Кіріспе

Новотанец – Польшаның оңтүстік-шығысында, Буковское жотасында (Погорже-Буковское таулары) орналасқан, шамамен 430 адам тұратын ауыл (2002 жылғы мәлімет бойынша). 1999 жылдан бері Субкарпат воеводиясының құрамында, ал бұрын 1975–1998 жылдары Кросно воеводиясы, Санок ауданы, Буковско кіші ауданында болған. Словакияның солтүстік-шығысындағы Медзилаборце және Палота қалаларына жақын орналасқан. Новотанец шығысынан Буковскомен, солтүстігінен Вола Сёковамен, батысынан Надоланимен шектеседі. Пиельница өзенінің (Вислок өзенінің саласы) оң жағалауында, Саноктан Кросноға дейінгі теміржолдың сол жағындағы 889 нөміріндегі тас жолдың бойында және батысында Буковица жотасының еңістерін жабатын ормандармен қоршалған. Бұл ауылда солтүстіктен оңтүстікке қарай созылатын бір көше бар, оның бойында латын шіркеуінің тастары мен бірнеше үй орналасқан. Приход Премысль діоцезінің, Санок деканатының құрамына кіреді. Оған Нагорзани, Надолани және Вола Сёкова кіреді. Рим-католик зираты ауыл орталығынан батысқа қарай орналасқан.

Тарих

Новотанец Буковскодан ғана біршама жоғарыда орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ауылдың көп бөлігі поляктарға тиесілі болған. Кейіннен бұл аймақ Ұлы Моравия мемлекетінің құрамына кірді. 899 жылы Ұлы Моравия империясының ортасына венгр тайпалары шапқаннан кейін, аймақтағы лендиандар венгр империясына адалдықтарын жариялады. Содан кейін бұл аймақ кем дегенде 9 ғасырдан бері Польша, Киев Русі және Венгрия арасындағы талас-тартыс ошағы болды. Бұл аймақ алғаш рет 981 жылы (Нестор жазбаларында) еске алынған, ол кезде Владимир Киевтен Польшаға жолға шыққанда бұл жерді басып алған. 1018 жылы ол Польшаға қайтып келді, 1031 жылы Руське, ал 1340 жылы Казимир III Польша оны қайтарып алды. 14 ғасырда Галиция аймағы Санок ауданымен бірге Казимир III Ұлының Польшаға қосылды, ол осы аймақтарды мекендеуге кірісті (Walddeutsche қараңыз). 14 және 15 ғасырларда бірқатар жаңа елді мекендер құрылды, оның ішінде Трепча, Цертеж, Прусиек, Новотанец, Костаровце, Тирава Сольна, Строже Великие және Мале, Хломча, Пловце, Саночек, Мижжабродж. Бұл елді мекендер ақсүйектер мен рыцарьлардың отбасыларына тиесілі болды. Көлемді жерлер Собинь қамалынан билік жүргізген Кмита әулетіне және Новотанецтен Балға тиесілі болды. Новотанец, жоғары қала маңындағы Нагорзанымен бірге, Санок округінің шағын қаласы ретінде Заршиннен Буковскоға дейінгі (қашықтықта) жол бойында орманды, төбелі аймақта орналасқан. Новотанецке айналған елді мекеннің бастауы 1366 жылы Казимир III Ұлының құқығы негізінде құрылған патшалық ауыл ретінде басталды. Ауыл Магдебург құқығының қағидаларымен негізделген, ал оның тұрғындары жиырма жыл бойы патшаға салық төлеуден босатылды. 1409 жылы Новотанец (Лобетанц) иелігі Венгрия рыцарьларына (Петрус Hungarus de Lobetanz) және оның бауырына берілді. Қаланың өзі базар алаңынан және Вислок өзенінің (нем. Weisslog) оң жағалауындағы, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан бірнеше көшеден тұрады. Қауым Премьшль епархиясының, Санок деканатының құрамына кіреді және Даров, Надоланы, Нагорзаны, Пьелня, Пулавы, Вола Яворова және Вола Секованы қамтиды, оларда барлығы 1960 рим католигі және 156 грек католигі (1887 жылы) тұрады. Новотанецке жақын жерде 1529 жылы Одновский Краков палатанатының құрылысын салған Збоиска қамалы орналасқан. Ауыл Польша реформаторлық шіркеуінің орталығы болды, ал Стано отбасы оның адал мүшелері болды, 16 ғасырдың соңынан 1713 жылға дейін ауылда кальвинистік шіркеуді қолдады, содан кейін олар мүлікті рим католиктеріне сатты және ауылдағы кальвинистік шіркеу жабылды. 19 ғасырдың бірінші жартысында аймақ тұрғындары індетке ұшырады. 1772 жылы Австрия қосылғаннан бастап Новотанец кіші аудандық елді мекенге айналды. Алғашқы иесі Матиас Бал де Лобетанц (Балдың меншігі 1366 жылдан 1556 жылға дейін), кейін Стано отбасы, ал 1714 жылдан бастап Буковски отбасы. 17 ғасырда ауыл сауда мен қолөнердің маңызды орталығы болды. Жақсы кезең 1709 жылы аяқталды, осы жылы швед әскері Ұлы Солтүстік соғысында оны тонады. Новотанец 1767 жылдан бастап граф Жаворский Састың иелігінде болды, ал қазіргі уақытта Крьевкович Позняк 1944 жылға дейін иелік етеді. Польшаның бұл бөлігі 120 жылға жуық Австрияның билігінде болды. Осы кезеңде (оның ішінде Батыс және Шығыс Субкарпатский воеводствосы) 1772 жылдан бастап Галиция деп аталды. Новотанецтегі Рим-католик шіркеуінде Новотанец және оның маңындағы Рим-католик ауылдарының, мысалы Надоланы мен Нагорзанының тізімдері сақталған. Новотанецтегі Рим-католик шіркеуі 1409 жылы, ал қауым 1424 жылы құрылған. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, немістер шегінгеннен кейін, Украина көтерілісшілері белсенділік танытты. Олардың бөлімшелері поляк халқын қорқытып, әскери және полиция бекеттерін қиратты. 1947 жылы "Висла" операциясының нәтижесінде украин халқы Польшаның батысына көшірілгеннен кейін қақтығыстар аяқталды. 1945-1949 жылдар аралығында Новотанец Украина көтерілісшілерінің армиясы Буковсконы қиратқандықтан гмина болды. Ауылды 1946 жылдың сәуір айында Украина көтерілісшілері де өртеп жіберді. 18 ғасырдың басында Новотанецте алғашқы еврей отбасылары пайда болды. 1765 жылы ауылда 74 еврей тұрды. Олар Рыманов қауымына (кохал) қарасты. Алайда олар 1777 жылға дейін тәуелсіздік алды. Содан кейін ауылда 10-12 еврей отбасы тұрды. Төрт үй оларға тиесілі болды. 1824 жылы қауымда (кохал) 84 адам есептелді. 1870 жылы 249 еврей тұрғыны болды. Қауымда синагог пен мектеп болды. 22 оқушы мектепке барып оқыды. 1900 жылы еврей қауымы 287 адамды құрады. Ауылда раввин болған жоқ. Содан кейін қалада 148 еврей тұрды. 1921 жылы ауылда 524 жартылай нәсілді адам есептелді, оның ішінде Новотанецте 42 еврей. 1885 жылы 1842 жылы туған Еши Михал Гилернтер раввин болып тағайындалды. Оқшауланған ауылдық жазық жерде ешқандай белгі немесе көрсеткіш жоқ. Қоршауда қоршау, қоршау немесе қақпа жоқ. Жеке меншікке ену арқылы қол жеткізіледі, кіруге рұқсат барлыққа ашық. Белгісіз қазіргі иесі бұл жерді егіс шаруашылығына пайдаланады. Жанындағы жерлер егістікке арналған. Жеке тұлғалар сирек келеді. Күтімге алынбайды. Маусымдық өсімдіктер кіруге кедеріл келтіреді. Су эрозиясы орташа деңгейде қауіпті. Мысалы, Подкарпатьеде жалпы қуаты 42,93 МВт болатын жел электр стансаларына рұқсат берілді, оның ішінде 3 жел шаруашылығы: Буковско – Новотанец – 18 МВт және басқалары.

Меншік иелері

Балс отбасы (1366–1565) Лилиум, де Станос (1565–1713) Лилиум, Буковскис (1713–1746), Бронецкис (1746–1767), де Сас Яворскис (1767–1813) Сас, Виктор де Виатровице (1813–1944) Брохвич, проприетар, де Крживкович Позняк (1813–1944) Престжал.

Ескерткіштер

Рим-католик шіркеуінің 1745 жылға дейін салынған жаңа ғимараты, Новотаньектегі тарихи жабдықтары бар барокко стиліндегі шіркеу.