Кіріспе

Куәні жоққа шығару, АҚШ-тың сот-дәлелдеме құқығында, сот отырысында куәлік беретін адамның сенімділігіне күмән тудыру процесі. АҚШ федералдық соттарында куәні жоққа шығаруды реттейтін ережелер Федералдық сот-дәлелдеме ережелерінде қамтылған.

Импичмент жасауға құқылы тараптар

Англияның жалпы құқығы бойынша, тарап төрт ерекше жағдайдың бірі орындалмаса, өзінің куәсін тергеуге (импичментке) тарта алмайтын еді. "Куәгерлік кепілдігі" ережесі куәгерді шақырушы тараптан куәгердің шыншылдығына кепілдік беруді талап етті. Ерекше жағдайлар мыналар: Егер куә қарсы тарап болса (мысалы, талапкер жауапкерді куәгер ретінде шақырып немесе керісінше). Егер куә жауласып, қарсылық танытса (мысалы, куә қатынасудан бас тартса). Егер куәні заң бойынша куә ретінде шақыру міндетті болса. Егер куә оны шақырушы тарапты күтпеген жағдайға түсіріп, сол тарапқа қарсы зиян келтіретін куәлік берсе. Көптеген сот юрисдикцияларында бұл ереже жойылған. АҚШ Федералдық Дәлелдеу Ережелерінің 607-бабы кез келген тарапқа кез келген куәгердің сенімділігіне күдік тудыруға рұқсат береді.

Әдістер

АҚШ-та тарап куәгердің сенімін жою үшін, куәгердің сенбеушілік тудыратын фактілер туралы қарсы сұрақтар қою арқылы, немесе кейбір жағдайларда куәгердің шыншылдығына немесе біліміне жағымсыз әсер ететін сыртқы дәлелдер ұсыну арқылы куәгердің сенімін төмендете алады. Пенсильвания штатында куәлік беретін айыпталушыны жоққа шығаруға болатынын анықтау рәсімі Бигум тыңдауы деп аталады.

Бәсекелестік

Соттар тараптарға куәгерді оның бейтараптығын жоққа шығару мақсатында қарсы сұраққа алуға рұқсат береді. Куәгердің бейтараптығына түрлі жағдайлар ықпал етуі мүмкін, олар куәгердің тараптармен туыстық байланысынан бастап, сот ісінің нәтижесіндегі қаржылық мүддесіне дейін жетеді. АҚШ-тың көптеген юрисдикциялары, куәгердің бейтараптығын жоққа шығару үшін сыртқы дәлелдерді пайдалану алдында, қарсы тергеушінің негіз дайындауын талап етеді. 610-ереже куәгердің "діни сенімдері мен пікірлері куәгердің сенімділігін нығайтуға немесе оған қарсы қолдануға болмайды" деп қарастырса да, осы сенімдерге байланысты қызығушылықты немесе бейтараптылықты көрсету мақсатындағы сұрақтар ереженің тыйымдауына кірмейді. Егер куәгерге жағымсыздық таныту айып тағылса және ағымдағы сотта қарсы сұраққа алу мүмкіндігі болса, бұрынғы сот/тыңдауда айтылған және осы соттағы куәлігімен сәйкес келетін мәлімдемелер естімеушілік болып есептелмейді, қабылданады.

Кейіпкер

АҚШ-тың көптеген юрисдикциялары тараптарға куәгерлердің шыншылдығына қатысты жаман сипаттамаларын көрсету арқылы оларды қарапайым етуге рұқсат береді. Федералдық ережелерге сәйкес, тараптар мұны беделмен немесе пікір білдіру арқылы дәлелдей алады. Яғни, куәгердің сенімділігін арттыруға болмайды, тек оны күмәнді етуге болады.

Бұрын сотталған

Сонымен қатар, тарап куәгердің бұрынғы қылмыстық ісі бойынша сотталғандығын дәлелдеу арқылы куәгердің "жаман" сипаттамасын пайдалана алады, бұл 609(а) тармағында белгіленген бірқатар ережелерге сәйкес келеді. Егер куәгер бұрын адалсыздыққа немесе жалған мәлімдеме жасауға қатысты қылмыс үшін сотталған болса, онда ол қылмыстың ауырлығына қарамастан, куәгерді айыптау мақсатында пайдаланылуы мүмкін. Егер куәгердің бұрынғы сотталғандығы адалсыздыққа немесе жалған мәлімдеме жасауға қатысты емес қылмыс үшін болса, сотталғандығының дәлелі тек ауыр қылмыстар үшін ғана куәгерді айыптау үшін пайдаланылуы мүмкін; жеңіл қылмыстар қабылданбайды. Сонымен қатар, егер қарсы тарап адалсыздыққа немесе жалған мәлімдеме жасауға қатысты емес ауыр қылмыстың дәлелін ұсынғысы келсе, куәгерді айыптаудағы сәттілігі куәгердің айыпталушы болып табылатынына байланысты болады. Егер куәгер айыпталушы болса, айыптау тарапының міндеті, куәгердің өтірік айтуға бейім екенін көрсететін дәлелдің маңыздылығы, айыпталушыға тигізетін әділетсіз зиян қаупінен асып түсуін көрсету болып табылады. Дәлелдің маңыздылығы әділетсіз зияннан ғана асып түсуі керек. Егер куәгер айыпталушыдан басқа адам болса, адалсыздыққа немесе жалған мәлімдеме жасауға қатысты емес ауыр қылмыс үшін бұрын сотталғандығының дәлелі қабылданды, егер қарсылық білдірген тарап, қылмыстық іс бойынша дәлелдің маңыздылығы айыпталушыға тигізетін әділетсіз зиян қаупінен айтарлықтай асып түседі дегенін дәлелдей алмаса. Дәлелдің маңыздылығы әділетсіз зияннан айтарлықтай асып түсуі керек. Ақырында, егер сотталғандығы 10 жылдан астам болса, сотталғандығын қабылдаудың маңыздылығы FRE 609(b) бойынша әділетсіз зиян келтіру қаупінен айтарлықтай асып түсуі керек.

Сыртқы дәлел жоқ

Бір тарап куәгердің мінез-құлқына қарсы айыптау жасау үшін оны қарсы сұрақтар арқылы тексеруге құқылы, бірақ бұрын жасалған жаман әрекеттер деп аталатын нақты бұзылулар туралы сыртқы дәлелдерді ұсынбауы керек, егер сұрақтар куәгердің шыншылдыққа (немесе шыншылсыздыққа) қатысты өзінің мінез-құлқына немесе бұрын куәлік берген басқа куәгердің шыншылсыздығына қатысты болса. Калифорния дәлелдеме кодексінің 787-бабына сәйкес, азаматтық істерде куәгердің бұрынғы жаман әрекеттерінің нақты мысалдары арқылы оны айыптау үшін қарсы сұрақтарды немесе сыртқы дәлелдерді пайдалануға болмайды. 1982 жылы қабылданған Жәбірленушілердің құқықтары туралы 8-қадам, қылмыстық істерде куәгерді айыптау үшін бұрын жасалған жаман әрекеттер туралы қарсы сұрақтарды және сыртқы дәлелдерді пайдалануға рұқсат береді.

Құзыреттілік

Куәгер өзінің сезінуге қабілетсіз болды, яғни ол мәлімдеген нәрсені (мысалы, қайда тұрғанын көре алмады) анықтай алмады, немесе оның қажетті саналылық деңгейі болмады. Ескі ортақ құқық бойынша, құзырсыз куәгердің куәлік беруіне рұқсат берілмейтін еді. Қазіргі заманғы ережелер, мысалы, АҚШ Федералдық Дәлелдеу Ережелері, куәгерді сотта (көбінесе) оның сенімділігін анықтау үшін қазылар алдында қарастырылатын көптеген факторлардың бірі ретінде куәлік беруге мүмкіндік береді.

Қайшылық

Куә осы іс барысында өз куәлігіне қайшы келетінін айтады. Бұл бұрынғы мәлімдемелердегі қайшылықтан өзгеше. Қайшылық мәлімдемелер соттан тыс (аңыз) немесе бұрынғы іс барысында жасалған мәлімдемелерге қатысты. Ал қайшылық – куәгердің бір куәлікте екі түрлі нәрсе айтуы. Қарсылық арқылы куәгерді жоққа шығарудың тағы бір түрі адвокаттардың дәлелдерді ұсыну тәртібіне әсер етеді. Қорғаушы куәгерді шақырып, немесе талапкердің адвокаты немесе прокурор куәгерді қарсы куә ретінде шақырғанда, қарсы тараптың адвокаты сол куәгерге қарсы дәлелдер ұсынуға мүмкіндік алады. Егер қарсылық арқылы куәгерді жоққа шығаруға рұқсат етілмесе, екінші адвокатқа қарсы дәлелдерді ұсынуға тыйым салынар еді, себебі екінші адвокаттың істің фактілерін дәлелдеуге бір ғана мүмкіндігі бар еді. Оның қарсыласы куәгерді ұсынғандықтан, бұл істі нығайту үшін қосымша дәлелдер келтіруге "есік ашады": талапты қайталаудың жалғыз заңды себебі – қарсыласының куәсін қарсылық арқылы жоққа шығару. Қарсылық арқылы куәгерді жоққа шығарудың тағы бір жағын теріс тұрғысынан қарастыруға болады. Адвокат қарсы тараптың куәсіне оқиға болған күні киген шляпасының түсі сияқты маңызсыз ("қосалқы") факт бойынша қарсылық жасай алмайды, бірақ маңызды мәселелерде, әдетте маңыздылық ережелерімен қабылдамайтын жағдайларда қарсылыққа рұқсат етілуі мүмкін. Осылайша, куәгерге қауіпсіз жүргізуші екенін айтуға рұқсат берілмеуі мүмкін, ал қарсы тарап жүргізушінің қауіпсіз еместігін дәлелдей алмайды, бірақ егер куәгер қауіпсіз жүргізуші екендігін айтса (сұраққа қарсылық білдірілмеген), қарсы тарап оның бірнеше апатқа қатысқандығын дәлелдеу арқылы қарсылық жасай алады. Егер қарсылық арқылы куәгерді жоққа шығаруға рұқсат етілмесе, куәгердің қауіпсіз емес екендігін дәлелдеу ережелерімен тыйым салынар еді. Тағы бір мысал одан да күрделі. Айыпталушы героин сақтағаны үшін сотталып жатыр делік. Айыпталушының куәлігі, әрине, есірткіні сақтамағанын жоққа шығарады. Егер айыпталушы тікелей тексеру кезінде "Шындығында, мен өмірімде ешқашан героин сақтаған емеспін" десе, прокурор оны қарсы тексеру кезінде, тіпті оның төртінші түзету құқығы бұзылса да, басқа оқиғада тәркіленген героиннің көрінісімен жоққа шығара алады. Уолдер шешімі сотталушының Миранда құқығы бұзылса да, оның мойындауы арқылы куәгерді жоққа шығаруға рұқсат етілді деген шешімге әкелді. Харрис, өз кезегінде, сол істе айыпталушыдан заңсыз алынған физикалық дәлелдер арқылы осындай куәгерді жоққа шығаруға рұқсат беретін шешімге әкелді. Қарсылық арқылы куәгерді жоққа шығару дәлелдері тек куәгерді жоққа шығару үшін қабылданады: оларды сотта қаралып жатқан оқиғалар туралы ештеңе дәлелдеу үшін емес, тек куәгердің сенімділігін күмәндандыру үшін пайдалануға болады. Теория бойынша, куәгердің куәлігіне қарсылық келтірілсе, оның сенімділігін анықтау кезінде ескерілуі керек, сондықтан судья қазылар алқасына импичмент дәлелдерін кез келген фактіні дәлелдеу ретінде пайдаланбауға, тек куәгерге сенуге бола ма деп қарауға нұсқау береді. Алайда, барлық тәжірибелі сот залында бақылаушылар қазылар алқасының бұл айырмашылықты түсінуі қиын болады деп келіседі, бұл "шектеулі қолданылу" немесе "шектеулі мақсатта қолданылу" деп аталады. Бұған қоса, заңның нұсқауларын түсінген қазылар алқасының оған психологиялық тұрғыдан мойынсұна алатынына күмәнданудың мүмкіндігі де аз. Бұл шектеулі қолданылудың жалғыз практикалық әсері – бұл дәлелдемелерді әлсіз істі қолдау үшін пайдалануға болмайды, әйтпесе сот жеткіліксіз дәлелдер болғандықтан оны қабылдамайды, себебі ол куәгерді жоққа шығару үшін ғана қабылданды.

Көмектесу және қалпына келтіру

Жалпы ереже бойынша, куәгерді қолдайтын тарап, куәгердің сенімділігін арттыруға сотта айыпталуға дейін тырыспауы керек. Мұның себебі – куәгерге сенімділік танытылады. Бұдан бөлек, бұл сот процесін жеделдетуге мүмкіндік береді, өйткені қарсы тарап куәгерді айыптамауы мүмкін болған жағдайда, оны қолдауға уақыт жұмсаудың қажеті жоқ. Куәгердің беделін қайта жақсарту үшін, оны қолдайтын тарап айыптаушы тараптың куәгерді айыптау үшін қолданған тәсілдермен ғана шектеледі. Яғни, егер қарсы тарап жалтару арқылы айыптаса, беделді қайта жақсарту жалтару туралы айыптауды жоққа шығарумен шектеледі. Егер қарсы тарап бас куәгердің жасырғыш екенін айтқан куәгерді ұсынса, беделді қайта жақсарту бас куәгердің адал адам екенін куәландыратын мінез-құлқы куәгерімен ғана шектеледі. Бұл кез келген куәгерді, оның ішінде мінез-құлқы куәгерлерін де тексеруге толық құқығы бар екенінен өзгеше. Егер қарсы тарап куәгер бұрын берген мәлімдемесінен өзгеше нәрсе айтқанын көрсетсе және сол мәлімдемеден кейін сотқа дейін куәгерге ықпал етіліп, жалған куәлік беруге себеп болды деген жорамал жасаса, куәгер бұрын берген сәйкес мәлімдеме жасағанын көрсету арқылы беделін қайта жақсартуға тырысуға болады (бұл куәлігімен сәйкес келеді). Мұндай жағдайда, сот алдында екі түрлі мәлімдеме болады, олардың біреуі куәліктен өзгеше, ал екеуі де куәгерге ықпал етілгенге дейін жасалған. Осылайша, куәліктің пара немесе басқа да ықпалдың нәтижесінде айтылғаны туралы айыптау жұмсаруы мүмкін. Сонымен қатар, сотқа дейін кез келген уақытта жасалған бұрынғы сәйкес мәлімдемеге түсіндіру беруге мүмкіндік берудің мәні бар, бұл тек қана түсіндіруге жататын, көрінеу сәйкес келмейтін мәлімдеме болуы мүмкін, мысалы, егер ол мәлімдемені түсіндіретін контексттен алынса.