Кіріспе

Абу Али әл-Мансур ибн әл-Мұста'ли (أبو علي المنصور بن المستعلي; 31 желтоқсан 1096 – 7 қазан 1130), әл-Амир би Ахкам Алла (الآمر بأحكام الله) атты танымал есіммен белгілі, 1101 жылдан 1130 жылы қайтыс болғанға дейін билік құрған он бірінші Фатимид халифасы және шиит исламының Муста'ли Исмаили тармағының жиырмасыншы имамы болды. 1121 жылға дейін ол өзінің ағасы және қайнағасы, уәзір әл-Афдал Шаханшахтың ықпалындағы қуыршақ билеуші болды. Соңғысы өлтірілгенде, мүмкін, әл-Амирдің құдайымен келісімімен, ол әл-Мамун әл-Батайхины уәзір етіп тағайындады, бірақ үкімет ісіне тікелей араласа бастады және 1125 жылдан кейін уәзірсіз билік жүргізді. Оның билігінде Аскалоннан басқа Палестинадағы Фатимидтердің барлық бекіністері крестоносшылардың қолына өтті. 1130 жылы оның қазасы, мұрагер ретінде тек оның шағатай баласы әл-Тейибті қалдырды, Фатимид режимін билік үшін күреске ұшыратты, ол осыдан кейін құлауға жақын болды. 1132 жылы әл-Амирдің туысы әл-Хафиз ли Дин Алланың билікке келуімен Фатимид билігі қайта орнатылды, бұл Муста'ли Исмаилизмінің бәсекелес Хафизи және Тайиби тармақтарына бөлінуіне әкелді.

Өмір

Болашақ әл-Әмір 1096 жылдың 31 желтоқсанында Мансур деген атпен дүниеге келді, ол тоғызыншы Фатимид имам-халифасы әл-Мұстағлидің үлкен ұлы еді. Оның анасы – 1094 жылы әл-Мұстағлиді таққа отырғызып, Фатимид мемлекетіндегі нақты билікке ие болған әл-Афдал Шаханшахтың қарындасы.

Әл-Афдалдың қамқорлығымен билік ету

Әл-Муста'ли 1101 жылғы 11 желтоқсанда қайтыс болды, сол күні әл-Афдал әл-Әмірді халифа деп жариялады. Әл-Афдал – әл-Әмірдің анасының інісі болатын, және жас халифамен туыстық байланысты нығайту үшін оны өз қызына үйлендірді. Бұл, әдеттегідей болмаған жағдай еді, себебі Фатимид халифалары бұрынғыда қалыңдықтармен бала көріп, заңды түрде үйленбеген. Ал, бұл ресми неке, әл-Афдалдың халифаның басқа балаларына қарағанда осы одақтан туған ұрпақтарының мұрагерлігін қамтамасыз етуге бағытталған тәсіл болды. Әл-Афдалдың жарлығы оның толық өкілеттіктермен уәзір болып тағайындалуын жаңартты және бала халифаға қарағанда оның үстемдігін бекітті. Әл-Әмірдің билігінің алғашқы жиырма жылы әл-Афдалдың билігінде өтті, ол үкіметті бақылап, әл-Әмірді бірнеше салтанатты міндеттермен шектеді. Әл-Әмірдің әкесі сияқты, әл-Афдал да көптеген рәсімдік міндеттерді өзіне алды. Әл-Афдалдың билігі кезінде Фатимид мемлекетінің басты мәселесі Иерусалим Корольдігінің крестшілерімен күрес болды. Бұл қасиетті соғыс, әл-Афдалдың билігінің және әулеттің заңдылығын қамтамасыз етудің маңызды құралы болды. Алдыңғы он жылдық ішінде Фатимид мемлекеті де, Фатимид Исмаили миссиясы да кері соққыға ұшырады: Леванттың көп бөлігі сүннит Сәлжұқ түріктеріне өткен, ал әл-Афдалдың Муста'лиді таққа отырғызған төңкерісі Низари Исмаилилердің Фатимидтерден бөлінуіне әкелді. Тарихшы Майкл Бретттің айтуынша, крестшілермен күрес «әулетке жаңа мақсат берді». Әл-Афдалдың үздіксіз жорықтарына қарамастан, Палестинаның көп бөлігі крестшілерге, сондай-ақ Леванттың жағалау қалалары Тартус (1102), Акра (1104), Триполи (1109) және Сидон (1111) қалаларына дейін жоғалды. 1117 жылы Иерусалим Королі Балдуин І қысқа мерзімге Мысырға басып кірді. Фатимидтер көбінесе Аскалонның жағалау қаласына шегінді, ол қасиетті соғыстың маңызды бекінісі мен күзетшісіне айналды: келесі жарты ғасыр бойы ол крестшілердің аумақтарына шабуылдар жасау орталығы және Палестинадан Мысырға қарай созылған жолдың күзетшісі болып қалды. Орта ғасыр мұсылман тарихшылары осы апаттардың барлығы үшін әл-Әмірді кінәлайды, бірақ шындығында ол сол жылдары Фатимид үкіметінде ешқандай рөл атқармады; халифа сарай мен қоғамдық шаралармен шектелді, ал әл-Афдал өз хатшылары арқылы, бірінші Мухтар Тадж әл-Маали, содан кейін әл-Қаид әл-Батайхи арқылы сұлтан сияқты билік жүргізді. 1115 жылы денсаулығы нашарлаған әл-Афдал өзінің ұлы Сама' әл-Мүлк Хусейнді өзінің орынбасары және мұрагері етіп тағайындады, бірақ 1118 жылы жасалған сәтсіз қастандық әрекетінен кейін уәзір ұлдарына барлық артықшылықтарын жойды, олардың қатысы болуын күдіктенді, осылайша династиялық мұрагерлік мүмкіндігіне нүкте қойды.

Әл-Афдалдың өлтірілуі

Әл-Афдалдың қызметі 1121 жылғы 11 желтоқсанда, Ораза айт мерекесі қарсаңында оның қаны төгілуімен аяқталды. Бұл іске ресми түрде Низари агенттері кінәлі деп танылды, бірақ ортағасырлық тарихшылар да, қазіргі ғалымдар да күдікпен қарасты: әл-Афдал оны бағынышты рөлге төмендеткеніне наразы болғандықтан, әл-Әмірдің бұл қастандықтың нағыз себепкері болуы мүмкін деп саналады. Әмір, өзінің уәзірі және қайнағасы үшін қайғырып, халифа сарайында қоғамдық жерлеу рәсімін ұйымдастырған соң, әл-Афдалдың ұлдарын тұтқынға алып, оның зор байлығын, үйлерін және жер-мүлкін тәркіледі, ал жылжымалы мүліктері уәзир сарайынан оның сарайына көшірілді. Мысырды квази сұлтан ретінде ұзақ уақыт билеген әл-Афдал мен оның әкесі Бадр әл-Жамали «Құдайдан басқа ешкім білмейтін» зор қазына жинады, дейді 13 ғасыр энциклопедисі Ибн Халликан. Бұл қазына бұрынғы патшалардың барлығынан да артық деп есептелді және оны көшіруге қырық күн кетті.

Аль-Ма'мун аль-Бата'ихидің визиарлығы

Әл-Амир үкіметтен тыс қалғандықтан және оның күрделіліктерімен таныс болмағандықтан, ол әл-Афдалдың ұзақ уақыттан бері штаб бастығы әл-Каид әл-Батайхиді уәзир ретінде таңдады. Әл-Афдалдың қазасына әл-Амирді кінәлайтын дереккөздер, сондай-ақ, амбициялық әл-Батайхиді іс-әрекетте немесе кем дегенде әл-Афдалдың өлімін жасыруда, әл-Амир әл-Батайхиді әл-Афдалдың мұрагері ретінде белгілеу үшін визиар сарайына келгенге дейін. Әл-Афдалдың қазыналарын аударуды қадағалағаннан кейін, әл-Батайхи 1122 жылы 13 ақпанда ресми түрде уәзир болып жарияланды және оған әл-Мамун ("сенімді адам") деген құрметті атақ берілді. Әл-Батайхи әл-Афдалдың ие болған өкілетті өкілеттіліктерін ресми түрде қабылдады және қабілетті әкімші болды, бірақ оның халифаға қатысты орны бұрынғы қожайынына қарағанда әлдеқайда әлсіз болды: әл-Әмір әл-Афдал өзіне алған көптеген ескі халифалық рәсімдік функцияларды қайтадан қолға алды, сондықтан ол үкіметте дауыс берді. Тарихшы Майкл Бретт жазғандай, "Осы қарым-қатынастың өзі одақтастық қарым-қатынас болды, онда министрге бұрынғыдай үкімет жауапкершілігі тапсырылды, ал монархты оқшауланудан жұртшылыққа шығару үшін". Ең бастысы, әл-Әмір барлық салықтық кірістер мен бағалы маталарды халифа сарайында сақтап, содан бөлінеді. Әмірдің билеушісі ретінде, ол "әдеттегідей ақылды және білімді" ретінде суреттелген және Құранды жаттаған деп айтылған. Ал Батайхи биліктің өзгерген тепе-теңдігін байқады, ол өзінің позициясын әл-Амирден кез-келген айыптауларды немесе айыптауларды тікелей өзіне жеткізу туралы жазбаша уәде беру арқылы қамтамасыз етуге тырысты. Құжат әл-Батайхи қайтыс болғанға дейін жарамды болды, ал халифа одан кейін уәзирдің ұрпақтарына қамқорлық жасауды міндет етті. Әл-Афдалдың өлтірілуінен кейін әл-Амир мен оның әкесі билігіне қатал қарсылық танытқан Низарилердің қатері, олар құрған агенттердің кеңінен таралған желісін ескере отырып, үкімет үшін басты алаңдаушылық болды. Қайырға жеткен хабарларға сәйкес, Низарилердің бас көсемі Хасан и Сабах әл-Афдалдың өлтірілуін тойлап, әл-Амир мен әл-Батайхи үшін де осындай тағдыр күтті. Низари агенттерін аңшылыққа салуды уәзір бастады, ол Низатидің Каирге енуіне қарсы іс-қимыл жасау үшін өзінің кең шпиондық желісін құрды. Сонымен қатар, 1122 жылдың желтоқсанында әл-Амир Каирде лауазымды адамдардың кездесуін шақырды, онда Низаридің Низардың халифа әл-Мустансирдің заңды мұрагері екендігі туралы мәлімдемесі жария түрде айыпталды және әл-Муста'лидің мұрагерлігінің заңдылығын Низардың жалғыз қарындасы ретінде таныстырған адам ғана растады. Бұл туралы жарлық, "Низар" осы мерекенің қарсаңында жарияланып, мешіттерде көпшілік алдында оқылып, содан кейін Парсыдағы Низари қауымдарына жіберілді. 1122 жылдың көктемінде Фатимидтер флоты Дамасктың сүнни түрік билеушісі Тогтекин тағайындаған түрік губернаторынан Левант портындағы Тир қаласының бақылауын қалпына келтіруге қол жеткізді. Бұл жеңіске көп уақыт кетпеді, өйткені Дуге Доменико Михельдің басшылығымен Венеция флоты Леванттағы кресттік мемлекеттерді қолдау үшін белсенділенді. Нил дельтасына жасалған алғашқы венециандық шабуылдар жеңіліске ұшыраса, 1123 жылы венециандықтар Аскалонның маңында Фатимидтер флотын жеңді, ал Яффаны басып алуға жіберілген Фатимидтер әскерін крестшілер Ибне шайқасында талқандады. Тир қайтадан оқшауланып, крестшілер қолына түсу қаупі төнген кезде, фатимидтер түрік бақылауын қайтадан қабылдауға мәжбүр болды; қолдаусыз қала 1124 жылдың шілдесінде Иерусалим патшалығына берілді. 1123 жылы Лувата берберлері Мысырға басып кірді және Александрияға дейін жетті, бірақ кейін кері қайтарып, алым-салық төлеуге мәжбүр болды. Сол жылы Ифрикияның зирид әмірі Әбу'л Хасан әл Хасан ибн Әли де Қайырға елшілерін жіберіп, Фатимид билігін мойындау туралы хабарлап, мүмкін болатын Норман шапқыншылығын теріске шығару үшін Фатимидтерден көмек сұрады. Әл-Амир сондай-ақ, шетелдегі, әсіресе Йемендегі, Сүлейхид патшайымы Арва бастаған қалған фатимидтік, муста'ли исмаили қауымдастықтарын құттықтауды назарға алды. Әл-Афдал 1119 жылы Йемен исмаилистерін Каирмен тығыз байланысқа келтіру үшін Али ибн Ибрахим ибн Нажиб әл-Даула атты елші жіберді. Әл-Афдал қайтыс болғаннан кейін Йемендегі Фатимидтер әскери күштерін жіберіп, одан әрі күшейді. Бұл Ибн Нәжіб әл-Даулаға Арва патшайымына қарамастан өз саясатын жүргізуге мүмкіндік берді, бірақ ол 1124 жылы Забидті басып алуға тырысқанда қатты жеңілді, көптеген Фатимидтермен жабдықталған әскерлері қаза тапты. Оның тәуелсіз әрекеттері мен мақтандырушы мінезі Йемен басшыларының күдігін тудырды, олар оған қарсы құлақтанды және Каирге ол Низари үгітімен айналысады деп ескертті; Низар ибн әл-Мустансир есімімен жасалған жалған монеталар осы мақсатта жасалды. Әл-Батайхинің құлауынан кейін 1125 жылдың соңында Йеменге тағы бір әскери бөлім жіберілді және қаралы елші тізбекте қайтарылды. Каир көшелерінде қоғамдық ұяттан кейін Ибн Нәжіб әл-Даула түрмеге тасталды.

Жеке билік

1125 жылы 3 қазанда әл-Амир кенеттен әл-Батайхи, оның ағасы Хайдара әл-Мутаман және оның басты көмекшілерін тұтқындауға бұйрық берді. Бұған түрлі себептер келтірілді: әл-Амир әл-Батайхиді Тирді жоғалтқаны үшін кешірмеді; хатшы Ибн Әби Усама әл-Амирді визирдің оның жалғыз ағасы Джафармен оны биліктен ығыстыру үшін сөз байласқанына сендірді; немесе әл-Батайхи Йеменде соғылған жалған Низари монеталарының бастамашысы болды. Бірақ шындық мынада, әл-Амир, бұрынғы халифалар сияқты, өте күшті визиріне ренжіген болатын. Визир өзінің саясатының құрбаны болды: Бадр мен әл-Афдалдан айырмашылығы, әл-Батайхидің армияда өзінің күш базасы болмады және ол халифаны өзінің демеушісі ретінде қарастырды; ал әл-Батайхидың өзі ұйымдастырған әл-Амирдің қоғамдық беделін қайта жаңғырту, халифаның билігі мен сенімділігін арттыруға ғана себеп болды. Соңында, әл-Батайхи халифадан алған уәдесі, оны қорғау мақсатында болғанымен, кері әсер еткен болуы мүмкін, өйткені әл-Амир оны жеке басын қорлау ретінде қабылдады. Хайдара түрмеде қайтыс болды, ал әл-Батайхи 1128 жылдың 19-20 шілдесінде түнде Ибн Нәжиб әл-Дауламен бірге өлім жазасына кесілді. Әл-Амир жаңа визир тағайындамады, әл-Хакимнен кейін үкіметті жеке басқаратын алғашқы Фатимид халифа болды, сонымен қатар кәсіби білімі үшін әртүрлі әкімшілік бөлімдердің басшыларына сүйенді. Бұл, негізінен, лайықты үміткерлердің жетіспеуіне байланысты болды. Басшы Әбул Хаджадж, мұндай мәселелерде тәжірибесі жоқ екенін айтып, бөлімдерді қадағалаудан бас тартты. Көп ұзамай, бөлім басшыларының бірі, бұрынғы копт христиан монахы Ибн Куса, христиандардан, яһудилерден және ақырында мұсылмандардан тартып алған ақша арқылы халифаны қамтамасыз ету қабілетімен көзге түсті, бұл соңғылардың арасында үлкен наразылық тудырды. Оның билігі 1126 жылдың қазан-қараша айларынан 1129 жылға дейін үш жылға созылды, оған «Құдайдың әкесі», «[Копт] патриархатының иесі», «Әкелердің әкесі» және тіпті «Он үшінші елші» сияқты құрметті атақтар берілді. Оның соңы келгенде, оның талаптары сарай евнухтарына дейін жетті, олар әл-Амирге халықтың наразылығын жеткізді және ештеңе жасалмаса, көтеріліс болатынын ескертті. Сонда Ибн Куса тұтқындалып, аяқ киіммен ұрып өлтірілді, оның денесі тақтайға шегеленіп, Нил өзеніне тасталды. Бұл мәселені ұзақ уақыт бойы елемегендіктен, әл-Амирдің беделі осы оқиғадан, сондай-ақ оның ысырапшылдығы мен шектен тыс байлығынан да зардап шекті: сарай айына 5000 қойды тұтынғандығы және ол өзінің сүйіктілеріне жасаған жомарт сыйлықтары туралы әңгімелер көп айтылды. Халифа өзінің өкінішін білдіру үшін, құлдарды босату, садақа беру және заңгерлердің кеңесімен Рамазан оразасын екі айға ұзарту қажеттігін сезінді. 1130 жылдың ақпан-наурызында әл-Амир ұл таба алды, оған әл-Тейиб деп ат қойылды. Оның тууына орай халықтық мерекелер өткізілді, оның туғанын және оның мұрагері ретінде тағайындалғанын хабарлайтын хаттар елге таратылды.

Қылмыс және оның салдары

1130 жылдың 7 қазанында әл-Әмір Низари агенттерімен өлтірілді. Ол өзінің алты айлық ұлы әл-Тайибті ғана мұрагер етіп қалдырды, бірақ регент тағайындалмады және еңбек ететін уәзір де болған жоқ. Әл-Әмірдің өлтірілуі оның билікті қуатты генералдар мен министрлердің емес, қайтадан халифаның қолына шоғырландыруға жасаған әрекеттерін тоқтатты, сонымен қатар, мұрагерлік мәселесінің тұрақсыздығын ескере отырып, Фатимид әулетінің өмір сүруіне қауіп тудырды. Әл-Тайиб тез арада ықпалдан тыс қалды, оның тағдыры белгісіз; қазіргі заманғы тарихшылар оның нәресте кезінде қайтыс болғанын немесе өлтірілгенін болжайды. Әл-Әмірдің туысы Абд әл-Мәжит регенттік билікке келді, ол бастапқыда әл-Әмірдің нағашыларының бірінен тумаған ұлының атынан билік ететінін мәлімдеді. Екі апта ішінде әскерлік бүлік Аль-Афдалдың соңғы тірі қалған ұлы Кутайфатты билікке жеткізді. Кутайфат Фатимид имамдығын жойды және Абд әл-Мәжидті түрмеге қамады, бірақ 1131 жылдың желтоқсанында Фатимид адалдары оны өлтірді. Басқа мұрагер болмағандықтан, Абд әл-Мәжит 1132 жылдың қаңтарында әл-Хафиз ли Дин Алла деген атпен имам және халифа болды, ол әл-Әмір өлімінен бұрын оған жасырын түрде тағайындалғанын мәлімдеді. Әл-Хафиздің билікке келуі он буынға созылған, әкеден балаға мұрагерлік болатын дәстүрлі тізбекті үзіп, ислам әлемінде сирек кездесетін және ортағасырлық авторлар көп айтқан жағдайды тудырды. Әл-Хафиздің билікке келуі қабылданған нормадан беспрецедентті ауытқуды білдірді және исмаилизмде жаңа бөлініс тудырды: Муста'ли сектасы әл-Хафиздің мұрагерлігін қабылдағандарға («Хафизилер») және жоғалған әл-Тайибтың имамдығын қолдағандарға («Тайибилер») бөлінді. Хафизилер негізінен Фатимидтер бақылаған Мысыр, Нубия және Левант аймақтарында шоғырланған, ал Тайибилер Йеменде қоныстанды, онда королева Арва қазіргі күнге дейін сақталған жеке Тайиби бағытын құруда жетекші рөл атқарды. Тайибилер әл-Тайибты әл-Әмір белгілі бір Ибн Мадйанға сеніп тапсырғанын, ал Кутайфат билікке келген кезде Ибн Мадйан мен оның көмекшілері нәрестені жасырғанын айтады. Кутайфат Ибн Мадйанды өлтірді, бірақ оның жеңешесі әл-Тайибпен бірге қашып кетті, ол жасырын өмірге шықты. Әл-Тайиб жасырын күйде қайтыс болған деп есептеледі, ал оның ұрпақтары бүгінгі күнге дейін жасырын имамдар ретінде жалғасып келеді. Тайиби қауымының қоғамдық басшылығын «абсолютті миссионерлер» алмастырды.