Кіріспе

Америкалық джаз музыканты, композитор, аранжировщик және педагог Джиджи Грайс (нағыз аты Джордж Генерал Грайс-кiшi; 28 қараша 1925 жылы – 17 наурыз 1983 жылы), кейіннен өмірінде атын Башир Кусим деп өзгерткен, американдық джаз саксофонистi, флейтист, кларнетист, композитор, аранжировщик және педагог болған. Оның сахналық мансабы салыстырмалы түрде қысқа болғанымен, музыкант, композитор және аранжировщик ретіндегі көптеген еңбектері өз кезінде зор ықпалға ие болды және кеңінен танылды. Дегенмен, Грайс 1960 жылдары джаз карьерасын күрт тоқтатты. Бұл, сондай-ақ оның өте жасырын мінезінің нәтижесінде, бүгінгі күні Грайс туралы ақпарат өте аз. Оның бірнеше композициялары ("Minority", "Social Call", "Nica's Tempo") кеңінен орындалды және джаз стандартына айналды. Грайс композиторлық бағытында Бенни Голсон және Тэдд Дамерон сияқты замандастарына тән гармониялық таңдауларды қолданды. Ол жақсы білім алған композитор және музыкант болды, Бостон консерваториясында оқып жүргенде бірнеше классикалық шығармалар жазды. Джаз музыканты және композитор ретінде ол Чарли Паркер мен Телониус Монктың шығармаларынан үлкен әсер алды.

Ерте өмір

Джордж Генерал Грайс-күлгіші 1925 жылдың 28 қарашасында Флорида штатының Пенсакола қаласында дүниеге келді. Грайс өмірінің басының көп бөлігін Коннектикут штатының Хартфорд қаласында өткізді. Оның отбасында музыкаға, әдептілікке және тәртіпке ерекше мән берілгендіктен, бала кезінде және кейінгі өмірінде оған зор әсер етті. Грайстің ата-анасы қарапайым жағдайда өмір сүрді: әкесі шағын тазалау және киім түзеу қызметіне ие болды, ал анасы Ребекка Риалс тігінші болды және күйеуіне бизнесті жүргізуге көмектесті. Отбасы Африкалық Методист Епископ шіркеуіне қатысты және үнемі қызметке қатысты. Әсіресе, Ұлы депрессия отбасының қаржылық жағдайына салқым әсерін тигізе бастағанда, Грайстер балаларына тәртіп пен еңбекқорлықтың маңыздылығын сіңіруге бар күштерін жұмсады. Грайс отбасында музыкаға ерекше мән берілді. Отбасында пианино болды, оны Джиджи және оның туыстары (төрт үлкен қарындасы және бір кіші інісі) ойнауға ынталандырылды. Грайс үйінде көбінесе шіркеу музыкасы орындалса, поп және джаз музыкасына көңіл бөлмеді. (Бірақ кейін, Джиджи джазды мансап еткенде, анасы мен үлкен қарындастары оны жеке және қаржылық тұрғыдан қолдады.) Грайс отбасының көптеген балалары шіркеуде, мектепте және басқа да қоғамдық орындарда ән айтуға шақырылды; бір кезде отбасы тіпті апта сайын өз үйінде концерттер өткізді. 1930 жылдардың басында Грайс отбасы ауыр қайғыға ұшырады. 1931 жылы Ұлы депрессияның экономикалық дағдарысы күшейген кезде Грайстер тазалау бизнесін сатуға мәжбүр болды. Екі жылдан кейін Джиджидің әкесі, Жорж ағасы, жүрек талмасынан қайтыс болды. Ребекка Грайс балаларын жалғыз ана ретінде өсіруге мәжбүр болды және үйді жалға беру үшін отбасын басқа жерге көшірді. Алайда, осы қиындықтарға қарамастан, Ребекка балаларын сәттілікке жетелеу үшін қатаң, бірақ қолдау көрсету арқылы тәрбиеледі, музыкалық дамуды, еңбекқорлықты, тәртіпті және христиандық моральды насихаттады. Джиджи отбасының тәртіпке деген сезімін музыкаға деген құштарлығына толыққанды қолданды. Жастық шағында Джиджи ақылды, бірақ тартымды емес, өте сыпайы, оқуға құштар және формальды мінезді болды. Джиджи алғаш рет кларнетті қашан үйренгенін нақты білуге болмайды – ол 9 немесе 10 жасында бастаған болуы мүмкін деген әңгіме бар, бірақ оның ізденісінің алғашқы дәлелі орта мектепке түскен кезде пайда болды. Осы кезде жеткіліксіз ресурстарға ие және көбінесе афроамерикандықтардан тұратын Букер Т. Вашингтон орта мектебі Федералдық музыка жобасы арқылы бірнеше музыка мұғалімдерін шақырды; Джиджи алдымен Джозеф Джессиден, кейін Реймонд Шепардтан сабақ алды. Көптеген адамдар үшін, музыкалық аспаптар Депрессия кезінде Грайстер үшін үлкен қаржылық жүк болды; Джиджи мен оның інісі Томми Шепардтан кларнет оқығанда, әр сабақтан бұрын досынан сол кларнетті қарызға алған деген аңыз бар. Соңында Джиджидің анасы оған жеке Кавальер металл кларнетін сатып ала алды, ол арқылы Джиджи орта мектеп оқушысы ретінде мектептік және штатық жарыстарда жеңіске жетті. Мектепте Джиджи музыка теориясын да оқыды, ол оған қатты ұнады және үйде пианинода зерттеуді жалғастырды.

Музыкалық мансабының алғашқы жылдары

Грайс 1943 жылы орта мектепті бітірді, кеме жасаушылық зауытында жұмыс істеді және 1944 жылдың наурыз айында теңіз күштеріне шақырылғанға дейін Реймонд Шепардтың кәсіби тобында ойнады. Екі жылдық қызметі барысында Грайс музыкамен шұғылдануын жалғастырды, теңіз күштерінің оркестріне қатысып, екінші сыныпты музыкант атағын алды. Иллинойс штатындағы Ұлы көлдерде орналасқанда, ол демалыс күндерін Чикагода өткізіп, бибоп стилімен жақсы танысты. Осы кезде ол өзінің альт-саксофонын сатып алды және Чикагода Эндрю "Гун" Гарднер мен Гарри Кертис сияқты музыканттармен танысты. Грайс тіпті Чикаго музыкалық консерваториясында қысқа мерзім оқыған болуы мүмкін. Теңіз күштеріндегі қызметін аяқтағаннан кейін Грайс музыкалық білімін одан әрі жетілдіруді шешті, оған G.I. Биллі, анасы және үлкен әпкелері қаржылық қолдау көрсетті. 1946 жылы ол Хартфордқа әпкесі Харриет және оның күйеуімен бірге көшіп барды, ал келесі жылы Бостон консерваториясына түсті. Бостон консерваториясында Грайс теориялық білімін дамытып, классикалық композицияны оқыды, үш симфония мен балеттен басқа да көптеген шығармалар жазды. Ол Бостон консерваториясының композиторы Алан Хованесстің еңбектері мен философиясынан үлкен шабыт алды, ол мелодика мен лиризмге құштар, көптеген стильдерді біріктіретін музыкант еді. Консерваторияда оқыған кезінде Грайс Хартфорд, Бостон және Нью-Йорк джаз өнерінің орталықтарында байланыстар орнатты, бұл оның джаз музыканты, композитор және аранжировщик ретіндегі болашақ мансабына зор әсер етті. Нью-Йорк сол кездегі жаңашыл джаз өнерімен танымал болғанымен, Бостон мен Хартфорд та белсенді және инновациялық джаз орталықтары болды. Грайс екі қала арасында саяхаттап, Сабби Льюис, Фил Эдмондс және Банки Эмерсон сияқты жергілікті топтар үшін аранжировкалар жасады. Грайс теориялық білімін және Барток пен Стравинскийдің шығармаларына деген құштарлығын дамытқанда, ол Чарли Паркер мен Телониус Монктің өнеріне де қызығушылық танытты, олармен 1949 жыл шамасында танысып, бірге ойнады. Грайс жақсы білім алған және талантты музыкант ретінде танылды, Бостон мен Хартфордтағы жергілікті ортада белгілі болды. Ол сонымен қатар Нью-Йорк сахнасын зерттей бастады, ол елуінші жылдардың басында оның өзіне орын табатын еді. Грайс 1951 жылы Фулбрайт стипендиясымен Парижде Надя Буланже мен Артур Онеггерден сабақ алғаны туралы әңгімелер бар. Алайда, Грайс өміріндегі осы кезеңге байланысты көптеген шатасулар мен аңыздар бар, және Грайс Фулбрайт стипендиясын алғанын немесе екі композитордан ресми түрде сабақ алғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Грайс Еуропаға екі семестр оқуға кеткені белгілі, бірақ оның саяхаттары туралы көп мәлімет жоқ. Ол композиторлардан жеке сабақ алған болуы мүмкін. Грайс өзінің біліктілігін растау үшін Фулбрайт туралы әңгімені таратса да, ол өміріндегі осы уақыт туралы көп айтқан жоқ.

Нью-Йорк, Лайонель Хэмптонның оркестрі және Еуропа

1952 жылы композиция мамандығы бойынша бітіргеннен кейін Грайс Нью-Йоркке көшіп барды, онда ол елуінші жылдардың ортасында үлкен жетістікке қол жеткізді. 1953 жылы Макс Роуч Грайстің бір шығармасын өзінің септетімен жазды, көп ұзамай Грайс Говард МакГимен бірге орындады және Хорас Сильвердің секстеті үшін де жазба жасады. Грайс 1953 жылы «Paradise» клубында ойнаған Тэдд Дамеронның ықпалында болды. Грайс әлі музыкант немесе солист ретінде толыққанды дамымаған, бірақ жан-жақты және талантты композитор және аранжировщик ретінде таныла бастады. Кейінірек 1953 жылы Грайс «Up in Quincy's Place» әнін Art Farmer’s Prestige лейблына жазды. Бұл жазба аса маңызды болмаса да, Фармер Грайстің ең жақын әріптестерінің біріне айналды. Грайстің Нью-Йоркте орнаған ең маңызды байланыстарының бірі – Квинси Джонс, ол Лайонель Хэмптонды Грайсті 1953 жылдың жазында өзінің тобына шақыруға ынталандырды. Грайс Хэмптонның Америкадағы тобымен ойнағаннан кейін, Еуропалық турнеге қатысуға шақырылды. Гэмптон тобының стилі Грайс үшін ескірген және тым коммерциялық болғанымен, Еуропалық турнеде алған мүмкіндіктер мен байланыстар оны суретші ретінде табысқа бастады. Грайс Хэмптонның тобында Энтони Ортега, Клиффорд Соломон (тенорлық саксофон), Клиффорд Скотт, Оскар Эстель (баритондық саксофон), Уолтер Уильямс (труба), Арт Фармер, Клиффорд Браун, Куинси Джонс, Ал Хейс, Джимми Кливленд, Джордж "Бустер" Купер, Уильям "Монк" Монтгомери және Алан Доусонпен бірге ойнады. Грайс әсіресе Клиффорд Браунмен жақын дос болып, олармен көп ортақ нәрсе тапты. Гэмптон турының төлемақысы жоғары болмады, сондықтан Грайс және басқа музыканттар жиі жазба жасау мүмкіндіктерін іздеді, әсіресе Стокгольм мен Парижде, онда еуропалықтар американдық музыканттарды жазбаға түсіруге құштар болды. Топта жас, бибоптан әсер алған музыканттар мен қалыптасқан свинг музыканттары (соның ішінде Хэмптонның өзі) арасында керісіншеліктер болды, және Хэмптон музыканттарының жақта жазғанын естігенде наразылық білдірді. Грайс Клиффорд Браунмен және басқалармен бірге жасаған жазбалар көбінесе асығыс және шарлап жасалды, бірақ олар оның мансабын, әсіресе композитор ретінде дамытуға көмектесті. Осы еуропалық жазбалардың ішінде «Paris the Beautiful» («Парриз сұлу») – үштен бір бөлігінен бөлек тоналды орталықтары және Паркердің ықпалымен Грайс орындаған солосы; «Brown Skins» («Қара терілер»), үлкен джаз ансамбліне арналған концерт; «Blue Concept» («Көк тұжырымдама»), Грайс Браун секстеті жазған; және «Strictly Romantic» («Тығыз романтикалық»), ол А-бемоль және G мажор арасында ауысады. Сонымен қатар, Анри Рено Грайстің шығармаларын ғана қамтитын толық альбом жазды, бұл оның беделін арттыруға үлкен үлес қосты. Грайс жетістігіне жол ашқан соңғы мүмкіндік – оның 1955 жылдың қазан айында Фермер Квинтетімен үшінші жазбасы және одан кейін Signal Records үшін Nonet жазбасы болды. Фермердің пластинкасында стандартты емес формалар мен қаһарлы аранжировкалар болды, олар хард-боп стилінің шегін кеңейтті. Оның Signal Records үшін жасаған аранжировкаларына Майлс Дэвистің «Birth of the Cool» тобының стилі мен құрамы қатты әсер етті және джаз қауымы оларды жақсы қабылдады. 1950 жылдардың ортасына қарай Грайс джаздың маңызды тұлғасына айналды, ол ұлы индивидуалист, шебер студиялық музыкант және инновациялық композитор ретінде танылды.

Баспашылық мансабы

Грайс музыкалық мансабынан өзге, композиторлар мен музыканттардың құқықтарын қызу қорғады. 1955 жылы ол өзінің Melotone Music баспасын құрды, ал кейін Totem деп аталатын тағы бір компания ашты. Бұл, әсіресе қара нәсілді музыканттардың музыка индустриясы тарапынан пайдаланылған кезі еді. Көптеген музыканттар мансаптарының кәсіби жағына немқұрайлы қарады немесе жазба компанияларымен ашық алданып қалды. Композитор ретінде Грайс әрқашан өзінің еңбегіне лайықты құрмет беруді қамтамасыз етті және әріптестерін де солай істеуге белсенді түрде шақырды. Сильвер Грайске өзінің Ecaroh Music компаниясын және Silveto лейблін құруға шабыттандырғанын айтады. Грайстің 1960-шы жылдардың басындағы қаржылық қиындықтары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ осы қиындық Грайстің денсаулығының нашарлауына және джаз қауымынан шеттеуіне елеулі үлес қосты.

Кейінгі мансап

Грайс 1956 жылға дейін өзінің мансабындағы ең жаңа нәрселерді ұстап, 1957 жылы карьерасының шыңына жетті. Ол композитор және аранжировщик ретінде Teddy Charles Tentet және Oscar Pettiford Orchestra топтарымен бірнеше жобада жұмыс істеді. Tentet Чарльз Мингустың Джаз композиторлары шеберханасының дамуынан туындады және эксперименталды сипатымен қатар, би тобы ретінде үлкен табысқа ие болды. Грайс Teddy Charles Tentet тобында көбінесе қосымша музыкант ретінде жұмыс істеді. Оның Oscar Pettiford Orchestra-мен жасаған жұмысы да кең танылды, бұл оған қатысқан музыканттарға, сондай-ақ Грайске өте маңызды ақпараттарды әкелді. 1957 жылы Грайс пен Дональд Бёрд Jazz Lab-пен бірқатар жобалар бойынша ынтымақтастық жасады, нәтижесінде оқу құралы ретінде пайдаланылатын ойнауға арналған жазбалар шығарылды. Грайстің аранжировкалары жаңарып, бірақ қолжетімді болды және білім беру мақсатына бағытталған. Ритм секциясы солистпен бірге ойнады, бұл ойнауға көбірек табиғилық сезімін берді. Топ сонымен қатар өнер көрсетіп, Ньюпорт джаз фестивалінде өте жақсы қабылдамады. 1957-1960 жылдары Грайс үшін түрлі жобалар жасалды. Ол Jazz Lab-пен жұмысын жалғастырды, сондай-ақ Бетти Картер, Арт Фармер, Джимми Кливленд, Кертис Фуллер және Макс Роуч үшін шығармалар жазды. Ол өзінің жеке квинтетін құрды, 1960 жылы вибрафоншы Эдди Коста қосылғаннан кейін оны Orch tette деп атады. Orch tette тобымен жасаған жазбаларында әлеует болғанмен, солоға орынды шектейтін күрделі аранжировкалар кездеседі. Грайс 1960 жылы тағы бірнеше жобада жұмыс істеді, соның ішінде Фил Бейкердің "On the Sound" фильміне музыка жазды және Рэнди Уэстонның "Uhuru Afrika" альбомының соңғы студиялық жазбасын жасады. Алайда, сол кезде Грайс өзінің баспа компанияларымен байланысты бизнес мәселелерімен және отбасылық қиындықтармен айналысып, алаңдады. Грайстің хард-боп жанры эксперименттік бағыттарға көшуге бастады. 1963 жылға қарай Грайс джаз карьерасынан толығымен бас тартты.

Жеке өмір

Бала кезінен бастап Грайс жеке және ресми мінезімен ерекшеленді. Әріптестері оны жақсы көріп құрметтесе де, ол көбінесе қоғамнан шетте тұрған адам сияқты көрінетін. Грайс қатаң моральдық қағидаларды ұстанатын, әріптестері арасында кең таралған алкоголь, есірткі және басқа да нашақорлыққа жол бермейтін.

Отбасылық өмір

Грайс 1953 жылы Элеонор Сирске үйленер алдында басқа да романтикалық қарым-қатынастарда болған. Грайс Пенсаколада және Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен кезінде Эвелин "Бейби" Дубозбен қысқа ғана қарым-қатынаста болды, ол 1953 жылы Еуропада жазылған "Бейби" атты шығармасына ат берді. Сонымен қатар, ол Бостонда жұмыс істеген әнші Марджи Андерсонмен де бейресми қарым-қатынаста болды. 1953 жылдың 20 желтоқсанында Лайонел Хэмптоннан келген турнесінен оралғаннан кейін көп ұзамай ол Элеонор Сирске үйленді, оны трубашы Идрис Сулиман таныстырды. Олардың үйлену тойы Бруклиндегі мешітте қарапайым түрде өтті. Салтанатқа және одан кейінгі түскі астың қатысушылары Элеонораның әпкесі, оның күйеуі және Грайстің мұсылман досы ғана болды. Олардың үш баласы болды: Башир (1957 жылы туған); Лейла (1959 жылы туған); және Линетт (1963 жылы туған). Сондай-ақ, 1958 жылы мерзімінен бұрын туған және нәрестелік шағында қайтыс болған Билиль атты балалары болды. 1972 жылы Джиджи Грайс, енді Башир Кусим деп танылатын, Бронкстегі мектеп хатшысы Олли Уорренге үйленді. Грайс қайтыс болғанға дейін олардың некелерінде оның бұрынғы музыкалық мансабы білім беруге деген құштарлығына көлеңке түсірді. Балаларға білім беруге баса назар аударған Грайс оқушыларының ең жақсы қасиеттерін ашуға тырысты, олардың көптегені үлгермей қалу қаупінде болды. Оның инновациялық тәсілі оқу дағдыларын оқыту үшін музыканы пайдалануды қамтыды, зерттеулер музыкалық білім беру бастауыш сынып оқушыларының оқу және математика дағдыларын жақсартатынын көрсетті. 1953 жылы Бостон консерваториясында ол өзінің симфонияларының бірін Құранның "Гашия" сүресінің атымен атады. Грайс колледж жылдары Еуропаға сапар жасаған немесе одан кейін көп ұзамай дінін өзгерткеніне сендіреді. Грайс мешітке үнемі бармаса да, Құранды оқып, есірткі, алкоголь және шошқа етінен бас тартты. Оның сенімі Элеонорамен некедегі керісіншеліктердің себебі болды, ол христиан дінін ұстанды. Көптеген әріптестері Грайстің баспа ісін қауіпті деп санайтындығын және оны бизнестен шығаруға тырысқандарын айтады. Оның отбасына қорқыту және қауіп-қатер туралы әңгімелер тарады. Бұл әңгімелер расталмаса да, Грайс осы кезеңде өте жабық және тұрақсыз мінез-құлық танытты. Ол 1963 жылы баспа компанияларын таратып, музыкалық мансабынан бас тарды, содан кейін толығымен исламдық есімін – Башир Кусимді қабылдады. Оның бірнеше шығармалары Ли Сирс псевдонимімен жазылған. 1960 жылдары Грайс Нью-Йорктегі мемлекеттік мектеп мұғалімі ретінде өзін жаңадан таныстырды. Ол өмірі бойы білім беруге қызығушылық танытты және керемет музыка оқытушысы болды. Ол 1978 жылы Фордхэм университетінен білім беру саласында магистр дәрежесін алып, оқытуға деген құштарлығын арттырды. Бронкстегі №53 мектепте оның есімі мәңгі сақталды, ол қайтыс болғаннан кейін оның құрметіне қайта аталды. Осы кезеңде Грайспен кездескен студенттер, әріптестер және ата-аналар оны өте жабық, маңызды, құштар және қамқор адам ретінде білді. Музыка сауаттылыққа көмектеседі деп сенген Грайс қатаң, бірақ қамқор мұғалім болды және білім беру тәуекелі бар студенттерге көмектесу үшін бар күшін жұмсады, көбінесе қара және испандық студенттер оқитын мектепте жұмыс істеді. Грайс 1983 жылдың 14 наурызында жүрек ауруынан қайтыс болды, оның денсаулығы нашарлағаннан кейін. Оның өлімі көптеген музыкалық әріптестеріне, сондай-ақ жылдар бойы кездескен студенттерінің, мұғалімдерінің және ата-аналарының көңіліне ауыр тиді. Ол қайтыс болғанға дейін отбасына тағы да хабарласып, 30 жылдан кейін алғаш рет Пенсаколаға барды.

Музыкалық стиль, әсерлер және мұра

Грайс көп жағынан қатты боп дәуірінің конвенцияларын көрсетеді, бірақ ол әрқашан қалыпты тәжірибенің шектерін кеңейтуге тырысты. Оқуға берілген және теориялық білімі мол композитор болғандықтан, Грайс стилі дамыған сайын, стандартты емес үйлесім, форма және аспаптарды қолдануға бейімделді. "Up in Quincy's Place" атты ертедегі шығармаларының бірінде Грайс кварталды гармонияны жиі пайдалану арқылы өз заманынан озып кетті, бұл тәжірибе салқын джаз дәуірінде кең танымал болды. Оның Фармермен бірлескен композициялары мен аранжировкаларында 175 стандартты емес формалар мен гармониялар жиі кездеседі. Грайс саксофон, кларнет және флейтада шебер болғанымен, оның орындаушылық өнері шығармашылығына қарағанда кем инновациялық болды. Саксофонист ретінде ол Чарли Паркердің ықпалында болды, оны 50-жылдардың ортасынан бастап құрмет тұтып, дос болды. Замандастары Паркердің кейде Грайстің аспабын уақытша алатынын еске алады. Соңғы кезде Грайстің музыкасы қайта жанданып, әсіресе "Әлеуметтік шақыру" композициясына қызығушылық артып отыр. Бұл әннің танымал жазбаларын (Джон Хендрикс сөзімен) Jazzmeia Horn және Veronica Swift сияқты жаңа буын джаз вокалистері орындады. Ән Самара Джойдың "Linger Awhile" альбомына енгізілген, ол 2023 жылы "Үздік джаз вокалы альбомы" номинациясы бойынша "Грэмми" сыйлығын жеңіп алды.