқиға және оның биологиялық ата-анасын іздеу халықаралық БАҚ-та кеңінен жарияланды. Рома халқының құқықтарын қорғаушы белсенді бұл жағдайға байланысты: "Егер жағдай кері болса, балалартың терісі қоңыр, ал ата-аналары ақ болса, бір ойлап көріңіздер" деді. Кейіннен баланың Мария Русева екені анықталды. Оның биологиялық анасы болгар ромасы болып шықты, ол Марияны асырап алуға берген.

Қылмыс бойынша сотталушылар

Сыншылар сондай-ақ, қорбан болған адам әйел, ақ нәсілді, жас және сүйкімді болған кісі өлтіру істеріне қатысты бұқаралық ақпарат құралдарындағы артық жарияланымды атап өтті. Оларды "қауіптегі әйел" немесе "қайыршы қыз" деп аталатын, барлық қамтушы түсініктерді біріктіретін жанрға жатқызып, "ақ нәсілді жоғалған әйел синдромы" сияқты жағдайлармен бірге қарастырды. Мұндай жағдайларда БАҚ назарын құрбанға емес, айыпталушыға аударады, ал дәлелдерге қарамастан, кінәлі екендігіне қатысты басқа қылмыстық істерге қарағанда көбірек күмәнділік білдіреді. Мысал ретінде Аманда Нокс, Джоди Ариас және Кейси Энтони аталады.

Жоғалған ақ түсті әйелдер мен қыздардың есімдерімен аталған заңдар

Бірнеше заңдар жоғалу оқиғаларынан кейін қабылданды және кейде жоғалып кеткен адамның есімімен аталады. Сарапшылар ақ нәсілді әйелдердің жоғалуы, ақ емес нәсілді әйелдердің немесе ер адамдардың жоғалуына қарағанда, мұндай заңдардың қабылдануына жиірек себеп болатынын атап өтті. АҚШ-тағы мұндай заңдарға Сара заңы, Лори заңы (Лори Хаккингтің құрметіне аталған), Меган заңы (Меган Канка), Джессика заңы (Джессика Лансфорд) және Кейли заңы (Кейли Энтони) жатады.