Кіріспе
Макунайма (makũna'ĩmɐ) – бразилиялық жазушы Марио де Андраденің 1928 жылы жазған романы. Бұл – бразилиялық модернизмнің негізін қалаған мәтіндердің бірі. «Сема де Арт Модерна» шарасынан кейін, бразилиялық модернизм қозғалысының басталуын белгілегеннен алты жыл өткен соң Макунайма жарық көрді. Роман «ешқандай мінезі жоқ батыр» – Макунайма атты жас жігіттің Бразилияның ормандарында тууы мен ерекше, таңғажайып қабілеттері, көбінесе түр өзгерту арқылы, Сан-Паулуға және кері жолға саяхатын баяндайды. Басты кейіпкерді көбінесе бразилиялық ұлттық сипаттың бейнесі деп есептейді. Роман кейінірек «сиқырлы реализм» деп аталатын элементтерді және Бразилияның ішкі аймақтары мен Сан-Паулудың бірнеше диалекттерін пайдаланатын күрделі құрылымды қолданады. Бұл кітап Андраденің Бразилияның жергілікті халықтарының тілі, мәдениеті, фольклоры және музыкасы бойынша зерттеулеріне негізделген. Макунайма алғаш рет 1984 жылы Random House баспасында Е. А. Гудленд аудармасында ағылшын тілінде жарық көрді. 2023 жылы екі жаңа ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді: біреуі Карл Энгельдің, King Tide Press баспасынан; екіншісі Катрина Додсонның, New Directions баспасынан, Джон Киннің кіріспесімен.
Стиль
Макунайма – Андрадедің жалпы бразилиялық мәдениет пен тілді көрсететін роман жазуға жасаған әрекеті. Автор романды Бразилия халқының ауызша тілінде жазуды қалаған. Макунайманың атақты сөзі "Ай, қаншалықты жалықты!" – тупи және португал тілдеріндегі әдемі ойын. "Ай" сөзі тупи тілінде жалқаулықты білдіреді, ал "preguiça" сөзі португал тілінде де жалқаулықты көрсетеді. Бұл Андрадедің мәтінді жазу үшін біріктірілген тілді қолдануының мысалы, ол қарапайым сипаттамамен басталады: "Жасыл ормандардың тереңінен біздің халқымыздың батыры Макунайма дүниеге келді. Ол қара түсті, түннің қорқынышының ұлы еді." Андраде өзі бұл туындысын "рапсодия" деп атады, және Макунайма – Бразилия мәдениеттерінің үйлесімі. Мәтіндегі көптеген халық әңгімелері тікелей жергілікті әңгімелерден алынған; Люсия Са Андраде романының Теодор Кох Грунберг жинаған және жазған пемон халқының әңгімелеріне көп сүйенетінін көрсетті.
Сюжет
Бұл роман Амазонка орманында дүниеге келген және автор "кейіпі жоқ батыр" деп сипаттаған Макунайма атты ерекше кейіпкердің тағдырын баяндайды. Ол жергілікті халықтан шыққан және Амазонкадан Сан-Паулу қаласына және кері сапарға шығуға көмектесетін сиқырлы күштерге ие. Саяхаты барысында ол бразилиялық мифологиядан әртүрлі жандарды кездестіреді, бұл оны ұрланған муиракита амулетін қайтарып алуға жетелейді, ол оған сүйіктісі Циден сыйланған еді. Сан-Паулуға келген батырымыз индустриализациямен бетпе-бет келіп, табиғатпен байланыс орнату арқылы осы жаңалықты түсінуге тырысады. Қаладағы оқиғалары әлеуметтік сынды, топтық айырмашылықтарды, нәсілдік мәселелерді және қала мен ауыл арасындағы мәдени қақтығысты сатира мен фольклор арқылы зерттейді. Автор Бразилияның мәдени әртүрлілігін көрсете отырып, оқиғадағы мәдени араласуды бейнелеу үшін әртүрлі тілдерді қолданады. Қалалық оқиғалардан кейін Макунайма кейіпкері үйіне, орманына қайта оралып, ақырында жұлдыз шоқжұлдызына айналады.
Кинолық бейімдеу
1969 жылы бразилиялық "Filmes do Serro" өндіріс компаниясы роман негізінде фильм түсірді, бірақ сюжеті айтарлықтай өзгеше болды. 1969 жылғы фильмді бразилиялық режиссер Хоаким Педро де Андраде түсірді. Сюжеті 1928 жылғы нұсқадан ерекшеленсе де, фильм түпкілікті повестволық құрылымды сақтайды. Педро де Андраде кітаптағы мистикалық элементтерді Бразилияның әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайымен байланыстыру үшін жеңілдетті. Бұған қоса, оқиға Сан-Паулу емес, Рио-де-Жанейрода өтеді және фильм түсірілген шаққа жуық уақытта болады.
Кейіпкерлер
Макунайма: Төп кейіпкер және Тапанхумастың кіші баласы. Тapanhumas (анасының атымен бірдей) ойдан шығарылған жергілікті тайпасында туған, кейіпкерін өзгертетін анти-батыр, ол өзінің гедонизмі, өзімшілдігі және жалпы жалқаулығымен танымал (оның ең жиі кездесетін белгісі). Ол апатты түрде анасы Тапанхуманы өлтіргеннен кейін, ағалары Жике мен Манапемен бірге өз тайпасын ұятта қалдырады, бірақ көп ұзамай ол шынайы махаббатын табады, ол оған бала береді. Өкінішке қарай, бала уланып қайтыс болады, ал қайғылы Си оған көкке көтерілер алдында амулет береді. Алайда, Макунайма табиғаттан тыс жыланмен күресте бұл амулетті жоғалтады және оны ұрлаған алып (Пайма) сол жерде тұратындықтан, Сан-Паулуға баруға мәжбүр болады. Сан-Паулуда бірнеше рет қиындыққа тап болғаннан кейін, Макунайма ақырында алыпты өлтіріп, амулетті алып алады, содан кейін ағаларымен бірге өз тайпасына оралады. Алайда, ағасы Джикемен айтысқанда, Макунайма оны сөзбе-сөз қарғайды, бірақ оның сиқыры кері әсер етеді, өйткені ол өзі ауырып, ағалары екеуі де ақырында патша бүркітпен байланысатын көлеңке тәрізді жәндікке айналады. Жағдайды одан бетер нашарлату үшін, Макунайма бұған дейін күн құдайы "Вейді" ашуландырды, ол өзінің амулеті қайтып келгенге дейін (немесе аз уақыт өткеннен кейін) қыздарын қабылдамады, ал кек алу үшін ол оны амулеті қайтадан ұрланған және сөзбе-сөз оны бөлшектеген жәндікті Иарамен бірге болуға алдады. Ол аман қалады, бірақ оның амулетісіз өмір сүруге ешқандай себебі жоқ екенін білгенде (және оны қайта табу мүмкіндігі ең жақсы жағдайда аз), Макунайма да көкке көтеріліп, Үлкен аю шоқжұлдызына айналады. Рапсодияның көп бөлігінде Макунайма - көңілді адам, ал сұмдық деп сипатталғанмен, ол сәл сәтті әйелдер жігіті, бұл оның кездесетін барлық әйелдермен кездесетін (және құшақтанатын) салыстырмалы жеңілдігімен айқын көрінеді. Макунайма кейіпкері Теодор Кох Грунбергтің Vom Roroima zum Orinoco кітабында жазылған сипаттамаға негізделген. Жике: Макунайманың ағасы, Манапедің інісі және Тапанхумастың екінші баласы. Адал және еңбекқор ретінде сипатталған Джике кіші інісінің жетілмеген және өзімшіл табиғатын жек көреді, өйткені ол отбасына көмектесуге тырыспайды. Ең жаманы, Макунайма жиі тікелей және жанама жолдармен Джике үшін қандай да бір қиындықтар немесе қорлық туғызады, мысалы, алты жастағы бала кезінен бастап Джикедің кездесулері мен қыздарын ұрлады (әрине, кітаптағы қайталанатын анекдот - бұл кез-келген әйелдің романтика немесе Джикеге деген қызығушылығын білдіретін белгісі, бұл әрқашан Макунаймамен жыныстық қатынасқа түседі, бұл Джикеге қатты ұнады). Көп жағдайда, Джике отбасына адал болып, бауырларына көмектесу үшін бар күшін салады, бірақ Макунайманың әзіл-оспақтарына барған сайын ашуланады. Екі рет тамақ табуға көмектесу үшін ұрлаған сиқырлы заттарды жоғалтқаннан кейін, Джике оған ашуланып, үйлеріне тамақ әкелуден бас тартады. Макунайма жауап ретінде Джикеге қатты қарғыс айтады, сондықтан ол, оның ағасы Манапе және Макунайманың тағы бір сүйіктісі, ягуатаци, Макунаймадан бұрын бәрін жеп, Макунаймадан кек алуды шешкен жынды сияқты көлеңкеге айналады, бірақ ол ақырында патша бүркітпен байланысып, оның қорқынышты көлеңкесіне айналады. Манапе: Тапанхумастың үлкен баласы. Әңгіменің басында өте қарт болған Манапе Макунайманың жетілмегендігі мен Жикедің қысқа мінезі арасындағы делдал ретінде қызмет етеді. Алғашқысының гедонизмін мақұлдамағанымен, ол оны соңғысының ашуынан қорғауға әрдайым дайын және кіші ағаларына көмектесу үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Айтқыш көбінесе ол сиқыршы екенін айтады, бірақ Манапе сиқыры сирек көрінеді, бірақ ол екі рет Макунайманы өлімнен қайта тірілткен, ол оқиға барысында қасақана өлтірілген, ал баяндаушы Манапедің өз бауырлары байқамай немесе бөлісуге мүмкіндік (немесе қызығушылық) берместен бұрын бір нәрсені білетінін жиі байқайды, бұл Манапеде алдын ала көру немесе алдын ала білу қабілеті бар екенін білдіреді. Ақырында ол Macunaíma жоғарыда келтірген көлеңкелік жаратылысқа айналады және ақырында патша бүркітке қосылады. Пиаим: Перудің жәндік жейтін алып және саудагері және романның басты басты антагонист. Сондай-ақ Венчеслау Пьетро Пиетра деп аталатын Пьяйма Макунайма амулеті орманда пайда болып, оны өзімен бірге Сан-Паулуға алып кетеді. Макунайма Пьяймадан амулетті алуға бірнеше рет тырысады, бірақ оны алдап немесе өлтіруге тырысудың ешқайсысы жақсы нәтиже бермеді (түсті Макум�...
Тақырыптар
Андраде Бразилияның ұлттық мінезі жоқ екенін көрсету үшін Макунайма кейіпкерін жазды.