Кіріспе
394 ж. Феодосий мен Евгений арасындағы шайқас Фригид шайқасы, сондай-ақ Фригид өзенінің шайқасы деп аталады, 394 жылы 5 және 6 қыркүйекте Рим императоры Феодосий Ұлы мен бүлікші август Евгенийдің әскерлері арасында Рим Италиясының шығыс шекарасында болды. Феодосий шайқаста жеңіске жетіп, Евгений мен Арбогасттың билігін басып, Рим империясының бірлігін қалпына келтірді. Теодосий әскері өткен Юлиан Альптері маңындағы Клаустра Альпиум Юлиарумдағы шайқас алаңы, ықтимал, Випава аңғарында (Фригид өзені қазіргі Випава) немесе Исонзо аңғарында болған. Тимасий, магистер милитум, Феодосия әскеріне магистер утриск милиция Стилихонның көмегімен басшылық етті. Арбогаст, бұрын Феодосийдің күйеу інісі және аға император Валентиний II-нің қол астында болған, Евгенийдің әскеріне басшылық етті. Валентианның құпия өлімінен кейін Евгенийдің құттықтауын ұйымдастырған Арбогаст еді. Теодосийдің одақтастарынан, готттардан, Аларик пен Гайнас бастаған, және Бакурий Иберийден келген күштермен Теодосий әскері Евгенийді жеңіп, Евгений тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Арбогаст шайқастан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Бұл шайқас Теодосийдің билігінің үшінші азаматтық соғысын аяқтады, олар екеуі Магнус Максимусқа қарсы шайқасқаннан кейін. Діни тарихында бұл шайқас римдік дінге адал августты қамтыған соңғы шайқас ретінде есте қалды, бірақ шын мәнінде Евгений дінге адал емес еді. Тиранний Руфин алғаш рет Никеялық христиандықты және Рим империясының мемлекеттік шіркеуін жақтаған Феодосийдің беделін арттыру үшін оны дінге адал емес деп айыптады. Шіркеу тарихы Феодосийдің Фригидтегі жеңісін құдайдың араласуымен байланыстырды, ал Руфинус оның маңыздылығын 312 жылы Константин Ұлының Максенцийді жеңген Милвий көпірінің шайқасымен теңестірді.
The Battle of the Frigidus, also called the Battle of the Frigid River, was fought on 5 and 6 September 394 between the armies of the Roman emperor Theodosius the Great and the rebel augustus Eugenius , in the eastern border of Roman Italy. Theodosius won the battle and defeated the usurpation of Eugenius and Arbogast, restoring unity to the Roman Empire. The battlefield, in the Claustra Alpium Iuliarum near the Julian Alps through which Theodosius's army had passed, was probably in the Vipava Valley – with the Frigidus River being the modern Vipava – or possibly in the valley of the Isonzo. Timasius, the magister militum, commanded the Theodosian army with help from the magister utriusque militiae Stilicho. Arbogast, previously the magister militum under Theodosius's brother in law and senior co emperor Valentinian II , commanded Eugenius's forces. It was Arbogast who had engineered Eugenius's acclamation after Valentinian's mysterious death. With reinforcements from Theodosius's allies among the Goths led by Alaric and Gainas, and from Bacurius the Iberian, Theodosius's army defeated Eugenius's, and Eugenius was captured and executed. Arbogast killed himself after the battle. The fighting ended the third civil war of Theodosius's reign, after the two fought against Magnus Maximus
In ecclesiastical history, the battle was remembered as the last to involve an augustus who was a devotee of Roman paganism, though in fact Eugenius was not a pagan. The posthumous accusation of paganism was first levelled by Tyrannius Rufinus to enhance the reputation of Theodosius I, who was a vigorous promoter of Nicene Christianity and the state church of the Roman Empire. Church histories attributed Theodosius's victory at the Frigidus to divine intervention, and Rufinus equated its importance with the Battle of the Milvian Bridge won by Constantine the Great over Maxentius in 312.
Өмірбаян
392 жылы 15 мамырда Батыс императоры Валентиан II өзінің Виендегі резиденциясында өлі табылды. Оның әскери магистрі Арбогаст, Шығыс императоры Теодосийге және Валентианның жекжат ағасына, жас императордың өз-өзіне қол жұмсағанын хабарлады. Сол жазда империяның екі жартысы арасындағы шиеленіс одан әрі күшейді. Арбогаст Теодосиймен бірнеше рет байланысуға тырысты, бірақ көрінетіндей, ешқайсысы да Шығыс преториан префекті, яғни бас министр Руфиннің құлағына жеткен жоқ. Арбогаст Руфиннан алған жауаптар көмектеспеді. Теодосийдің өзі Валентианның өлтірілгеніне көз жеткізіп, әсіресе оның әйелі Галла ағасының өліміне опасыздық себеп болды деп сенді. Арбогасттың Шығыс сарайында достары аз болды, бірақ оның інісі Рихомер Шығыс атты әскерінің бас қолбасшысы еді. Теодосийдің шешімі Арбогастқа қарсы болатындығы анық көрінетін болғандықтан, франктар бірінші қадам жасады. 22 тамызда Арбогаст Батыс империясының тағына Батыс императорлық сарайының *magister scrinii*, яғни жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкері Евгенийді көтерді. Евгений – риторика ғылымының беделді зерттеушісі және туған римдік болғандықтан, франк қолбасшысына қарағанда таққа лайықты кандидат еді. Оның билікке келуін Италия преториясының префекті Никомах Флавиан қолдады. Кейбір сенаторлар, әсіресе Симмах, бұл әрекетке наразылық білдірді. Бұған қоса, Валентианның өлімі мәселесі де оның қанағаттануына шешілмеген еді. Сонымен қатар, Евгений Теодосий Батыс империясының жартысын Валентианға берген кезде қалдырған жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің көпшілігін қызметтен шеттету арқылы Теодосийдің Батыс Рим империясының үстінен бақылауын жоғалтты. Батыс елшілерінің тобы Константинопольге Евгенийді Батыс августы деп мойындауды сұрап келгенде, Теодосий оларды сыйлықтармен және белгісіз уәделермен қабылдаса да, нақты жауап бермеді. Ол осы кезде Евгений мен Арбогастқа қарсы жорық ұйымдастыру туралы шешім қабылдады ма, жоқ па, белгісіз. Бірақ соңында, 393 жылдың қаңтарында сегіз жасар ұлы Гонорийді Батыс августы деп жариялағаннан кейін, Теодосий Батысқа шабуыл жасауға бел буды.
Үгіт-насихат науқанын дайындау
Келесі бір жарым жылда Теодосий әскерін басып кіруге дайындады. Император Валент пен оның көптеген сарбаздары Адрианополь шайқасында қаза болғаннан кейін Шығыс әскерлері әлсіреп қалды. Флавий Стилихон мен Тимазий генералдарына легиондарда тәртіпті қалпына келтіру және жалдама жасау мен міндеттеме арқылы оларды қайта күштендіру тапсырылды. Сонымен қатар Теодосийдің тағы бір кеңесшісі, евнух Евтропий, Константинополдан Мысыр қаласы Ликопольдегі қарт христиан монахынан кеңес және даналық іздеу үшін жіберілді. Клавдиан мен Созоменнің баяндамаларына сәйкес, монах Теодосийдің Евгений мен Арбогастқа қарсы қымбатқа түсетін, бірақ шешуші жеңіске жететінін болжады. 394 жылдың мамыр айында Шығыс әскері Константинополдан батысқа қарай аттанды. Жаңадан қайта құрылған легиондар 20 000-нан астам вестгот федерациясы және Сириядан келген қосымша күштер сияқты көптеген варварлық көмекші әскерлермен нығайтылды. Теодосий өзі әскерге жетекшілік етті; оның қолбасшыларының арасында Стилихон мен Тимазий генералдары, вестгот басшысы Аларик және кавказдық иберий Бакурий Гиберий болды. Олардың Паннония арқылы Юлиан Альптеріне дейін жолына ешқандай қарсылық көрсетілмеді, және Теодосий мен оның офицерлері тау өткелдерінің шығыс жағы қорғалмағанын байқағанда, алда не күтіп тұрғанына күдікпен қарады. Арбогаст Галлиядағы узурпатор Магнус Максимусқа қарсы күрестегі тәжірибесіне сүйене отырып, күштерін Италияны қорғау үшін біріктірудің ең дұрыс стратегия екенін шешті, сондықтан Альпілік өткелдерді күзетсіз қалдырды. Арбогаст әскерінің құрамына франктар, алеманндар және галло-римдіктер, сондай-ақ оның гот көмекшілері кірді. Арбогасттың біртұтас күшті сақтау стратегиясының арқасында Теодосий әскері Альп тауларын кедергісіз өтіп, Римнің Аквилея портының шығысында орналасқан Фригид өзенінің аңғарына түсті. Осы таулы аймақта олар қыркүйектің алғашқы күндері Claustra Alpium Iuliarum-дағы Батыс әскерінің лагеріне кез боп, тап келді.
Шайқас
Соғыстың қайда болғаны нақты белгісіз. Оның орны Жоғарғы Изонцо аңғарында ізделуі мүмкін деген болжам бар, бірақ көбінесе Випава аңғарында деп есептеледі. "Фригидус" әдетте Випава өзені немесе Хубель арнасы деп саналған, ал шайқас Врхполье маңында болған. Алайда, соңғы зерттеулер бұл шайқас шын мәнінде бірнеше шақырым қашықтықта, Кол мен Санабор арасында, Рим Италиясына апаратын "Есік" деп аталатын жерде болғанын көрсетеді. Соғысқа дейін Евгений мен Арбогаст Юпитердің мүсінін шайқас алаңының шетіне орнатып, әскерлік туларға Геркулес бейнесін салған. Олар бұл арқылы Римнің ерте замандағы жеңістерін қайталауға үміттенді, өйткені Рим соғыста әрқашан ежелгі құдайлардың қолдауына сенеді. Соғыстың бірінші күнінде көне құдайлардың жеңіске жақын болғандай көрінді. Теодосий майданды мұқият барлап үлкермей, дерлік бірден шабуылға шықты. Ол өзінің гот одақтастарын бірінші болып шайқасқа жіберді, мүмкін, олардың қатарын азайтып, Империяға төнетін қауіпті азайтуды көздеді. Шығыс әскерінің шабуылы ауыр жұмыстарға әкелді, бірақ көп нәтиже бермеді: 10 000 готтың қосымша әскері қаза тапты, ал грузин генералы Бакурий де қаза болды. Күн батқанда Евгений әскерлерінің қорғаныс позициясын сәтті сақтағанына қуанды, ал Арбогаст Теодосий әскерінің артындағы тау жолдарын жабу үшін жасақтар жіберді. Ұйқысыз түнді өткізген Теодосий Арбогасттың оны аңғарда қоршауға жіберген адамдарының өзіне дезертирлеуге ниеттенгенін естіп, көтеріңкі көңілде болды. Осы жағдайды пайдаланып, Теодосийдің әскері тағы да шабуылға көшті. Бұл жолы табиғат олардың жағында болды, өйткені аймақта жиі болатын бора деп аталатын қатты дауыл шығыстан аңғарға соқты. Басқа әңгімелерде Теодосий дауыл үшін Құдайға дұға еткені, ал Құдай оның тілегін қабыл еткені айтылады. Күшті жел батыс әскерлерінің бетіне шаң тозаңын тигізді (кейбір аңыз бойынша, жел батыс әскерлерінің тіршіліктерімен бірге олардың жебелерін де кері қайтарды). Желдің күшінен Арбогасттың қатарлары бұзылып, Теодосий египеттік монах болжаған шешуші жеңіске жетті. Жеңілістен кейін Евгений тұтқындалып, императордың алдына әкелінді. Оның рақым сұрауы қабыл етілмеді және оның басы кесілді. Арбогаст жеңілістен қашып, тауларға құтылды, бірақ бірнеше күн сарқып жүргеннен кейін қашып құтылу мүмкін емес екенін түсінді және өзін-өзі өлтірді.
Дау-дамайдың діни сипаты
Теодосийдың жалған дінге табынушы жауларын құдайлық жел жеңген шайқастың нұсқасы кейінгі антик кезеңде танымал болғанмен, қазіргі заманғы тарихшылар, әсіресе Алан Камерон, оқиғаның осы нұсқасының сенімділігіне күмән келтірді. Камерон Эвгений мен Арбогасттың жалған дінге табынушылар немесе олардың жақтастары болғандығы туралы идея Теодосийдің оларға қарсы жорығын ақтау үшін тудырылғанын, ал Магненций сияқты басқа узурпаторлар жеңіліске ұшырағаннан кейін теріс бейнеленгенін айтады. Теодосийдың жауларының жалған дінге табынушылар болғандығы туралы ой шіркеу тарихшысы Руфинмен байланысты, және осы идеяны тек Руфинге тәуелді дереккөздер ғана айтады. Сонымен қатар, шешуші бора желі туралы алғашқы дереккөз Миландық Амвросий болды, бірақ ол 36-шы псалмға арналған уағызында, желдің шайқастан бұрын соққандығын және Теодосийдың жауына кез келген шайқас басталмас бұрын әсер еткенін мәлімдеді. Бұл идея, мүмкін, ақын Клавдиан қабылдаған, ол Теодосий әулетіне арналған фантастикалық және үгіт-насихаттық өлеңдерінде желді шайқастың шешуші сәтіне көшірді. Клавдиан Силий Италикқа сілтеме жасаған сияқты көрінеді, оның Канна шайқасы туралы баянында найзалар мен қаруларды кері соққан ұқсас жел туралы айтылған. Рим империясының шығыс және батыс бөліктерінде танымал болған Клавдианның поэзиясынан соғысты шешкен бора желі туралы идея тарады. Бұл идея басқа бір оймен де үйлеседі: шайқас құдайсыздық пен христиандық арасындағы шайқас болды. Теодосий, христиан императоры ретінде, Құдайдың жел түрінде берген көмегіне ие болды. Тарихшы Мишель Рене Салцман былай түсіндіреді: «Жохан Хризостомның 6-шы уағызы, adversus Catharos (PG 63: 491-92) және Zacchei et Apollonii кеңестері, 390-шы жылдарға қайта жатқызылғанда, діннің сол кездегі оқиғалардың негізгі идеологиялық факторы еместігі туралы көзқарасты нығайтады». Финляндиялық тарихшы және Хельсинки университетінің латын тілі мен рим әдебиеті пәнінің доценті Майястина Кахлостың сөзіне сәйкес, 394 жылы Фригид маңындағы соңғы шайқаста христиан дінінің аяусыз таралуына қарсы тұрған «батылдықпен және мәдениеттілікпен қарсылық көрсеткен» жалған діннің аристократтары туралы түсінік – романтикалық миф.
Салдары
Бұл Теодосий үшін қымбатқа түсетін жеңіс болды, ал Евгений үшін толық жеңіліс. Замандас рим тарихшысының айтуынша, готтар ең көп шығынға ұшырағандықтан, Теодосий Фригидте екі шайқаста жеңіске жетті – біреуі Евгенийге қарсы, екіншісі готтарға қарсы. Одан кейін небәрі төрт ай өткен соң ол қайтыс болды, үкіметті өте жас балалары Гонорий мен Аркадийге тапсырды. Алайда, бұл шайқас батыста рим әскерінің құлдырауын да жылдамдатты. Фригид шайқасындағы шығындар батыс легиондарын әлсіретті. Римдік сарбаздардың қабілеттерінің төмендеуі империяның foederati ретінде жұмыс істейтін варвар жалдамалы әскерлеріне көбірек сене бастауына әкелді, олар көбінесе сенімсіз, тіпті опасыз болып шықты.