Кіріспе

Мұхаммедтің отбасы

Ахл әл-Байт (أَهْل ٱلْبَيْت) – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің отбасын білдіреді. Сунниттер арасында бұл термин Мұхаммедтің руы – Бану Хашимнің барлық ұрпақтарына, тіпті барлық мұсылмандарға да қолданылады. Шииттерде бұл термин Мұхаммед, оның қызы Фатима, туысы және күйеу баласы Әли, сондай-ақ олардың екі ұлы Хасан мен Хусейнге ғана қатысты. Сунниттердің көптеген пікірлері бойынша, Мұхаммедтің әйелдері де осы беске қосылады. Барлық мұсылмандар Ахл әл-Байтты құрметтегенімен, шиит мұсылмандары оларды ең жоғары дәрежеде бағалайды және Мұхаммедтен кейін мұсылман қауымының заңды басшылары деп санайды. Он екі шииттер Ахл әл-Байт мүшелерінің, әсіресе Хусейннің бастан өткерген азабы мен шейіттігінің құтқару күшіне сенеді.

Анықтама

Аһал сөзі адаммен бірге қолданылғанда, оның қан туыстарын білдіреді. Дегенмен, бұл сөз басқа есімдермен қолданылғанда кеңейтілген мағынаға ие болады. Атап айтқанда, (بَيْت) сөзі "мекен" және "тұрғын үй" деп аударылады, сондықтан ahl al bayt сөзінің негізгі аудармасы "үйдің иелері" болып табылады. Яғни, ол сөзбе-сөз "үйдің халқы" дегенді білдіреді. Егер анықталмаған мүше болмаса, ahl сөзінің сөзбе-сөз аудармасы "шаңырақ" болады.

Басқа пайғамбарлар

Ахл әл-байт тіркесі Құранда үш рет кездеседі, ислам дінінің орталық діни мәтінінде, Ыбырайым (11:73), Мұса (28:12) және Мұхаммед (33:33) аяттарында. Ыбырайым мен Мұсаға қатысты Құрандағы ахл әл-байт сөзі бірауыздан отбасы деп түсіндіріледі. Дегенмен, Құранда пайғамбар отбасына мүше болу үшін лайықтылық та маңызды өлшем болып табылады. Яғни, бұрынғы пайғамбарлардың отбасынан шыққан мүшрік немесе сенімсіз адамдар Алланың жазасынан аман қалмайды. Атап айтқанда, Нұхтың отбасының тек әйелі мен бір ұлы ғана құтқарылмайды, ал Нұхтың оларға жасаған дұғасы 11:46 аятында «Әй Нұх, ол [сенің ұлың] сенің отбасыңнан емес (ахл емес)» деп жауап берілген. Бұрынғы пайғамбарлардың отбасылары Құранда жиі маңызды рөлде бейнеленеді. Олардың туыстары Алла тарапынан пайғамбарлардың рухани және материалдық мұрагерлері ретінде таңдалады.

Мұхаммед

Мұхаммедтің үй іші, көбінесе Әһл аль-Бейт деп аталады, Құранның 33:33 аятында, сондай-ақ тазару аяты ретінде белгілі. Аяттың соңғы бөлігінде: "Алла, Әһл аль-Бейт, сендерден тек ластықты жойып, толығымен тазартуды қалайды." Мұсылмандар Мұхаммедтің Әһл аль-Бейтіне кім жататыны және олардың қандай артықшылықтары мен жауапкершіліктері бар екендігі туралы пікір келіспейді.

Ахл-әл-Кисаны қосу

Сунни экзегеті әл-Табари келтірген дәстүрлердің көпшілігі Ахл-Байтты Ахл-Кисамен, атап айтқанда Мұхаммед (с.ғ.с.), оның қызы Фатима, оның күйеуі Әли және олардың екі ұлы Хасан мен Хусейнмен бірдей етеді. Мұндай мәліметтер сондай-ақ, хадистердің барлық каноникалық сунниттік жинақтарында және әл-Суюти, әл-Хафиз әл-Кабир, әл-Хаким әл-Нишапури және Ибн Катир сияқты кейбір басқа сунниттік беделді ғалымдарда келтірілген. Мұхаммедтің (с.ғ.с.) әйелі Умм Салама хадистің ең ерте нұсқасында, ол Әли, Фатима, Хасан және Хусейнді шапанының астына жинап, "Уа, Аллам, бұл менің және менің ең жақын туыстарым; олардан лас нәрсені кетір және оларды толығымен тазартыңыз" деп дұға еткенін айтады. Кейбір хабарларда Умм Салама Мұхаммедтен (с.ғ.с.): "Мен де сіздермен бірге мемін, уа, Алланың елшісі?" деп сұрады, бірақ "Сен жақсылыққа жетесің. Сонда игілік табасың" деген жауап алды. Мұндай мәліметтер, басқалармен қатар, Ибн Катир, әл-Суюти және шиит экзегеті Мұхаммед Х. Табатабайда келтірілген. Тағы бір сунниттік нұсқада Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қызметшісі Ватила бинт әл-Аска да Ахл-Байтқа кіреді. Мұхаммед (с.ғ.с.) әр таңертең Фатиманың үйінен өтіп бара жатып, оның үй ішіне таңғы намазды еске түсіру үшін, тазару аятының соңғы бөлігін оқыған. Наджрани христиандарының делегациясымен болған кездесуінде Мұхаммед (с.ғ.с.) жоғарыда аталған төртеуін шапанының астына жинап, оларды өзінің деп атағаны шиит және кейбір суннит дереккөздеріне сәйкес, соның ішінде және хабарланды. Ахл-Байттың бұл құрамын исламтанушы Лаура Веччиа Валььери де қайталап айтады, сондай-ақ шиит дереккөздерінде бірауыздан хабарланды. Шиит теологиялық еңбектерінде Ахл-Байт көбінесе қалған шиит имамдарын да қамтиды. Бұл термин кейде шиит жазбаларында Әли мен Фатиманың барлық ұрпақтарына қолданылады.

Мұхаммедтің әйелдерін қосу

Мүмкін, тазару аятындағы алғашқы нұсқаулар Мұхаммедтің әйелдеріне бағытталғандықтан, әл-Вахиди сияқты кейбір сунниттік авторлар Ахл-әл-Байтты Мұхаммедтің әйелдері деп ғана түсіндірді. Басқалары бұл аяттың соңғы бөлігінің грамматикалық тұрғыдан алдыңғы нұсқауларға (еркекше көпше және әйелше көпше жалғаулы сөздері) қайшы келетінін атап өтті. Осылайша, Ахл-әл-Байт Мұхаммедтің әйелдерімен ғана шектелмейді немесе олармен шектелген жоқ. Мысалы, Ибн Катир Ахл-әл-Байтқа Мұхаммедтің әйелдерімен қатар Әли, Фатима және олардың екі ұлын қосады. Шындығында, кейбір сүнни хадистер Мұхаммедтің әйелдерін Ахл-әл-Байтқа қосуды қолдайды, оның ішінде Ибн Аббас пен Икрима, ертедегі екі мұсылман ғалымының айтқан сөздері де бар. Исламтанушы Оливер Лиман пайғамбарға үйлену оның Ахл-әл-Байтына кіруіне кепілдік бермейді деп санайды. Оның пікірінше, 11:73 аятында Сара Ыбырайымның Ахл-әл-Байтына Ысқақ пен Яқуб пайғамбарлардың анасы болары туралы жаңалық алғаннан кейін ғана кірді. Сол сияқты, Леман Мұсаның анасы 28:12 аятында Имранға үйленгендігі үшін емес, Мұсаның анасы болғандықтан Ахл-әл-Байт мүшесі ретінде есептеледі деп жорамалдайды. Осылайша, Ахл-әл-Байтқа кіруге тырысқан Аббасидтер әйелдер, олар асыл да қасиетті болса да, тектің бастауы (насаб) бола алмайды деп мәлімдеді. Мұхаммедтің әкесі Аббастың ұрпағы болғандықтан, олар Мұхаммедтің әкесі қайтыс болғаннан кейін оның Мұхаммедтің әкесімен теңесе алатынын айтты.

Кең аудармалар

Жоғарыда айтылғандай, кейбір сүнни авторлар оның қолданысын кеңейтіп, Ахл аль-Байтқа Мұхаммедтің (Бану Хашим) руын, Бану Мутталибті, Аббасидтерді және тіпті Хашимнің немере інісі Умайядан тараған Омейяларды да қосты. Шындығында, Хадис әл-Кисаның тағы бір сүнни нұсқасы Аббасидтерді Ахл аль-Байтқа қосуға бағытталған сияқты. Бұл Аббасидтердің өз кезегінде заңдылыққа ие болу үшін жасаған әрекетінің негізі болды. Сол сияқты, хадистің сүнни нұсқасы Ахл аль-Байтты Әли мен оның бауырлары (Ақил мен Жафар) және Мұхаммедтің ағасы Аббастың ұрпақтары деп анықтайды. Бірінші екі Рашид халифасы – Әбу Бәкір мен Омар да кейбір сүнни хабарларында Ахл аль-Байтқа енген, себебі олар екеуі де Мұхаммедтің күйеу балалары болған. Дегенмен, осы және Омейяларды Ахл аль-Байтқа қосу туралы хабарлар Аббасидтердің Ахл аль-Байтқа кіру туралы талаптарына және олардың заңдылыққа ұмтылуына жауап ретінде туған болуы мүмкін. Бұл термин сондай-ақ Меккедегі Құрайш тайпасы немесе барлық мұсылман қауымы ретінде де түсіндірілген. Мысалы, исламтанушы де тазару аятындағы «әйелдерді» Исламның ең қасиетті жерінде орналасқан Каабамен теңестіреді. Алайда, оның теориясын небары бірнеше адам қолдайды, олардың ішінде тағы бір сарапшы – Моше Шарон да бар.

Қорытынды

Сүннилердің әдеттегі келісімі – Ахл аль-Байтты Ахл аль-Киса (Мұхаммед, Әли, Фатима, Хасан, Хусейн) және Мұхаммедтің әйелдері деп анықтау, бұл орта ғасырлық сүнни ғалымдарының басым бөлігінің пікірін көрсетеді. Қазіргі заманғы исламтанушылардың арасында бұл көзқарас Игнац Голдзигер және оның авторлары тарапынан қолданылады, Шарон да осы туралы айтады, ал Вильфред Маделунг Мұхаммедпен туысқандық байланысын ескере отырып, Бану Хашимді де Ахл аль-Байтқа қосады. Керісінше, шииттер Ахл аль-Байтты Мұхаммед, Әли, Фатима, Хасан және Хусейнмен ғана шектейді, осыған байланысты сүнни және шиит деректеріндегі сенімді хадистерге сілтеме жасайды. Олардың пікірін Вексия Валььери және Хусейн М. Джафри, тағы бір сарапшы да қолдайды.

Құранда

Пайғамбарлардың отбасылары мен ұрпақтары Құранда маңызды орынға ие. Олардың ұрпақтары әкелерінің уәделерін сақтап, рухани және материалдық мұрагерлерге айналады. Мұхаммедтің туыстары да Құранда түрлі контексттерде еске алынады.

тармағы

Құранның 42:23 аятында: "О, Мұхаммед! Мен бұл үшін сендерден ешқандай сыйлық сұрамаймын, тек туыстар арасындағы махаббатты ғана тілеймін", - делінген. Шиа бағытты тарихшы Ибн Исхақ Мұхаммедтің осы аятта Әли, Фатима және олардың екі ұлы Хасан мен Хусейнды атағанын жеткізеді. Бұл пікірді әл-Рази, Байдави және Ибн әл-Мағазили сияқты кейбір сүнни ғалымдары да қолдайды. Дегенмен, көптеген сүнни авторлары шиалық көзқарасқа қарсы шығып, түрлі балама ұсыныстар береді, олардың ең бастысы – бұл аят жалпы туыстарға деген сүйіспеншілікті қажет етеді. Он екілік шиаларда бұл аяттағы махаббат, сонымен қатар, сыртқы және ішкі діни басшылықтың көзі – Ахл аль-Байтқа бағынуды да білдіреді.

тармағы

632 жылы Оңтүстік Арабиядағы Наджраннан Мәдинаға христиан елшісі келіп, Мұхаммедпен бейбіт келісім шартты жасасты. Олар Мәдинада болған кезде екі тарап Исаның мәні – адам ба, құдай ба, тақырыбын талқылаған болуы мүмкін, бірақ делегация ислам сенімін қабылдамай, оның орнына Исаның керемет тууына мойын бұрды, алайда христиандардың оның құдай екеніне сенуін жоққа шығарды. Бұл оқиға Құранның 3:61 аятымен байланысты. Бұл аят Мұхаммедке қарсыластарын сынауға, мүмкін, пікір алмасу тоқтап қалғанда шақыруға нұсқайды. Делегация бұл сынақтан бас тартып, бейбітшілік орнату үшін келіссөздер жүргізді. Көптеген хабарламалар Мұхаммедтің Али, Фатима, Хасан және Хусейнмен бірге осы оқиғаға келгенін көрсетеді. Бұл туралы Ибн Исхақ, әл-Рази, Муслим ибн әл-Хаджадж, Хаким әл-Нишапури және Ибн Катир айтады. Мұхаммедтің осы төрт туысын куәгерлер ретінде және осы ритуалға кепілдік берушілер ретінде қатыстыру олардың қауымдағы діни мәртебесін арттырған болуы керек. Егер шиа ғалымдары айтқандай, осы аяттағы «біз» деген сөз Әли мен Мұхаммедке сілтеме жасаса, онда біріншісі Құранда екіншісімен тең діни билікке ие болады.

Құм

Құран Мұхаммедтің туыстарына олжаның бестен бір бөлігін және мұсылмандар бейбіт түрде басып алған жерлер мен мүліктердің бір бөлігін бөліп қояды. Бұл Құрандық нұсқау Мұхаммед пен оның отбасының зекеттен алынбауына өтемақы ретінде қарастырылады. Өйткені, зекет беру – қатардағы мұсылмандар үшін тазару амалы саналады, ал олардың зекеттері Мұхаммедтің туыстарына жетпеуі керек, себебі бұл Құранда олардың тазалығын жояды.

Хадис

Пайғамбардың хадисі – кеңінен жеткізілген хадис, ол Құранды және Мұхаммедтің ұрпақтарын оның өлімінен кейін құдайлық басшылықтың жалғыз екі көзі ретінде таныстырады. Бұл хадис он екі имамды, Мұхаммедтің барлық ұрпақтарын оның рухани және саяси жалғасы ретінде қарастыратын он екі имамдық шиаларда ерекше маңызға ие. "Сахих" хадистер жинағында келтірілген нұсқасы:

Кеме туралы хадис

Кеме туралы хадис Мұхаммедке жатқызылады және оның үйін Нұхтың кемесімен теңейді. Шииттер мен сунниттердің екеуі де баяндаған, сунниттік пайғамбарлық дәстүрлер жинағында былай делінген: «Расында, менің үйімдегілер (Әһл әл-Байт) менің үмбетімде Нұхтың кемесі сияқты: кім оған тығылса, құтылады, кім оған қарсы келсе, шұбырылып кетеді».

Мұсылман қауымдастықтарында

Пайғамбардың отбасының қасиеттілігі Мұхаммедтің заманында қабылданған принцип болған. Бүгінде барлық мұсылмандар Мұхаммедтің үйін құрметтейді, және оның отбасына дұғалар әрбір дұғада айтылады. Көптеген мұсылман қауымдарында Әли мен Фатимадан тарағанмын деп есептейтін адамдарға жоғары әлеуметтік мәртебе беріледі. Олар сейид немесе шейх деп аталады. Бірнеше мұсылман мемлекет басшылары мен саясаткерлері Мұхаммедтен туыс екендерін мәлімдеді, соның ішінде Марокконың Алауит әулеті, Ирак пен Иорданияның Хашимит әулеттері және Иран революциясының көшбасшысы Хомейни. Сунниттер де Әһл аль-Байтты құрметтейді, мүмкін, бұрынғы замандардан да артық. Көптеген суфилік тәрікаттар өздерінің рухани тізбектерін Мұхаммедке Әли арқылы жалғастырып, Әһл әл-Кисаны қасиетті бестік ретінде құрметтейді. Дегенмен, (он екі және исмаили) шииттер Әһл аль-Байтты ең жоғары құрметпен қарастырады, оларды Мұхаммедтен кейін мұсылман қауымының заңды басшылары деп санайды. Олар сондай-ақ Әһл аль-Байттың (әсіресе Хусейннің) бастан өткерген ауыртпалығы мен шейіттігінің құтқару күшіне сенеді, олардың құдайлық жолымен және азаптарымен бірге сезімталдық танытқандар үшін. Он екі шииттер Мұхаммедтің ұрпағы Мұхаммед әл-Махдидің мессиялық келуін күтеді, ол жер бетіндегі зұлымдық пен қанаушылықты жеңіп, бейбітшілік пен әділдік дәуірін әкеледі деп күтілуде. Кейбір шиит көздері Әһл аль-Байтқа космологиялық маңыздылықты да тағайындайды, олар жаратылыс себебі ретінде қарастырылады.