Кіріспе
Бикокка шайқасы немесе Ла Бикокка шайқасы 1521–1526 жылдардағы Италия соғысы кезінде 1522 жылдың 27 сәуірінде болды. Одет де Фой, Лаутрек виконты басқарған француз және венециялық біріккен әскерлері Просперо Колоннаның бас қолбасшылығымен императорлық-испандық және паптық армиясынан шешулі жеңіліске ұшырады. Лаутрек Ломбардиядан қайтып, Милан герцогтігін императорлардың қолында қалдырды. 1521 жылдың соңында императорлық әскерлердің шабуылынан Миланнан қуылған Лаутрек, Колоннаның байланыс желілеріне соққы беру мақсатымен қайта топтасты. Алайда, француз қызметіндегі швейцариялық жалдамалы әскерлер жалақы алмағандықтан, дереу шайқас талап етті, және Лаутрек Миланның солтүстігіндегі Аркимбольди Вилла Бикокка паркіндегі Колоннаның бекінілген позициясына шабуыл жасауға мәжбүр болды. Швейцариялық пикмендер ауыр артиллерия оты астында ашық даламен өтіп, императорлық позицияларға шабуыл жасады, бірақ жер жұмыстарымен нығайтылған, суға батып кеткен жолмен тоқтатылды. Испан аркебузиерлерінің отынан ауыр қатыгездік көрген швейцариялықтар кері шегінді. Темірқасып, француз кавалериясының Колонна позициясын айналып өту әрекеті де сәтсіз аяқталды. Швейцариялықтар одан әрі соғысуға ықыласын білдірмеді, бірнеше күннен кейін өз кантондарына аттанды, ал Лаутрек әскерінің қалдықтарымен Венеция аумағына қайтып келді. Бұл шайқас Италия соғыстарындағы швейцариялық жаяу әскерлерінің басымдығының аяқталуымен және пикмендердің басқа әскерлердің қолдауысыз жаппай колонналарымен жүргізілген швейцариялық шабуыл әдісінің соңғысы болды. Сонымен қатар, бұл шайқас соғыс алаңында атыс қаруының шешуші рөл атқарған алғашқы шайқастардың бірі болды.
The Battle of Bicocca or La Bicocca was fought on 27 April 1522, during the Italian War of 1521–26. A combined French and Venetian force under Odet de Foix, Vicomte de Lautrec, was decisively defeated by an Imperial–Spanish and Papal army under the overall command of Prospero Colonna. Lautrec then withdrew from Lombardy, leaving the Duchy of Milan in Imperial hands. Having been driven from Milan by an Imperial advance in late 1521, Lautrec had regrouped, attempting to strike at Colonna's lines of communication. When the Swiss mercenaries in French service did not receive their pay, however, they demanded an immediate battle, and Lautrec was forced to attack Colonna's fortified position in the park of the Arcimboldi Villa Bicocca, north of Milan. The Swiss pikemen advanced over open fields under heavy artillery fire to assault the Imperial positions, but were halted at a sunken road backed by earthworks. Having suffered massive casualties from the fire of Spanish arquebusiers, the Swiss retreated. Meanwhile, an attempt by French cavalry to flank Colonna's position proved equally ineffective. The Swiss, unwilling to fight further, marched off to their cantons a few days later, and Lautrec retreated into Venetian territory with the remnants of his army. The battle is noted chiefly for marking the end of the Swiss dominance among the infantry of the Italian Wars, and of the Swiss method of assaults by massed columns of pikemen without support from other troops. It was also one of the first engagements in which firearms played a decisive role on the battlefield.
Кіріспе
1521 жылы соғыс басталғанда, Киелі Рим императоры Карл V және Папа Лев X бірігіп, Ломбардиядағы Францияның басты иелігі – Милан герцогтігіне қарсы әрекет жасады. Мантуя герцогы Федерико II Гонзага басқаратын үлкен Папа әскері, Неапольден келген испан әскерлері және бірнеше итальяндық жасақтар Мантуя маңына жиналды. Карл жіберген неміс әскері оңтүстікке қарай Валегжио маңындағы Венеция аумағы арқылы кедергісіз өтті; Папа, испан және император әскерлері Просперо Колонна басшылығымен француз территориясына енді. Келесі бірнеше ай бойы Колонна француздарға қарсы маневрлі соғыс жүргізіп, қалаларды қоршады, бірақ тікелей шайқасқа түсуден бас тартты. 1521 жылдың күзінде Адда өзені бойында Кремонаға дейін қорғаныс шебін ұстаған Лотрек, әсіресе швейцариялық жалдамалы әскерлері арасында үлкен дезертирліктерге ұшырады. Колонна осы мүмкіндікті пайдаланып, Альп тауларына жақынға жылжып, Ваприода Адда өзенін кесіп өтті; Лотрек, жаяу әскері жетіспей және жылдық науқан аяқталды деп есептей отырып, Миланға қайтырды. Бірақ Колонна алға жылжуын тоқтатуға ниеттенген жоқ; қараша айының соңында ол қалаға күтпеген шабуыл жасап, қабырғаның бірін қорғаған венециялық әскерлерді жеңді. Кейбір сәтсіз көше шайқастарынан кейін Лотрек 12 000 сарбазымен Кремонаға шегінді. 1522 жылдың қаңтарына қарай француздар Алессандрия, Павия және Комо қалаларын жоғалтты; Франческо II Сфорца, қосымша неміс күштерін әкеліп, Бергамодағы венециялық әскерлерді айналып өтіп, Миланда Колоннаға қосылды. Бұл кезде Лотрекке 16 000 жаңа швейцариялық пикеші, сондай-ақ бірнеше венециялық күштер, Томас де Фуа Лескун мен Педро Наварро басқаратын француз әскерлерінің қосымша отряды келді; ол сонымен қатар кондотьер Джованни де Медичидің қызметін алды, ол өзінің «Қара жолақтарын» француз әскеріне қосты. Француздар Колоннаны шешуші шайқасқа тарту мақсатымен Новара мен Павияға шабуыл жасады. Колонна Миланды тастап, қаланың оңтүстігіндегі Сертоса монастырында бекінді. Бұл позицияны шабуылдауға тым күшті деп есептеген Лотрек, Колоннаның байланыс жолдарына қауіп төндіру үшін Миланды айналып Монцаға қарай жылжуға тырысты, қаладан Альп тауларына баратын жолдарды кесіп тастады. Бірақ Лотрек француз армиясының ең ірі жасағы болған швейцариялықтардың қаталдығымен кездесті. Швейцариялықтар Ломбардияға келгеннен бері оларға уәделенген жалақыны алмағанын айтты, ал Альберт фон Штайн бастаған олардың капитандыры Лотректен императорлық әскерге дереу шабуыл жасауды талап етті, әйтпесе жалдамалылар француздарды тастап, өз кантондарына оралады. Лотрек мәжбүр болып, Миланға қарай оңтүстікке қарай жорыққа шықты.
Қаулылар
Осы уақыт аралығында Колона Миланнан солтүстікке қарай шамамен 6 шақырым жерде орналасқан Бикокка сарай паркіне көшіп барды. Парк батысында кең батпақты жерге, ал шығысында Миланға қарайтын басты жолға орналасқан; осы жол бойымен терең, сулы арық жүріпті, оны парктен оңтүстікке қарай біршама қашықтықтағы тар тас көпір кесіп өтеді. Парктің солтүстік жағындағы жол шұңқырақ болып, Колонна оны одан әрі тереңдетіп, оңтүстік жағалауына топырақ қорған салды. Парктің солтүстік жағының ұзындығы 300 метрден кем болғандықтан, Колонна әскерін тығыз орналастыра алды; қорғанның тікелей артында Фернандо д'Авалостың басқаруымен испандық аркебузиерлердің төрт қатары орналасқан, ал олардың артында Георг Фрунсберг басқаратын испан пикмендері мен неміс ландскнехттерінің тобы тұрды. Жер бетінен көтерілген бірнеше платформаға орналастырылған Императорлық артиллерия парктің солтүстігіндегі далаларды, сондай-ақ шұңқырақ жолдың бір бөлігін бақылауға мүмкіндік берді. Императорлық ат әскерінің көп бөлігі жаяу әскерден қашықта, парктің оңтүстік жағында орналастырылды; көпірді күзету үшін оңтүстікке жеке ат әскері күші жіберілді. 26 сәуірдің кешінде Лотрек Императорлық позицияларды барлау үшін Понтдорми мырзасы басқаратын күш жіберді. Колонна француздық әскердің бар екенін байқаған соң, Миланға күш сұрап хабаршы жіберді; Сфорца келесі күні таңертең 6400 қосымша әскермен келді және Колонна лагерінің оңтүстігіндегі көпірге жақын жерде ат әскеріне қосылды. 27 сәуірде таңертең Лотрек шабуылға көшті, испандықтардың күзетін ығыстырып, Императорлық позициялардың алдындағы жерді тазалау үшін Қара жасақтарды жіберді. Француздық шабуылға екі швейцар колоннасы жетекшілік етті, олардың әрқайсысында шамамен 4000-7000 сарбаз болды, олармен бірге артиллерия да болды; осы күш Императорлық лагерьдің алдындағы бекініске тікелей шабуыл жасауға тиіс болды. Ал Лескун ат әскерін Милан жолымен оңтүстікке қарай бастап, лагерьді айналып өтіп, көпірге шабуыл жасауды көздеді. Француз армиясының қалған бөлігі, оның ішінде француз жаяу әскері, ауыр ат әскерінің көп бөлігі және швейцариялықтардың қалдықтары екі швейцар колоннасының артында кең шекпен құрды; одан кейін үшінші қатар орналасты, оны Венеция әскерлері құрады, олар Франческо Мария делла Ровере басқаруындағы Урбино герцогінің әскерлерінен тұрды.
Швейцариялық шабуыл
Швейцария шабуылының жалпы басшылығы Анне де Монморенсиге жүктелді. Швейцария колонналары саябаққа қарай жылжуда, ол оларға француз артиллериясы императорлық қорғаныстарды бомбалауын күтуге бұйрық берді, бірақ швейцариялықтар бағынудан бас тартты. Мүмкін, швейцариялық капитантар артиллерияның бекіністерге тиімді әсер ете алмайтынына күмәнданды; тарихшы Чарльз Оман олардың «көзі жоқ жанкештілік пен өзіне сенімділікпен шабыттанған» болуы ықтимал екенін айтады. Қай жағдайда болса да, швейцариялықтар жылдам Колоннаның позициясына бет бұрысты, артиллерияны артта қалдырды; екі колонна арасында бәсекелестік болған сияқты, себебі бірін Арнольд Винкельрид Антервальден басқарды, ол ауылдық кантондардан адамдардан құралған, ал екіншісі Альберт фон Штайннің басшылығымен Берн мен қалалық кантондардан келген отрядтардан тұрды. Алға жылжыған швейцариялықтар тез арада императорлық артиллерияның атыс қашықтығына ілікті; тегіс далада жасырыну мүмкін болмағандықтан, олар ауыр шығынға ұшырады, колонналар императорлық шепке жеткенше мыңға дейін швейцариялық қаза болуы мүмкін. Швейцариялықтар колонналар саябақтың алдындағы ойыс жолға жеткенде кенеттен тоқтады; жолдың тереңдігі және оның артындағы қоршаудың биіктігі – швейцариялық пикаларының ұзындығынан асып түсетін – олардың алға жылжуын тоқтатты. Ойыс жолға түскен швейцариялықтар д'Авалостың аркебузиерлерінің атысынан қатты зардап шекті. Дегенмен, швейцариялықтар императорлық шепті бұзуға бірнеше рет әрекет жасады; кейбіреулері қоршаудың үстіне жетті, бірақ аркебузиерлердің артынан келген ландскнехттермен кездесті. Швейцариялық капитанның біреуі Фрунсбергпен жекпе-жекте қаза тапқан көрінеді; швейцариялықтар бекіністердің үстінде қалыптаса алмады және олар ойыс жолға кері итерілді. Шамамен жарты сағат бойы алға жылжуға тырысқаннан кейін, швейцариялық колонналардың қалдықтары француздың негізгі шебіне қайта шегінді. Олардың жалпы шығындары 3000-нан асты, олардың ішінде Винкельрид, фон Штайн және тағы жиырма капитан болды; олармен бірге келген француз ақсүйектерінің арасында тек Монморенси ғана аман қалды.
Ақыры
Осы уақыт аралығында Лескун өзінің қолбасшылығындағы 400-ге жуық ауыр атты әскерімен саябақтың оңтүстігіндегі көпірге жетіп, оны басып алып, императорлық лагерьке кірді. Колонна француздардың шабуылын тоқтату үшін Антонио де Лейва басқаратын бір бөлім атты әскерді жіберді, ал Сфорца көпірге қарай жол тартты, Лескунды қоршауға алуды мақсат етті. Пондорми миландықтарды ұстап тұрды, Лескунға лагерьден шығуға мүмкіндік берді; француз атты әскері содан кейін кері жолға шығып, армияның бас корпусына қосылды. Д’Авалос және басқа да бірнеше императорлық қолбасшылардың талабына қарамастан, Колонна француздарға қарсы жалпы шабуылға бұйрық беруден бас тартты, себебі Лотрек әскерінің көп бөлігі – оның ішінде атты әскері де – әлі де толық күшінде екенін атап өтті. Колонна француздардың бұрыннан жеңілгенін және жақын арада шегінетінін болжады; бұл пікірді Фрунсберг та бөлісті. Дегенмен, испандық аркебузиерлер мен жеңіл атты әскердің шағын топтары шегініп бара жатқан швейцариялықтарды қууға тырысты, бірақ француз артиллериясын алаңнан шығарып алып жатқан «Қара жолақтар» оларды кері қайтарды. Колоннаның болжамы дұрыс болды; швейцариялықтар тағы бір шабуыл жасауға батыл болмады және 30 сәуірде үйлеріне аттанды. Лотрек, жаяу әскердегі әлсіздігі одан әрі науқан жүргізуге мүмкіндік бермейтініне сеніп, шығысқа қарай шегінді, Адда өзенін кесіп, Треццода Венеция территориясына кірді. Кремонаға жеткен соң Лотрек Францияға кетіп, Лескун француз армиясының қалдықтарына қолбасшылық етуге қалды.
Салдары
Лаутректің кетуі Солтүстік Италиядағы француздық позицияның толық құлдырауының бастауы болды. Француз әскерінің қаупі азайған соң, Колона мен д’Авалос Генуяға жорық жасап, қысқа қоршаудан кейін қаланы басып алды. Генуяның түсуін білген Лескун Сфорцамен келісімге келді, соның нәтижесінде Миландағы Сфорцеско қамалы, әлі де француз қолында болды, ал қалған француз әскерлері Альпі таулары арқылы шегінді. Жаңа сайланған дож Андреа Гритті басқаратын венециялықтар соғысты жалғастыруға мүдделі болмады; 1523 жылдың шілдесінде Гритті Карл V-пен Вормс шартын жасасты, осылайша Республиканы соғыстан шығарды. Француздар соғыс аяқталғанға дейін Ломбардияны қайтаруға екі рет әрекеттенді, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды. Франциск Павия шайқасында жеңілгеннен кейін қол қоюға мәжбүр болған Мадрид шартының талаптары Италияны Империяның билігінде қалдырды. Шабуылдың тағы бір салдары – швейцариялықтардың көзқарасының өзгеруі болды. Франческо Гикчардини Бикокка шайқасынан кейінгі жағдай туралы былай деп жазды: «Олар тауларына азайған санда оралды, бірақ одан да көп – батылдықтарынан айырылды; себебі Бикокка шайқасында оларға тиген зиян оларға соншалық әсер етті, келесі жылдары олар бұрынғыдай күш-қуатын көрсетпеді». Швейцариялық жалдамалы әскерлер Италия соғыстарына қатысуын жалғастырғанымен, олар 1513 жылғы Новара шайқасында немесе 1515 жылғы Мариньяно шайқасында көрсеткендей, шабуылға дайындық танытпады. 1525 жылғы Павия шайқасындағы олардың өнері бақылаушыларды бастамашылықтың жоқтығымен таң қалдырды. Жалпы алғанда, шайқас майдандағы ұсақ қарудың шешуші рөлін көрсетті. Аркебус толық мүмкіндіктерін екі жылдан кейін Сезия шайқасында ғана көрсеткенімен (онда аркебузилер ашық жерде ауыр атты әскерге қарсы жеңіске жетті), бұл қару қарсыластарына үлкен артықшылық беруге ниетті болмаған әрбір армия үшін қажетті шартқа айналды. Пикмен соғыста маңызды рөл атқара берсе де, ол аркебузиермен тең дәрежеде болды; екеуі де бірігіп «пика және оқ» деп аталатын бөлімдер құрады, олар байонеттің XVII ғасырдың соңында пайда болуына дейін сақталды. Швейцариялықтардың шабуылдық доктринасы – атыс қаруымен қолдаусыз «пиканың итерілуі» – ескірді, ал жалпы шабуылдық доктриналар қорғаныс доктриналарымен ауыстырылды. Аркебус пен тиімді далалық бекіністердің үйлесімі қамалданған позицияларға қарсы шабуылдарды өте қымбатқа айналдырды және Италия соғыстарының барысында олар қайтадан қолданылмады. Шабуылдың нәтижесінде испан тіліне «бикока» сөзі енді, ол «тиімді келісім» немесе «арзанға алынған нәрсе» деген мағынаны білдіреді.