Кіріспе

Бениндегі қалпына келтірілген форт

Форте де Сан-Жоао Баптишта де Ажуда (ағылшын тілінде: Уида қаласының Сент-Джон Баптист форты) – Бениннің Уида қаласында орналасқан шағын, қалпына келтірілген форт. 1721 жылы салынған, ол құл саудасын дамыту үшін сол қалада салынған үш еуропалық бекіністің соңғысы болды. 19 ғасырдың басында құл саудасы заңды түрде тоқтатылғаннан кейін, португалдық форт 1865 жылы қайтадан толыққанша иеленілгенге дейін көбінесе бос тұрды. 1890 жылдары Дагомея француз колониясы құрылғаннан кейін, Португалияның талаптарын ескере отырып, француз билігі фортқа Португалияның егемендігін мойындады. Форт 1911 жылға дейін португалдық Сан-Томе және Принсипиден келген әскерлердің шағын тобымен күзетілді. Содан кейін фортта резидент (губернатор) және оның көмекшісі мен олардың отбасылары тұрды. Француз Дагомеясымен толық қоршалған бұл кішкентай анклавтың егемендігі 1961 жылдың тамызында жаңадан тәуелсіздік алған Дагомея Республикасы (қазіргі Бенин) билігі оны басып алғанға дейін сақталды. Сол кезде бұл анклав халықаралық ерекшелікке ие болды. Бүгінде форт Уида тарих мұражайының бөлігі болып табылады. 1958 жылғы Гиннес рекордтар кітабында былай делінген: «Әлемдегі ең кішкентай колония – батыс Африканың француз территориясы Дагомеядағы португалдық анклав, атап айтқанда Сент-Джон Баптист (Сан-Жоао Баптишта де Ажуда) форты. Ол 1680 жылдан бері бекініп тұр және бір офицер мен бірнеше сарбазбен күзетілуде».

Өмірбаян

Голландиялықтар 1637 жылы және одан кейінгі жылдары Алтын жағалаудағы Эльмина қамалын, сондай-ақ оның басқа бекіністерін мен фабрикаларын басып алғаннан кейін португалдар Гвинея шығанағының жағалауында өздеріне тиесілі деп айта алатын ешқандай мекемелеріз қалмады. Бұл шыдай алмайтын жағдай еді, себебі бейбітшілік орнағаннан кейін де голландиялықтар осы аймақта сауда жасағысы келген португал кемелерінің капитаннарынан рұқсат алуды талап етті және олардың жүктерінен 10% алым түгелді. Осының салдарынан 17 ғасырдың соңғы тоқсанында Португалия коронасы және Бразилия мен Сан-Томе және Принсипидегі отарлық билік Португалиялықтар құл жағалауы деп атаған Коста-да-Минаға фабрика салу мәселесін талқылады, мақсаты Бразилияның Сальвадор, Баия аймағындағы қарқынды дамып келе жатқан қант және темекі плантацияларына құлдар жеткізу болды.

Сан-Жоа Баптиста-де-Ажуда бекінісінің құрылысы

1680 жылы Сан-Томе және Принсипидің бұрынғы губернаторы Джулиан де Кампо Баррето Коста-да-Минаға жақын орналасқан Христиансборг бекінісін Дания бекінісінің уақытша басшысынан сатып алды. Бірақ 1682 жылы гарнизон көтеріліс шығарғаннан және Баррето қуылғаннан кейін Португалия оны Данияға қайтарды. 1680 жылы болашақ Педро II патша екі кемеге Коста-да-Минада «португалдықтар үшін сауданы дамыту» мақсатында бекініс салуды бұйырды. Екі кеменің және олардың капитандарының аты-жөні құжаттарда кездеседі, бірақ ештеңе салынғанына дәлел жоқ. 1698 жылы Коста-да-Минадағы Уэда (ағылшын тілінде Уида) патшасы португалдардың өз аумағында бекініс салғанын қалағанын білген Лиссабон Бразилияның вице-королінен мұндай бекініс салудың мүмкіндігі туралы Баия сауда топтарының пікірін сұрады. Алайда Баия саудагерлері құл саудасына он екі жылдық монополия беруді және басқа да жеңілдіктерді талап еткендіктен, жоспардан бас тартылды. 1721 жылы Баия саудагерлері мен кеме тасымалдаушылары жаңа вице-король Васко Фернандес Сезар де Менезестің келуін пайдаланып, мәселені қайта көтерді. Олардың өкілі және құралы капитан Хосе Торрес болды, ол Коста-да-Минадағы құл саудасын жақсы білетін және Ажуда (Уайда, Уида) орнында бекініс салуды ұсынды. Торрес дереу әрекет етуге ынталандыру үшін жұмысты өз мойнына алып, қажетті құрылыс материалдарын өз кемесімен өз қаражатына тасымалдауға уәде берді. 1671 жылы француздар онда шағын сауда бекеті құрды, ал 1704 жылы Уэда патшасының рұқсатымен оны бекініске ауыстырды. 1692 жылы ағылшын Корольдік Африка компаниясы да осылай істеді. Вице-король бұл фактілерді білді және «осы мүмкіндікті жіберіп алмау» маңызды екеніне сенді. Лиссабонның келісімін күтпей, ол Торреске жоспарын іске асыруға рұқсат берді. Торрес 1721 жылдың шілдесінде Уидаға жол тартты және келгеннен кейін көп ұзамай Уэда патшасының құлдары ағылшын бекінісінен шығысқа қарай бірнеше жүз метр жерде оның таңдаған жерінде бекініс салды.

Уидадағы еуропалық бекіністердің ерекшеліктері

Батыс Африка жағалауындағы басқа жерлердегі мықты материалдардан салынған және черепицамен жабылған мықты бекіністерден айырмашылығы, британдық Уильям форты, француздық Сент-Луи форты және португалдық Сан-Жуан Баптиста форты, әрқайсысы шамамен 100 шаршы метр көлемде және бір-бірінен 300-500 метр қашықтықта, африкалық жұмысшылармен жергілікті әдістермен құрғақ саздан салынған. 20 фут тереңдіктегі орлар, топырақ қабырғаларының қалыңдығы – екі-үш метр – және бастиондардың үстіндегі зеңбіректер сыйлы қорғаныс потенциалын көрсеткенімен, олар күшті шабуылдарға төтеп беру үшін салынбаған. Ғимараттардың шатыры сабанмен жабылғандықтан, олар өртке өте осал болды. Жерден салынған бекіністер тез тозып, үнемі қайта құруды қажет етті. 18-шы ғасырда, жаңа директордың орналымдардың нашар күйіне шағымдануы дерлік қалыпқа айналды. Қолданылған құрылыс материалдарының есебінен, ғимараттарды қосу немесе алып тастау, немесе бастиондардың пішінін өзгерту оңай болды. Соңында, есік қаптамалары үшін, сондай-ақ бастиондар мен ұнтақ қоймаларын нығайту үшін ағаш және жергілікті кірпіштер қолданылатын болды. Құл саудасының тарихындағы ең көрнекті зерттеуші Робин Лоу Уидадағы қамалдарды "тұрақты ұйымдастырылған қорғалған заводтар" деп атады.

Қалдықтардың осалдығы

Хуэда патшалары, кейін Дагомея патшалары, теңіз жағалауында еуропалық бекіністер мен фабрикалар салуға рұқсат бермеді. Осының салдарынан, шамамен 4 км ішкі жерде орналасқан үш бекініс патшалар мен олардың өкілдері тарапынан жасалған "қиындықтарға" өте осал болды және олардың жақсы ниетіне тәуелді еді. 18 ғасырдың басында британдық парламентке ұсынылған хатта "бекіністерге ие болу компанияларды Африка саясатының қымбат және күрделі мәселелеріне тартты, сондай-ақ жер жалдау ақысын, сыйлықтарды, парақорлық және қарыздарды төлеуді қажет етті" деп шағымданады, әсіресе Уидада. Португалиялық әскери инженер Хосе Антонио Кальдас 1759 жылы Уидада болғанда, үш бекініс жағажайдан алшақ болғандықтан, Дагомея патшасының "қарсылығына" ұшырады деп жазды. Әр жыл сайын үш бекіністің директорлары Уидадан солтүстікке қарай 100 шақырым жердегі Абомейге барып, "дәстүрлер" деп аталатын жылдық мерекеде патшаға құрмет көрсетуге міндетті болды. 1727 жылы Дагомея патшасы Уиданы басып алғаннан кейінгі қиын жылдары үш бекініс те бірнеше рет қирап немесе жойылды, бірақ кейін қайта салынды. 1743 жылы король Тегбесу португалдық бекіністің директоры Жоао Базилионың өзінің жауларымен сөз байласып жатқанына күдікпен қарап, оны тұтқындады және елден қуды. Дагомея әскерлерінің келесі шабуылы кезінде оқ-дәрі қоймасы жарылып, португалдық бекініс қирады. 18 ғасырдың екінші жартысында құл саудасы Уидадан шығысқа қарай, Порто-Ново, Бадагри және Олим (Лагос) сияқты жерлерге бірте-бірте көшті, бұл Дагомея патшаларының еріксіздігі мен саудаға тығыз бақылау салдарынан құлдардың бағасының өсуіне әкелді.

Бразилиялықтар мен заңсыз құл саудасы

Ұлыбритания, Франция және Португалияның 19 ғасырдың басында құл саудасын заң жүзінде тоқтатуы құл бекіністерінің тасталуына немесе дерлік тасталуына әкелді. Алайда, 1830 жылдардан бастап, пальма майын экспорттаумен айналысатын британдық және француздық сауда үйлеріне Уидадағы бос қалған британдық және француздық бекіністерде өздерінің фабрикаларын құруға рұқсат берілді, бірақ португалдық бекініс тасталып қалды. Сол кезде бекіністе кеңсе қызметкері және дүкенші болып жұмыс істеп, кейін бекіністі басқарған бразилиялық Франсиско Феликс де Соуза, португалдықтар мен бразилиялықтардың үлкен көмегінің, сондай-ақ дәстүрлі түрде құл саудасында маңызды рөл атқарған Дагоме королінің белсенді қолдауының арқасында заңсыз құл саудасындағы маңызды тұлғаға айналды. Биліктегі корольдің кіші інісі Гезо деген атпен таққа отыруына көмектескеннен кейін, ол оны «ақтардың капитаны» етіп тағайындады. Оның лақап аты чача (португалша: Xàxà) сол кезден бастап ол және оның ұлдары мен немерелері атқарған лауазыммен байланыстырылды. Құл саудасына қатысты ерекше жеңілдіктерге ие болған, қазір заңсыз, бірақ оған қарамастан қарқынды дамыған чача, үш ұлымен және басқа да афро-бразилиялық саудагерлермен бірге Құл жағалауындағы Бразилияның сауда желісіне үстемдік етті. 1822 жылы ол жаңадан жарияланған Бразилия империясының туын бекініс үстінде көтергендігі айтылады, ол оның қызметін жүргізгеннен бері көбінесе бос тұрды және әйелімен және көптеген ондаған балаларымен Уиданың басқа бөлігінде тұрды.

Фортты Португалияның қайтадан басып алуы

Форт 1865 жылы Португалияның қайта бақылауына келді. Осы кезеңде ол Дагоме Корольдігіне протекторат орнатуға жасалған португалдықтардың қысқа мерзімді әрекеті үшін база ретінде қызмет етті, және Хведа (Ажуда – Уида) қаласы оның құрамына кірді (1885–1887). 1961 жылы Дагомея тәуелсіздік алғаннан кейін бір жыл өткен соң аннексияланғанға дейін, Сан-Жуао-Баптиста-де-Ажуда, әлемдегі ең кішкентай мойындалған саяси бірлік болды: 1921 жылғы халық санауы бойынша онда бес тұрғын болды, ал Дагомея үкіметінің ультиматумы берілген кезде португалиялық егемендікті тек екі тұрғын ұсынды. Олар қарсылық көрсетудің орнына оны өртеп жіберуге тырысты. Дагомеяның фортты аннексиялауы Португалия тарапынан 1975 жылы ресми түрде мойындалды.

Дизайн

Бекініс төрт мұнарасы бар шағын шаршы. Онда шіркеу және офицерлер үйі орналасқан. Бекіністе мұражай жұмыс істейді.