Кіріспе

Психоанализ мектебі. Эго психологиясы – Зигмунд Фрейдтің сананың құрылымдық «Мен», «Ид» және «Суперэго» моделіне негізделген психоанализ мектебі. Адам сыртқы әлеммен өзара әрекеттеседі және ішкі күштерге де жауап береді. Көптеген психоаналитиктер осы процестің қалай жүзеге асырылатынын түсіндіру үшін «Эго» деп аталатын теориялық тұжырымды және оның әртүрлі функцияларын пайдаланады. Эго психологиясының жақтастары эгоның қалыпты және патологиялық дамуына, либидо және агрессиялық күштерді басқаруға, сондай-ақ шындыққа бейімделуіне назар аударады.

Эгоның алғашқы түсініктері

Зигмунд Фрейд бастапқыда эгоны сыртқы және ішкі күштерді қабылдауға арналған сезім органы деп қарастырды. Ол эгоны санамен тең санады және оны жасырылған бейсанамен қарама-қарсы қойды. 1910 жылы Фрейд психоанализ мәселелеріне сілтеме жасағанда егжей-тегжейлілікке назар аударудың маңыздылығын атап өтті, сонымен бірге оның теориясы күнделікті істерде швейцариялық психоаналитик Оскар Пфистермен бірге аса қажет болады деп болжады. 1911 жылы ол «Ақыл-ойдың жұмыс істеуінің екі принципі туралы тұжырымдарда» алғаш рет эго инстинктілеріне сілтеме жасады және оларды жыныстық инстинкттермен салыстырды: эго инстинктілері шындық принципіне сай келіп жұмыс істеді, ал жыныстық инстинкттер ләззат принципіне бағынды. Ол сондай-ақ назар және есте сақтауды эгоның функциялары ретінде енгізді.

Фрейдтің эго психологиясы

Кейіннен Фрейд санасыз құбылыстардың барлығын тек ид-ке жатқызу мүмкін емес екенін, сондай-ақ эгоның да санасыз аспектілері бар екенін айтты. Бұл оның топографиялық теориясы үшін маңызды мәселе тудырды, ол оны «Эго және Ид» (1923) еңбегінде шешті. «Құрылымдық теория» деп аталған теорияда эго енді үш компонентті жүйенің ресми бөлігіне айналды, оған сонымен қатар ид және суперэго да кірді. Эго әлі де саналы қабылдау қабілеттеріне негізделген, бірақ енді репрессия және басқа да қорғаныс механизмдеріне жауапты санасыз ерекшеліктері болды. Фрейдтің эгосы осы кезеңде салыстырмалы түрде пассивті және әлсіз болды; ол оны ид-тің атына мінген, ид қайда барғысы келсе, сол бағытта міндетті түрде жүруге мәжбүр болған, көмексіз салт атты ретінде сипаттады. «Тежелулер, симптомдар және дауылпау» (1926) еңбегінде Фрейд өзінің дауылпау теориясын қайта қарастырды және күштірек эгоны сипаттады. Фрейд инстинктивті күштер (ид), моральдық және құндылық үкімдер (суперэго) және сыртқы шындықтың талаптары жеке адамға әртүрлі талаптар қоятынын дәлелдеді. Эго қарама-қайшы қысымдарды теңестіріп, ең оңтайлы шешімді табуға тырысады. Ид-ке пассивті және реактивті болудың орнына, эго енді оған қарсы тұра алатын күшті тепе-теңдікке ие болды, ол ид импульстарын реттеуге, сондай-ақ жеке тұлғаның қызметін үйлесімді тұтасқа біріктіруге жауапты болды. Фрейдтің «Тежелулер, симптомдар және дауылпау» еңбегінде жасаған өзгерістері эгоның табиғаты мен функцияларына қызығушылық танытқан психоаналитикалық психологияның негізін қалады. Бұл психоанализдің негізінен либидиналдық және агрессивті күштердің өзгеруіне назар аударатын, қалыпты және психопатологиялық қызметтің детерминанттары ретінде қаралатын психологиядан, эгоның маңыздылығымен тең бағаланатын және мінез-құлықтың негізгі қалыптастырушысы және реттеушісі ретінде қаралатын кезеңге өтуін белгіледі.

Жүйелеу

Зигмунд Фрейдтің ізімен, эго психологиясының дамуына және оны психоаналитикалық ойдың формалды мектебі ретінде жүйелеуге ең көп жауапкершілік тартқан психоаналитиктер Анна Фрейд, Хайнц Хартман және Дэвид Рапапорт болды. Басқа да маңызды үлес қосушыларға Эрнст Крис, Рудольф Ловенштейн, Рене Шпиц, Маргарет Малер, Эдит Якобсон, Пол Федерн және Эрик Эриксон кірді.

Анна Фрейд

Анна Фрейд өзінің назарын эгоның санадан тыс, қорғаныс операцияларына шоғындандырып, маңызды теориялық және клиникалық тұжырымдамаларды ұсынды. "Эго және қорғаныс механизмдері" (1936) атты еңбегінде Анна Фрейд эгоның түрлі қорғаныс механизмдері арқылы идті бақылауға, реттеуге және қарсы тұруға дайын екенін айтты. Ол эгоның қолдана алатын қорғаныстарын сипаттап, оларды психосексуалдық даму кезеңдерімен байланыстырып, олардың ең анық көрінетін психопатологиялық құрылымдарын анықтады. Клиникалық жағынан Анна Фрейд психоаналитиктердің назарының әрқашан емделушінің айқын ассоциацияларында көрінетін эгоның қорғаныс функцияларына аударылуы керектігін баса көрсетті. Аналитик пациенттің не туралы айтқанының әр сәтін қадағалап, қорғаныс механизмдерін анықтап, атап, зерттеуі қажет еді. Анна Фрейд үшін, жасырылған мазмұнды тікелей түсіндіруден гөрі эгоның санаға нәрселерді қалай жібермейтінін түсіну маңыздырақ болды. Оның жұмысы Фрейдтің құрылымдық теориясы мен эго психологиясы арасындағы байланыс құралы болды.

Хайнц Хартман

Хайнц Хартманн (1939/1958) эгоның, адамның өзінің ортасына бейімделуіне көмектесетін, туа біткен қабілеттерді қамтитынына сенді. Осы қабілеттерге қабылдау, назар, есте сақтау, шоғырлану, моторлық координация және тіл жатады. Хартманн "қалыпты және күтілетін орта" деп атаған жағдайларда, бұл қабілеттер либидиналдық және агрессивті күштерден тәуелсіз эго функцияларына дамиды; яғни, Фрейдтің (1911) сенуіне қарамастан, олар көңілсіздік пен қақтығыстың нәтижесі емес еді. Дегенмен, Хартманн қақтығыстардың адам табиғатының бір бөлігі екенін, ал кейбір эго функциялары агрессивті және либидиналдық импульстермен қақтығысқа түсуі мүмкін екенін мойындады, мысалы, конверсиялық бұзылулар (мысалы, қол параличі), сөйлеу кемістіктері, тамақтану бұзылыстары және назар жетіспеушілігі синдромы. Рапапорт үшін бұл талпыныс Фрейдтің дәл осы мақсаттағы әрекеттерімен толық үйлеседі (мысалы, Фрейдтің түстер, әзілдер және "күнделікті өмірдің психопатологиясы" туралы зерттеулері).

Басқа салымшылар

Хартманн эго психологиясының негізін қалаушы болғанмен, ол Эрнст Крис және Рудольф Ловенштейнмен тығыз байланыста жұмыс істеді. Кейінгі психоаналитиктер, эго психологиясына қызығушылық танытқандар, эго дамуына ерте балалық шақ өмірінің тәжірибелері мен әлеуметтік-мәдени факторларының маңыздылығын баса көрсетті. Рене Шпиц (1965), Маргарет Малер (1968), Эдит Якобсон (1964) және Эрик Эриксон нәрестелер мен балалардың мінез-құлқын зерттеді, ал олардың байқаулары эго психологиясына енгізілді. Олардың зерттеулері мен эмпирикалық жұмыстары ертедегі байланыс мәселелерін, эгоның сәтті және бұрыс дамуын, сондай-ақ тұлғааралық қарым-қатынастар арқылы психологиялық дамуды сипаттап, түсіндірді. Шпиц ана мен бала арасындағы сөзсіз эмоционалдық өзара әрекеттесудің маңыздылығын анықтады; Малер жекелену процесін қосып, дәстүрлі психосексуалдық даму кезеңдерін толықтырды; ал Якобсон либидиналдық және агрессивті күштердің ерте қарым-қатынастар мен қоршаған орта факторларының ықпалымен қалай дамығанын көрсетті. Соңында, Эрик Эриксон эго дамуына әлеуметтік-мәдени факторлардың әсерін зерттеу арқылы Фрейдтің биологиялық, эпигенетикалық психосексуалдық теориясын жаңартты. Эриксон үшін адамның өзінің биологиялық құштарлығымен итеріледі және әлеуметтік-мәдени күштермен тартылады.

Құлдырау

АҚШ-та 1940-1960 жылдар аралығында эго психологиясы психоанализдің басты бағыты болды. Бастапқыда бұл Еуропалық психоанализшілердің, соның ішінде Хартман, Крис және Ловенштейн сияқты көрнекті эго психологтардың, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін елге келуімен байланысты болды. Бұл еуропалық талдаушылар АҚШ-тың түкпір-түкпіріне қоныстанды және американдық психоанализшілердің келесі буынын тәрбиеледі. 1970 жылдары эго психологиясының философиялық, теориялық және клиникалық негіздеріне бірнеше қарсылықтар туды. Олардың ең маңыздылары: Рапапорттың шәкірттері (Джордж Клейн, Роберт Холт, Рой Шафер және Мертон Гилл) бастаған "қарсылық"; объектілер қатынастары теориясы; және өзіндік психология.

Қазіргі заманғы жанжал теориясы

Чарльз Бреннер (1982) эго психологиясын қайта жаңғыртуға тырысып, психоанализдің негізгі мәселесін – интрапсихикалық қақтығысты және оның нәтижесінде туындайтын келісімдік құрылымдарды қысқа да нақты тұжырымдады. Кейіннен Бреннер (2002) клиникалық негіздемеге басым бағытталған теорияны жасауға ұмтылды, ол «заманауи қақтығыс теориясы» деп аталды. Ол құрылымдық теорияның формальды элементтерінен және оның метапсихологиялық қағидаларынан алыстап, толығымен келісімдік құрылымдарға ден қойды. Хайнц Кохут 1960 жылдардың соңында эго психологиясымен байланысты теориялық және емдік модель – өзіндік психологияны жасады. Өзіндік психология патологияларда маңызды рөл атқаратын өзіндік бейне моделіне назар аударады.

Эго функциялары

Реальностьты тексеру: Эгоның өз санасында болып жатқан нәрсені сыртқы әлемде болып жатқан нәрседен ажырату қабілеті. Бұл, болжамды, эгоның ең маңызды функциясы, себебі сыртқы әлеммен өзара әрекеттесу үшін стимулдарды дұрыс қабылдау және түсіну қажет. Реальдықты тексеру стрестік жағдайларда уақытша, жеңіл бұрмалануға немесе нашарлауға бейім. Мұндай бұзылу уақытша қате түсініктерге және галлюцинацияларға әкелуі мүмкін және көбінесе таңдамалы болып, нақты психодинамикалық бағыттар бойынша топталады. Созылмалы тапшылық психоздық немесе органикалық бұзылыстарды көрсетеді. Импульстік бақылау: Агрессивті және/немесе либидиналдық тілектерді мінез-құлық немесе симптомдар арқылы дереу орындамай, басқару қабілеті. Импульстік бақылаудағы мәселелер жиі кездеседі; мысалы: жол ашу, жыныстық еркіндік, есірткі және алкогольді шамадан тыс пайдалану, шектен тыс тамақтану. Әсерді реттеу: Сезімдерді күшті әсер етпей, бақылау қабілеті. Шешім қабылдау: Жауапкершілікпен әрекет ету қабілеті. Бұл процеске мүмкін болатын әрекеттерді анықтау, ықтимал салдарларды болжау және бағалау, сондай-ақ белгілі бір жағдайларда не істеу керектігі туралы шешімдер қабылдау кіреді. Объектілермен қарым-қатынас: Өзара қанағаттандыратын қарым-қатынас құру қабілеті. Адам өзін және басқаларын үш өлшемді қасиеттері бар толық объектілер ретінде қабылдай алады. Ойлау процестері: Логикалық, үйлесімді және абстрактілі ойлар ойлау қабілеті. Стрестік жағдайларда ойлау процестері бұзылуы мүмкін. Тұжырымдамалық ойлаудағы созылмалы немесе ауыр проблемалар көбінесе шизофрениямен және маниялық эпизодтармен байланысты. Қорғаныс функциясы: Қорғаныс – бұл адамды күшті, жеке басына қауіп төндіретін сезімнен қорғауға бағытталған бейсаналық әрекет. Бастапқы қорғаныс балалық шақта дамиды және өзіндік пен сыртқы әлем арасындағы шекараны қамтиды; олар бастапқы қорғаныс саналады және проекцияны, жобауды және бөлінуді қамтиды. Бала өскен сайын, эго мен суперэго немесе ид арасындағы сияқты ішкі шекаралармен айналысатын, күрделірек қорғаныстар дамиды; бұл қорғаныстарға репрессия, регрессия, орын ауыстыру және реакциялық құрылымдау кіреді. Барлық ересектерде бастапқы қорғаныс бар және қолданылады, бірақ көптеген адамдарда да шындық пен уайыммен күресудің жетілген тәсілдері бар. Синтез: Синтетикалық функция – эгоның жеке тұлғадағы басқа функцияларды ұйымдастыру және біріктіру қабілеті. Ол адамның ойлау, сезіну және әрекет ету қабілетін біріктіреді. Бұл – бір-біріне қайшы келетін тәжірибелерді, идеяларды және сезімдерді біріктіру қабілеті; мысалы, бала анасын жақсы көреді, бірақ кейде оған ашу сезімдері де туындайды. Бұл сезімдерді синтездеу қабілеті – дамудың маңызды жетістігі. Реальдықты тексеру адамның белгілі бір мәдениетте немесе мәдени топтағы консенсус бойынша анықталғандай, физикалық және әлеуметтік шындықты түсіну және қабылдау қабілетін қамтиды. Бұл функция адамның өз тілектері мен қорқыныштарын (ішкі шындық) және нақты әлемде орын алатын оқиғаларды (сыртқы шындық) ажырата білу қабілетіне байланысты. Жеке үміттер мен, екінші жағынан, әлеуметтік үміттер немесе табиғат заңдары арасындағы айырмашылықты анықтау және араласу үшін эгоның консенсуалды түрде расталған ерекшеліктерін жасау қабілеті. Бұл функция әр адамда әртүрлі. Егер бұл функция күрт бұзылса, адамдар ұзақ уақыт бойы шындықтан қол үзген күйде болуы мүмкін. Мұндай бас тарту психоздық жағдайларда жиі кездеседі. Алайда, көбінесе функция шектеулі уақытқа дейін жеңіл немесе орташа дәрежеде бұзылады, бұл аздаған салдарға әкеледі (Berzoff, 2011). Шешім қабылдау – бұл қандай мінез-құлық «тиісті» және қандай «тиісті емес» екендігі туралы «ақылға қонымды» қорытындыларға жету қабілеті. Әдетте, «әділетті» қорытындыға жету келесі қадамдарды қамтиды: 1) тілектерді, сезімдерді және бұрынғы өмірлік тәжірибелер туралы естеліктерді қазіргі жағдайлармен байланыстыру; 2) әлеуметтік күтулер мен табиғат заңдары аясында қазіргі жағдайларды бағалау (мысалы, адам қаншалықты қаласа да, өзін бірден ұятты жағдайдан шығара алмайды); және 3) әртүрлі әрекеттердің ықтимал салдары туралы нақты қорытындылар жасау. Анықтамадан көрініп тұрғандай, шешім қабылдау реальдықты тексерумен тығыз байланысты және екі функция әдетте бірге бағаланады (Berzoff, 2011). Импульстерді реттеу және бақылау – эгоның жеке адамның өз моральдық нормаларына сай келетінін және әлеуметтік нормалар тұрғысынан қолайлы екенін бағалағанға дейін, сексуалдық және агрессивті сезімдерді ұстап тұру қабілетіне негізделген. Бұл саладағы жеткілікті функция адамның көңілсіздікке төте шегіп, ләззат алуды кейінге қалдыруға және дереу жеңілдету үшін әрекет етпей, уайымды көтеруге қабілетіне байланысты. Импульстік бақылау сонымен қатар, адам психологиялық кернеуден құтылуға немесе қандай да бір ләззатты іс-әрекетті (секс, билік, даңқ, ақша және т.б.) іске асыруға күшті мотивацияланған жағдайларда тиісті шешімдерді қабылдау қабілетіне де байланысты. Модуляциядағы мәселелер импульстерді тым көп немесе тым аз бақылауды қамтуы мүмкін (Berzoff, 2011). Әсерді модуляциялау. Эго бұл функцияны ауыр немесе қабылдауға жарамсыз эмоционалдық реакциялардың саналыққа енуін болдырмау арқылы немесе мұндай сезімдерді эмоционалдық тепе-теңдікті немесе әлеуметтік қарым-қатынастарды бұзбайтын тәсілдермен басқару арқылы жүзеге асырады. Бұл функцияны тиімді орындау үшін эго сезімдердің көзіне, қарқындылығына және бағытына, сондай-ақ сезімдер бағытталатын адамдарға үнемі мониторинг жүргізеді. Мониторинг осы күйлерді мойындау немесе білдіруді және егер білдірілсе, қандай формада білдірілетінін анықтайды. Эгоның бұл функцияны басқарудың қаншалықты жақсы екенін бағалауда есіңізде сақтау керек негізгі қағида – әсерді модуляциялау тым көп немесе тым аз білдіру себебінен мәселелі болуы мүмкін. Мониторинг процесінің маңызды бөлігі ретінде эго белгіленген әлеуметтік нормалармен ең үйлесімді білдіру түрін бағалайды. Мысалы, ақ американдық мәдениетінде адамдар өте ауыр жағдайлар болмаса, өзін ұстап, жоғары деңгейде жеке/кәсіби функцияларды сақтауы керек деп есептеледі, мысалы, отбасы мүшесінің өлімі, өте ауыр ауру немесе қорқынышты апат. Бұл стандарт басқа мәдениеттерде міндетті түрде норма болып табылмайды (Berzhoff, Flanagan, & Hertz, 2011). Объектілермен қарым-қатынас – басқалардың және өзінің тұрақты және үйлесімді бейнелерін құру және сақтау қабілеті. Бұл ұғым сыртқы әлемдегі өзара әрекеттесетін адамдарды ғана емес, сонымен қатар санада есте сақталған және бейнеленген маңызды адамдарды да қамтиды. Жеткілікті функция басқа адамның мінез-құлқына көңіл көншілік немесе ашуланғанда да, оған деген негізгі оң көзқарасты сақтау қабілетін білдіреді. Объектілермен қарым-қатынастағы бұзылыстар махаббатқа түсе алмау, эмоционалдық суықтық, басқалармен өзара әрекеттесуге қызығушылықтың болмауы немесе одан бас тарту, интенсивті тәуелділік және/немесе қарым-қатынастарды бақылауға тырысу арқылы көрініс беруі мүмкін (Berzhoff, Flanagan, & Hertz, 2011). Өзіне деген құрметті реттеу – өте қиын немесе көңілсіз жағдайларда өзіне деген оң көзқарастың тұрақты және ақылға қонымды деңгейін сақтау қабілеті. Қайғылы әсерлі күйлер, оның ішінде уайым, депрессия, ұят және кінә, сондай-ақ қуаныш, шаттық және екстаз сияқты қуантарлық эмоциялар да өзіне деген құрметті төмендетуі мүмкін. Жалпы айтқанда, басым американдық мәдениетінде ауырсыну мен қуаныш екеуі де шамалы түрде білдіріледі; екеуінің де шамадан тыс болуы алаңдау тудырады. Ақ батыс мәдениеті адамдар өзінің тұрақты және бекінген деңгейін сақтайды деп есептейді...

Конфликт, қорғаныс және қарсылық талдау

Фрейдтің құрылымдық теориясына сәйкес, адамның либидиналдық және агрессивті күш-жігері оның өзінің ар-ожданымен, сондай-ақ шындықтың шектеулерімен үнемі қақтығыста болады. Белгілі бір жағдайларда, мұндай қақтығыстар невроздық белгілерге алып келуі мүмкін. Осылайша, психоаналитикалық емдеудің мақсаты – денелік қажеттіліктер, психологиялық тілектер, жеке өзінің ар-ожданы және әлеуметтік шектеулер арасында тепе-теңдік орнату болып табылады. Эго психологтарының пікірінше, бұл қақтығысты ең жақсы шеше алатын психологиялық агенттік – санамен, санасыздықпен және шындықпен ең тығыз байланысы бар эго. Эго психологиясымен ең көп байланысты клиникалық техника – қорғаныс талдауы. Пациент қолданатын әдеттегі қорғаныс механизмдерін ашып түсіндіру, қарсы қою және интерпретациялау арқылы эго психологтары пациенттің осы механизмдерді бақылауға көмектесуді мақсат етеді.

Мәдениеттің әсері

Классикалық ғалым Э. Р. Доддс өзінің ықпалды зерттеуі "Гректер мен иррационалды" (1951) үшін эго психологиясын құрылымдық негіз ретінде пайдаланды. Стербастар Хартманның қақтығыссыз аймағына сүйеніп, Бетховеннің "Бетховен және оның жүрегі туған інісі" (1954) еңбегіндегі кейіпкеріндегі қайшылықтарды түсіндіруге тырысты.

Сындар

Көптеген авторлар Хартманның эгоның қақтығыссыз сферасы туралы ұғымын Фрейдтің психикалық қақтығыс туралы ғылым ретінде психоанализді қарастыруымен үйлеспейтін және қарама-қайшылықты деп сынады. Фрейд эгоның өзінің, ол – ид және сыртқы әлем арасындағы қақтығыстың нәтижесінде қалыптасатынына сенді. Сондықтан, эго санадағы қақтығысты құрайтын құрылым болып табылады. Хартман айтқандай, эгода қақтығыссыз сфера бар деген мәлімдеме Фрейдтің құрылымдық теориясының негізгі қағидаларына сәйкес келмеуі мүмкін. Эго психологиясы және "Анна Фрейдизмі" бірлесіп, Фрейдтің өзінің көзқарастарына қайшы келетін психоанализдің конформистік, бейімделуші нұсқасын ұстанады деп есептелді. Алайда Хартман өзінің мақсаты эго мен ортаның өзара реттелуін түсіну екенін, эгоның ортаға бейімделуін қолдау емес екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, қақтығысы аз эгоға ие адам ортаға пассивті түрде реакция көрсетудің орнына, белсенді түрде жауап бере және оны өзгерте алады. Жак Лакан эго психологиясына одан да күшті қарсы болды, ол қиял түсінігін пайдаланып, эго құрылысында сәйкестендірудің рөлін баса көрсетті. Лакан "қақтығыссыз сфераны" "академиялық психологияның өзіндік талдауымен бұрыннан жоққа шығарылған, құлай бастаған иллюзия" ретінде қарастырды.