Кіріспе
1845 жылы Рихард Вагнердің операсы «Таннхойзер» (; толық атауы «Таннхойзер және Вартбургтағы Миннесеңгерлер сайысы») – Рихард Вагнердің музыкасы мен мәтінімен үш актіде жазылған 1845 жылғы опера (композитордың шығармаларының каталогында WWV 70). Ол екі неміс аңызына негізделген: мифологиялық ортағасырлық неміс Миннесеңгері және ақыны Таннхойзер, сондай-ақ Вартбург ән сайысы туралы әңгіме. Операның негізгі тақырыбы – қасиетті және күнәлі махаббат арасындағы күрес, әрі махаббат арқылы құтқарылу, бұл тақырып Вагнердің көптеген шығармаларында кездеседі. Опера 21-ші ғасырда да ірі опера театрларының репертуарында маңызды орынды иеленеді.
Tannhäuser (; full title Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg, "Tannhäuser and the Minnesängers' Contest at Wartburg") is an 1845 opera in three acts, with music and text by Richard Wagner (WWV 70 in the catalogue of the composer's works). It is based on two German legends: Tannhäuser, the mythologized medieval German Minnesänger and poet, and the tale of the Wartburg Song Contest. The story centres on the struggle between sacred and profane love, as well as redemption through love, a theme running through most of Wagner's work. The opera remains a staple of major opera house repertoire in the 21st century.
Құрамы
Вагнер 1843 жылдың жазында Теплицте демалыста болғанда музыканы жазуға кірісіп, толық партитураны 1845 жылдың 13 сәуірінде аяқтады. Операның әйгілі увертюрасы, көбінесе жеке концерттік туынды ретінде орындалады, соңғы болып жазылды. Венусберг үңгірі үшін музыка жазғанда Вагнер қатты ынталанды, тіпті денсаулығына нұқсан келтірді; ол өзінің автобиографиясында былай деп жазды: "Зор ауыртпалық пен еңбекпен Венусберг музыкасының алғашқы эскиздерін жасадым. Мен өте қиын жағдайға түсіп, қан қысылымның күрт өсуіне ұшырадым. Өзімді ауру сезініп, бірнеше күн төсекте жаттым." Аспаптамада француз опера стилінен алынған элементтер де байқалады. Партитурада сахнадағы мыс қорытқыштарына арналған ноталар бар, бірақ француздық аспаптардың орнына Вагнер 12 неміс вальдхорнын пайдаланады. Вагнер француз операсында жиі қолданылатын арфаны да қолданады. Вагнер өмірі бойы операны бірнеше рет өңдеп, қайтыс болған кезде де оның түріне толық қанағаттанбады. Ең маңызды өңдеу операның 1861 жылы Париждегі тұңғыш көрсетіліміне жасалды.
Дрезден нұсқасы (1845)
Алғашқы қойылым 1845 жылы 19 қазанда Дрездендегі Корольдік Хофтеатрде өтті. Композитор Фердинанд Хиллер, сол кезде Вагнердің досы, қойылымға музыкалық дайындық жұмыстарында көмектесті. Елизавета рөлін Вагнердің қызы Йоханна Вагнер орындады. Вагнер операны 13 қазанда, Йоханнаның 19 жылдығында премьераға қоюды жоспарлаған, бірақ ол ауырып қалғандықтан, қойылым алты күнге кейінге жылдырылды. Венера рөлін Вильгельмин Шрёдер Девриент, ал Таннхаузердің бас рөлін Йозеф Тичачек орындады. Орындауды композитор жүргізді. Таннхаузер Риенцидей табысқа ие болмады, содан кейін Вагнер дереу соңын өзгертуге кірісіп, 1846 және 1847 жылдары партитураны түзетулер енгізді. Бірінші Дрезденде қайта қойылғанда (1847) соңғы актіде Венераның Таннхаузерді азғыру көрінісін нақтылады және осы актіде зыяратшылар хорын вокалды түрде қосты (бұрын ол тек оркестрмен орындалған). Операның бұл нұсқасы, 1860 жылы жарияланғаннан кейін, әдетте «Дрезден» нұсқасы деп аталады. Франц Лист операны 1849 жылы Веймар сарай театрында қойғаннан кейін, 1852 және 1856 жылдар аралығында (басқа қалалармен қатар) Шверин, Кассель, Познань, Висбаден, Ганновер, Мюнхен және Берлин қалаларында қойылымдар өтті. Дрезден нұсқасы Германиядан тыс жерлердегі алғашқы қойылымдарда қолданылды, атап айтқанда Ригада 1853 жылғы 18 қаңтарда; Таллинде 1854 жылғы 10 қаңтарда; Прагада 1854 жылғы 25 қарашада Эстаттар театрында; Нью-Йоркте 1859 жылғы 4 сәуірде Штудт театрында; және Лондонда 1876 жылғы 6 мамырда Корольдік опера театрында, Ковент-Гарденде (итальян тілінде орындалды).
Париж нұсқасы (1861)
Вагнер операны Париж операсының 1861 жылғы арнайы қойылымы үшін едәуір өзгертті. Бұл туралы император Наполеон III Австрияның Франциядағы елшісінің әйелі, ханшайым Паулин фон Меттернихтің ұсынысымен сұраған болатын. Бұл түзету қазіргі кезде «Таннхаузердің Париж нұсқасы» деп аталатын шығарманың негізін құрайды. Қойылым орны композитордың үйдің дәстүріне сәйкес балетті қойылымға енгізуін талап етті. Вагнер бұл шартқа келісті, өйткені ол Операдағы сәттілік Германиядан қуылғаннан кейін өзін қайта орнатудың ең маңызды мүмкіндігі деп есептеді. Алайда, балетті 2-ші актідегі дәстүрлі орнына қоюдың орнына, ол оны 1-ші актіде бақханал түрінде орналастырды, онда ол Венераның сезімтал әлемін бейнелеу арқылы драмалық мән беруге мүмкіндік берді. Тағы да көптеген кең ауқымды өзгерістер енгізілді. Мәтін француз тіліне аударылды (Шарль Луи Этьен Нуиттер және басқалар аударды). Дрезден нұсқасында сопрано рөліндегі Венера рөлі меццо-сопрано үшін қайта жазылды. Венераның «Гелиебтер, комм!» ариясы жарты тонмен төменге түсірілді, ал оның соңғы бөлігі толығымен жаңадан жазылды. 2-ші актіден Валтердің солосы алынып тасталды. Таннхаузердің «Махаббат гимнінен» кейін Венераға қосымша шумақтар қосылды. 3-ші актіге оркестрлік кіріспе қысқартылды. Операның соңы Венераның сахнада болуын қамтитын етіп қайта өңделді, бұрын көрермендер тек Венера мотивін ғана естіген болатын, бұл оқиғаны түсіндіруге бағытталған. «Таннхаузердің» Париждегі тұңғыш қойылымы 1861 жылдың 13 наурызында Париж операсының Ле Пелетье залында өтті. Композитор дайындыққа тығыз қатысты және 164 репетиция өтті. Костюмдерді Альфред Альберт, декорацияларды Шарль Антуан Камбон мен Жозеф Тьерри (1-ші актінің 1-ші көрінісі), Эдуард Десплешин (1-ші актінің 2-ші көрінісі және 3-ші акті), Жозеф Нолау мен Огюст Альфред Рубе (2-ші акті) жасады. Тұңғыш қойылымда опера бастапқыда жақсы қабылданып, 2-ші актіде ызылдаулар мен ұсқынсыздықтар пайда бола бастады және 3-ші актінің соңына қарай күшейді. Екінші қойылымда жаңа балет музыкасының көп бөлігі алынып тасталды, сондай-ақ әзілге ұшыратқан кейбір көріністер, мысалы 1-ші актідегі шопанның сыбызғысы да алынып тасталды. Алайда, бұл қойылымда көрермендердің наразылығы күшейді. Бұл біршама бай және аристократиялық Жокей клубының мүшелеріне байланысты болды, олар балеттің 1-ші актіде басталуына қарсы болды, себебі бұл олардың қойылымның басынан қатысуын талап етті (олардың тамақтану кестесін бұзады). Олар көрермендерге сыбызғы таратты деген күдік туды. Наразылықтың тағы бір себебі ханшайым фон Меттернихтің және оның туған елі Австрияның танымалдылығы еді. 24 наурыздағы үшінші қойылымда (Вагнер қатыспаған) дүрлік бірнеше рет он бес минутқа дейін үзілістерге әкелді. Соның салдарынан Вагнер үшінші қойылымнан кейін операны алып тастады. Бұл Вагнердің Парижде орнығу үмітіне нүкте қойды. «Париж» нұсқасының Франциядан тыс тұңғыш қойылымы 1872 жылдың 7 қарашасында Болоньядағы Театро Комуналеде (операның Италиядағы тұңғыш қойылымы) өтті. Бұл нұсқаның американдық және британдық тұңғыш қойылымдары тиісінше 1889 жылдың 30 қаңтарында Нью-Йорктегі Метрополитен операсында және 1895 жылдың 15 шілдесінде Лондонның Корольдік опера үйінде болды.
Вена нұсқасы (1875)
1875 жылы Венада опера қойылымы үшін «Танхаузерге» тағы бірнеше өзгеріс енгізілді, бұл Вагнердің тікелей қадағалауымен жасалған соңғы қойылым болды. Олардың ішінде операның неміс тілінде (Париждегідей француз тілінде емес) орындалуы және увертюраның соңы операның басына жалғастырылуы болды. 1875 жылғы Вена нұсқасы қазіргі «Париж» нұсқасының өндірістерінде көбінесе қолданылады, оған Вальтердің екінші актідегі солосы жиі қайта қосылады. Вагнер операға толық қанағаттанбады. Косима Вагнер 1883 жылғы 23 қаңтардағы (өлімінен үш апта бұрын) күнделігіне "Ол әлі де әлемге «Танхаузер» берешегі бар екенін айтады" деп жазды.
Өмірбаян
13 ғасырдың басында Германияның Айзенах қаласында Тюрингия аңғарының графтары Германияның Вартбург маңындағы аймақты биледі. Олар өнерді, әсіресе музыка мен поэзияны қорғаушылар болды және Вартбургте Миннезингерлер арасында жарыстар ұйымдастырды. Аңғардың ар жағында Венера тауы көтеріліп тұрды. Уақыт өте Холда көктем құдайы Венерамен теңестіріліп, оның үңгірі сиреналар мен нимфалардың мекеніне айналды. Дәстүр бойынша, бұл құдай Вартбургтің ақын-жыршы рыцарьларын өз үйіне әуелеп, оларды сұлулығымен баурап алатын болған. Таннхаузер деп белгілі Миннезингер Генрих фон Офтердинген бір жыл бұрын Тюрингия графының сарайын әріптес рыцарьларымен туындаған даудан кейін тастап кеткен. Содан бері ол Венераға деген құштарлығымен Венера тауындағы үңгірде ерікті түрде тұтқын болып отыр.
Өндірістер
Вагнер 1883 жылы қайтыс болды. Операның алғашқы қойылымы Вагнердің Байрейттегі Фестшпильхауста (алғашқыда оның «Сақина» циклы үшін салынған) 1891 жылы Косима Вагнердің бақылауымен қойылды және «Вена» нұсқасына жақын болды. Кейінгі Байройттегі қойылымдардың арасында Ричард Штраустың (1894) жетекшілігімен өткені және Изадора Дунканның (1904) хореографиясымен Баканал қойылғандары бар. Дункан Баканалды Таннхаузердің қызған миының қиялы ретінде көріп, Вагнердің 1860 жылы Матильда Весендонкқа жазған хатындағы ойларына сәйкес келістірді. Артуро Тосканини 1930/31 маусымда Байройтте операны дирижерлік етті. Вагнер зерттеушісі Томас С. Грейдің сөздерімен айтқанда, «Баканал көптеген қойылымдардың орталық тақырыбы болып қала берді, Венера тауының психосексуалдық символизмінің өзгеретін түсініктерін сынау алаңы ретінде». Байройттегі Готц Фридрих (1972) және Нью-Йорктегі Метрополитен Операдағы Отто Шенк (1977) сияқты қойылымдар «көнектес жыныстық қатынас пен одан кейінгі шаршаңқылықты жиі ұсынды, бұл үшін Париж партитурасы мол мүмкіндіктер берді». Мюнхендегі қойылым (1994) Таннхаузердің қиялының бір бөлігі ретінде «Иероним Боштан шыққан жаратылыстардың есінен жаңылып қалған басты кейіпкердің төңірегінде жүргенін» көрсетті. 2013 жылы Дюссельдорфтың Рейн өзеніндегі Deutsche Oper операсында қойылған қойылым ашулы наразылықтардан және медициналық көмек сұраған көрермендер туралы хабарлардан кейін тоқтатылды. «Де» режиссерлік еткен қойылымда нацистерге ұқсас кейіпкерлер, атылып өлтірудің реалистік бейнесі және Холокост дәуіріндегі концлагерьдегі оқиғалар бейнеленді. Премьерадан кейін опера тек концерттік орындаулар түрінде жалғасты.