Кіріспе

Мұсылман заңгері және ғалымы (644–713 жж.)

Урва ибн әл-Зубайр ибн әл-Ауам әл-Асади (عُرْوَة بن الزُّبَيْر بن الْعَوَّام الأَسَدِيّ; шамамен 644–713 жж.) – ертедегі мұсылман дәстүршісі, мұсылмандар арасында тарихи зерттеу саласындағы негізін қалаушы тұлға ретінде кеңінен танымал. Ол Мұхаммедтің жақын серігі әл-Зубайр ибн әл-Ауамның ұлы және оның әйелі Айшаның немересі болды. Өмірінің көп бөлігін Мединеде өткізіп, жас кезінде Бірінші фитнаға (656–661) куә болды және ағасы Абдалла ибн әл-Зубайрдың Екінші фитнада (680–692) халифалық құруға жасаған сәтсіз әрекетін қолдады. Абдалланың Сириядағы Омейя қарсыластарынан құтырылғаннан кейін, Урва Омейямен келісімге келді, оларға ара-тура сапарлап, әдеби хат алмасып жүрді. Урваның ерте исламның маңызды тұлғаларымен байланысы оған исламның алғашқы кезеңіне қатысты бірінші қолданған мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ол оларды әкесінен, тәтесінен және Мұхаммедтің көптеген серіктерінен жинап, шәкірттеріне, ең алдымен Ибн Шиһаб әл-Зухри мен оның ұлы Хишамға жеткізді. Осы дәстүрлердің көптегені хадистер мен тарихи әдебиеттерде кездеседі. Омейя халифалары Абд әл-Малик ибн Марван мен әл-Уалид I-мен оның жүргізген әдеби хат алмасуы туралы мәліметтер де тарихи еңбектерде сақталған. Бұл мәліметтер Мұхаммед пайғамбардың өміріндегі және алғашқы халифалық кезеңдегі барлық маңызды оқиғаларды қамтиды және Мұхаммедтің тарихын зерттеуде маңызды орынға ие. Қазіргі тарихшылар Урваның дәстүрлерінің нақтылығын талқылайды. Кейбіреулері оның атынан жеткен көптеген дәстүрлер оның өзінен бастау алғанын және ондағы ақпараттың негізгі бөлігі шынайы екенін, бірақ кейінірек жеткізгендер оларды өзгертіп, түс бергенін айтады. Ал енді біреулері осы жинақтың көп бөлігі кейіннен, ретроспективті түрде Урваға жатқызылғанын санайды.

Өмірбаян

Көздер Ұруаның туған жылын 22, 23, 26 немесе 29 жыл деп көрсетеді. 23 жылғы хижра, яғни 643/644 жылдары туған болуы ықтимал. Әкесі – әл-Зубайр ибн әл-Ауам, Мұхаммед пайғамбардың жақын сахабаларының бірі, анасы – Әбу Бакрдың қызы Асма, Мұхаммедтің әйелі Айшаның қарындасы. Оның толыққан ағасы – Екінші фитнадағы қарсы халифа Абдулла ибн әл-Зубайр. Ұруаның жастық шағы Мединеде, үшінші халифа Османның халифалық кезеңінде өтті. Османның қазасынан кейін ол әкесі, ағасы және әпкесі Айшамен бірге Оңтүстік Ирактағы Басра қаласына барды. Әкесі шайқаста қаза тапты, ал Ұруа әпкесімен бірге Мединеге оралды. Әкесінің мүлігі Ұруаның білім алуына мүмкіндік берді, ол Исламның алғашқы кезеңдері туралы мәліметтерді жинап, зерттеуге кірісті. Оның негізгі ақпарат көзі – Айша болды. Ол қандай уақытта бастағаны нақты белгісіз, бірақ ол Муавия I билігінің соңғы жылдарында Пайғамбар мешітінде достарымен бірге тұрақты түрде оқу сессияларын өткізгені хабарланады. Бұл топқа оның туған ағасы Мұсаб және болашақ халифа Абд әл-Малик ибн Марван да кірді. Араб тарихшысы әл-Баладури (892 жылы қайтыс болды) Ұруаның жеті жыл Мысырда болғанын айтады, тарихшы Жозеф Хоровицтің пікірінше, бұл 678 және 685 жылдар аралығында болған, сонда ол үйленген. Тарихшы Грегор Шолер оның Мысырда жеті жыл бойы тұрғаны күмәнді деп санайды. Екінші фитнада (680–692) оның үлкен ағасы Абдалла Омейядтарға қарсы қарсы халифалық құрды, ал Ұруа оны қолдады. 692 жылы Омейяд генералы әл-Хажжаж ибн Юсуф Абдалланы құлату үшін Меккеге шабуыл жасағанда, Ұруа Абдалланың әл-Хажжажбен келісімін келіскендігі хабарланды, ол оған қауіпсіздік беруге келісті. Абдалла соңында шайқаста қаза тапты; әл-Хажжаж оның денесін айқышқа тікті. Ұруа әл-Хажжаждан қашып Мединеге келді, онда Зубайридтер отбасының байлығын сақтап, содан кейін Омейядтардың астанасы Дамаскідегі халифа Абд әл-Маликке барды, Абдалланың өлімі туралы әл-Хажжаж хабаршысы жеткенге дейін хабарлады. Халифа оған құрметпен қарады және Абдалланың денесін алып келу туралы өтінішін қабылдады. Ұруа Абдалланың мәйітін жерлеу үшін Меккеге оралды және оған арналған жаназа намазын оқыды. Деректерде Абд әл-Малик тұсында Ұруаның Дамаскіге келгені туралы айтылмаған, бірақ екеуі хат алысып, Абд әл-Малик оған ерте Ислам кезеңіндегі оқиғалар туралы кеңес сұраған. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Ұруа Мединеде қоныстанды және ғылыми қызметін жалғастырды. 705 жылы Абд әл-Малик қайтыс болғаннан кейін Ұруа жаңа халифа әл-Уалидке адалдық таныту үшін Дамаскіге сапар шекті. Бұл сапар барысында Ұруаның ұлы Мұхаммед апатта қайтыс болды, ал Ұруаның өзі аяғының бірінде гангренаға шалдықты, оны ампутациялауға тура келді. 706 жылы ол Мединелік үкіметшісі Омар ибн Абд әл-Азиз тағайындаған жаңадан құрылған он мүшелі факихтер кеңесіне (заңгерлер) тағайындалды. Кеңес үкіметшіге заңдық мәселелер бойынша кеңес беруге міндетті болды. Ұруа Рабадха маңындағы өз мүлкінде, Мединеден шығысқа қарай 200 км жерде қайтыс болды және сол жерде жерленді. Оның қайтыс болған жылы әртүрлі деректерде 93 және 101 жылғы хижра деп көрсетілген, ең ықтимал 94 жылғы хижра, яғни 712/713 жылдары. Деректер Ұруаны тура мінезді, жанжалдан аулақ, ізгі өмір сүрген адам ретінде сипаттайды. Ол «Мединенің жеті фүқахасының» бірі саналады. Олар, деректерге сәйкес, Мединелік фикх мектебінің (Ислам заң ғылымы) дамуына үлкен үлес қосқан Мединелік заңгерлердің ең көрнектілері болды. Ислам заңын зерттеуші Джозеф Шахттың пікірінше, олардың ешқайсысы да Мединелік мектебінің заңдық ілімдерін ұстанған жоқ, өйткені бұл ілімдер кейін ғана пайда болып, кейіннен оларға жатқызылды. Ұруа заң туралы кітаптар жазғаны хабарланады, бірақ олар сақталмаған. Ұлы Хишамның (763/764 ж. қайтыс болды) баяндауына сәйкес, Ұруа оларды әл-Харра шайқасы күні (683 ж. тамыз) жойды, онда екінші Омейяд халифасы Язид I әскері Мединеге шабуыл жасап, көтерілісті басуға тырысты. Исламның алғашқы кезеңіндегі ғалымдар жеке пайдалану үшін кітаптар жазып, оларды басқалардың қолына түсіп, Құранмен бәсекелесе алады деп қорқып, өлер алдында жоятын. Ұруа шайқаста өлетінін сезіп, кітаптарды жойды. Кейіннен ол осы жоғалтуға өкініш білдірді.

Тарихи материалдарды беру

Уруа ерте ислам дәуіріндегі екі түрлі материалдың көзі болып табылады: хадис және хаттар. Оның маңызды ерте ислам отбасындағы орны оған осы дәуір туралы бірінші қолдан ақпарат алуға мүмкіндік берді. Ол әкесінен, анасынан, сондай-ақ әйелінен әңгімелер жинады, сонымен қатар Абдалла ибн Аббас, Әбу Хурайра, Абдалла ибн Амр ибн әл-Ас, Усама ибн Зайд және Әбу Дхарр әл-Ғифари сияқты басқа да сенімді тұлғалардан да хабар алды.

Хадис

Уруа бірнеше хадистерді (Мұхаммедке және ертедегі мұсылмандарға қатысты айтылған сөздер мен істер туралы дәстүрлер) жеткізді, олар оның ұлы Хишам және шәкірті Ибн Шиһаб әл Зухри (742 ж. қайтыс болған) арқылы таратылды. Бұл хадистер жинақтарда кездеседі: Ибн Ханбалдың «Муснад» (855 ж. қайтыс болған), сондай-ақ Бухаридің (870 ж. қайтыс болған) және Муслимнің (875 ж. қайтыс болған) канондық жинақтарында, басқалармен қатар. Мәлік ибн Анастың (795 ж. қайтыс болған) «Муавтта» сияқты заңдық еңбектерде, тарихи шығармаларда (Ибн Исхақ, әл Табари, әл Баладури) және экзегетикалық еңбектерде (мысалы, Тафсир әл Табари) таралған. Хадистер ертедегі исламның маңызды оқиғаларын қамтиды, бірақ Мұхаммедтің өмірі туралы оның баяндамалары ерекше маңызға ие. Школердің сөзіне сүйенсек, Мұхаммедтің өмірін зерттеу үшін осылар бастапқы нүкте болып табылады. Олар Мұхаммед пайғамбардың пайғамбарлыққа басталуы, Меккедегі қуғын-сүргін, мұсылмандардың Мединеге (хижра) көшіп кетуі, Қайнуқа және Құрайза тайпаларына қарсы науқандар, Қазан және Хунайндағы шайқастар, әл-Худайбия шарты, Мұхаммедтің түрлі адамдарға жазған хаттары және оның соңғы күндері сияқты мәселелерді қамтиды. Ол Рашид халифат кезеңі туралы да қысқаша хабар берді, мысалы Ридда соғыстары, Сириядағы жорықтар, Аббас, Фатима және Мұхаммедтің әйелдерінің оның мүлігіне талаптары, Ярмук, Кадисия және Түйе шайқастары, сондай-ақ Омардың Иерусалимге сапары. Дегенмен, олардың кейбіреулері тек қысқаша сілтемелер ғана. Тарихи деректерден басқа, ол заңдарға қатысты (мысалы, мүлік, неке, ажырасу, әйелдер мен құлдардың мәртебесі) және абдест, намаз, қажылық сияқты амалдар туралы хадистерді жеткізді. Оның көптеген хадистерінде Құран аяттарына түсіндірме берілген және олардың пайда болу тарихы айтылған. Бұл кейіннен Құранды түсіндіруде Мұхаммедтің өміріне сүйене отырып аяттарды түсіндірудің қалыпты тәсіліне айналды. Дәстүрлі мұсылман хадистерін сынау бойынша Уруа сенімді хабар жеткізуші саналады және оның тақуалығы мен терең білімі үшін мақталады. Оның кейбір хадистерінде Уруа осы дәстүрлердің (иснад) қайдан алынғанын нақты көрсетпеген, ал кейбіреулерінде оның иснадтары кейінірек дамыған сын талаптарына сай келмейді. Оның заманында иснадты қолдану жиі кездесетін болған, бірақ соған қарамастан икемділік танытты, иснадтың сенімділік ережелері толыққанды қалыптаспаған еді (мысалы, иснадты Мұхаммедтің сахабасына дейін созу міндетті емес еді). Оның хадистерінің үштен екісі Әйшадан жеткен, бірақ кейбір иснадтарда оның есімі кейін қосылған болуы мүмкін. Тарихшы Монтгомери Уотт оның дәстүрлеріндегі одан тысқары барлық иснадтардың кейінірек қосылған, болжамға негізделген болуы мүмкін деп санайды, бұл дұрыс немесе бұрыс болуы мүмкін. Кейбір хабарларда оның дереккөздері жазбаша құжаттар болған, мысалы Мұхаммедтің Шығыс Арабияның Хаджар қаласының тұрғындарына жазған хаты.

Жазбаша дереккөздер

Уруаның халифалар Абд әл-Малик пен әл-Уәлидке олардың сұрақтарына жауап ретінде жазған хаттары әл-Табаридің (923 ж.ө.) «Тарихы» мен «Тәфсірінде» ең толыққанды баяндалған. Бұл хаттарға үзінділер мен сілтемелер Ибн Исхақтың (767 ж.ө.), әл-Уақидидің (823 ж.ө.), Ибн Садтың (844/845 ж.ө.), Ибн Ханбалдың және Омар ибн Шаббаның (875 ж.ө.) ертерек еңбектерінде де кездеседі, бірақ олардың көлемі шағын. Дегенмен, кейбір хаттар тек әл-Табаридің еңбектерінде ғана сақталған. Хаттар құжат түрінде сақталмаған және ауызша таралу процесіне байланысты олардың нақты мәтіні толыққанды сақталмаған. Хишам, әл-Зухри және халифа Османның отбасының мавласы (азат етілген құлы) Әбу әл-Зинадтан үш түрлі жеткізу тізбегі арқылы барлығы тоғыз хат жеткен. Алайда, барлық хаттар осы иснадтардың әрқайсысы арқылы жеткен жоқ. Хаттарда Меккедегі қуғын-сүргін, Абиссинияға (Эфиопия мемлекеті) және Мединеге хижра, Бадр мен Хунайн шайқастары, әл-Худайбия шарты, Меккенің жаулануы және Айшаға тағылған жала туралы мәліметтер бар. Кейінгі авторлар Мұхаммедтің әскери жорықтары туралы кітаптарды (Китаб әл-Мағази) Уруаға жатқызады. Уруаның Египетте болған кезінде өсірген египеттік жетім Әбу әл-Асуад Мұхаммед ибн Абд әл-Рахманнан осы кітапқа қатысты дәстүрлер жиналған деген аңыз бар. Бағдаттан шыққан 9 ғасыр ғалымы Әбу Хасан әл-Зияди де Уруаның Мағазиін құрастырған, бірақ ол қазір жоғалған. Бұл екі жатқызу да жалған және оның Мағази кітабын жазбағаны анық. Оның заманында дәстүрлерді жазба арқылы таратуға қарсылық болғандықтан, ол ауызша таратуға сүйенген, ол дәстүрлерді таратудың басым тәсілі болған. Ол өзі оқытқан кейбір хадистерді жазып алған, бірақ олар негізінен хадистер лекцияларын тақырып бойынша реттеу үшін жасалған жазбалар еді, кітап емес.

Аутентиктілігі

Уруадан жеткен дәстүрлердің анықтығы екі мәселеге байланысты. Біріншіден, оған тағайындалған көптеген дәстүрлердің шынымен оған барып тірелуі мүмкін бе, екіншіден, оның баяндаған материалдарының анықтығы қандай. Исламтанушы Андреас Гёрке мен Шёлердің пікірінше, Уруаға тағайындалған хадистердің көпшілігі оған қайтады, бірақ кейбіреулері күмәнді көрінеді. Хишам мен әл-Зухри жеткізген дәстүрлердің мәтіндік талдауы, олар сөздері мен егжей-тегжейлі ақпараттарымен ерекшеленсе де, жалпы құрылымы жағынан ұқсас келеді. Бұл дәстүрлердің көпшілігі бір-бірінен тәуелсіз жеткізілгенін және бір көзден (яғни Уруадан) шыққандығын көрсетеді. Школер Уруаға қатысты ақпараттың сенімділігі туралы айта келіп, Уруаның өз деректерінен алған кейбір ақпараттың пікір қабылдауы мен есте сақтау қабілетінің әлсіреуі салдарынан бұрмаланғаны мүмкін екенін, бірақ осы материалдың ешқайсысының ойдан шығарылғаны немесе танылмайтын деңгейде бұрмаланғаны екіталай екенін айтады. Сондай-ақ, бұл ақпаратты Уруаның өзі бұрмалағанына да күмән жоқ. Осылайша, Мұхаммедтің өмірі туралы ақпарат, кем дегенде Медине кезеңіне қатысты, Уруадан алынғандықтан, көбінесе сенімді. Гёрке Аль-Худайбия дәстүрлерін талдап, оның нұсқасы ең ежелгісі екенін және ұзақ уақыт бойы жеткізілгенін мәлімдеді. Біріншіден, Уруа өзіне қолжетімді түрлі куәгерлердің баяндамаларын біріктірді, олардың барлығы бір оқиғаға қатысты емес. Ол синтезделген нұсқаны Хишам мен әл-Зухриге ауызша жеткізді, олар өз кезегінде бір-бірінен тәуелсіз жеткізді. Уруаға қайтатын дәстүрдің бастапқы ядросы үш нәрседен тұрған болуы мүмкін: Мұхаммед пен Құрайыштар тайпасы арасындағы келісім; Мединаға қашқан мекеліктерді Меккеге қайтаруды талап ететін шарт; және белгілі бір адамдардың нақты ұстап беруі. Әл-Зухридің нұсқасы Хишамның нұсқасына қарағанда кешірек жазылып, жеткізілу барысында өзгерістерге ұшырады. Атап айтқанда, [[Ағашқа ант беру]] оқиғасы және осы оқиға кезінде ашылған Құранның 48-ші сүресі кейіннен қосылды. Сол сияқты, Гёрке мен Шёлер хижра дәстүрлерінің ядросы – Меккедегі мұсылмандарды қудалау, Абиссинияға хижра, Мұхаммед пен Әбу Бәкірдің қалаға сапары және Мединеге жалпы хижра – шын мәнінде Уруаға қайтады деген қорытындыға келді. Анықталған егжей-тегжейлі мәліметтер Уруаның өзінен болуы мүмкін. Профессор Стивен Шумейкер Гёрке мен Шёлердің тұжырымдарына қарсы шығып, осы дәстүрлердің тек бірнеше элементін ғана Уруамен сенімді байланыс орнатуға болатынын, ал көпшілігі ең көп дегенде әл-Зухриге қайтатынын дәлелдеді. Шомэйкердің пікірінше, Мұхаммедтің өмірін зерттеуші ретінде Уруаның беделі оған бұрын ешқандай беделге ие болмаған көптеген дәстүрлерді жатқызуға себеп болған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы ертедегі ислам тарихшылары Уруаның хаттарын көбінесе шынайы деп санайды. Алғашқы кездері Леоне Каетани мен Хоровиц олардың шынайылығын растады. Соңғысының айтуынша, Уруа өзінің деректерін атамаса да, олар оның жинаған дәстүрлерінен шыққандығы сөзсіз. Сол сияқты, Уатт хижра туралы хатты шынайы деп санайды, тіпті оның Зөбейридтің Умейядтық қаскөйлігінің тарихынан туындаған Умейядтарға қарсы бейімділігі болса да. Школер де хаттарды аутентикалық деп санайды, бұл жолдау барысында өзгерістер болуы мүмкін. Шомэйкер хаттардың шынайылығына күмән келтірді, әсіресе әл-Табари ғана хабарлаған хаттарға. Хаттардың Уруадан шығуы мүмкіндігін мүлдем жоққа шығармай, ол хаттардың көздердегі өте шектеулі куәлігі оларға қатысты, жалпы хадис дәстүрлеріне қатысты күмәнділікті тудырады деп айтады. Осы кезеңде жалған хаттар кең тарағандықтан, хаттар Уруа қайтыс болғаннан кейін жасалып кеткен болуы мүмкін. Тарихшы Шон Энтонидің айтуынша, бұл хаттардың ішкі ерекшеліктері олардың көпшілігі шынайы екендігін көрсетеді. Олар басқа көздерден шығатын Омейядтар мен Зубайридтердің бейнесімен сәйкес келеді, ешқандай агиографиялық және керемет оқиғалар жоқ және Омейяд Зубайридтер татуласуы контексіне жақсы сәйкес келеді. Осы хаттарда Әлидің аты аталмауы, оған екі отбасы да қас болғандықтан, олардың шынайылығына тағы да күшейе түседі.

Ислам тарихнамасының негізін қалаушы

Ибн Исхақтың және басқалардың еңбектерінде оның айтылған сөздеріне сүйене отырып, араб тілінің маманы Альфред Гийом оны "Ислам тарихының негізін қалаушы" деп атайды. Школер оның хаттарын "Ислам тарихнамасының бастауы" деп санайды, ал Хоровиц пен профессор Фуат Сезгин оларды Мұхаммедтің өмірі туралы ең көне сақталған жазбалар және ең көне араб тарихи прозасы деп есептейді. Исламтанушы Фред Доннердің пікірінше, кейінгі дереккөздерде жазба кітаптар Уруаға емес, одан бұрынғы адамдарға жатқызылғандықтан, ол жекелеген риуаяттарды жүйелі түрде жинап, жазып алған алғашқы адам болған секілді. Профессор Абд әл-Азиз Дюридің айтуынша, Уруа мұсылмандар арасында тарихи зерттеулердің негізін салды, одан кейін осы істі келесі буын жалғастырды. Ал тарихшы Чейз Ф. Робинсонның пікірінше, ол "өткенге қызығушылық танытқан" және, мүмкін, оны оқытқан, бірақ нағыз тарихшы емес, әңгімеші болған.