Кіріспе
Нигерия штаты Осун (/oʊ/ʃ/uː/n/;), кейде мемлекеттік үкімет Осун штаты деп атайды, Нигерияның оңтүстік-батысында орналасқан штат. Шығысында Экити және Ондо штаттарымен 84 км және 78 км, солтүстігінде Квара штатымен 73 км, оңтүстігінде Огун штатымен 84 км және батысында Ойо штатымен, көбінесе Осун өзені арқылы шектеседі. Штаттың атымен аталатын, маңызды Осун өзенінен бастау алған, ол штаттың оңтүстік-батыс шекарасының көп бөлігін құрап, Ойо штатымен шектеседі және оңтүстікке қарай ағады. Басқа маңызды өзендер – Эринле және Оба өзендері, екеуі де Осун өзеніне солтүстіктен құяды. Штаттың фаунасында мона маймылы, жалпы кездік, күлгін сұрғыр және патшалық антилопа, сондай-ақ Нигерияның соңғы қалған Нигерия-Камерун шимпанзелері мен Африка орман пилі бар. Олар Ондо және Огун штаттарымен оңтүстік шекарасындағы қауіпті орманды мекендейді. Осун штатының халқы негізінен йоруба тайпаларынан тұрады, олардың ішінде иболо, Ифе, Игбомина, Иджеша және Ойо топтары басым. Колониялық кезеңге дейін қазіргі Осун штатының аумағы әртүрлі Батыс йоруба мемлекеттері арасында бөлінген, кейбіреулері қалалық, ал басқалары Ойо империясы сияқты ірі империялардың құрамына кірген. 1877 жылдан 1893 жылға дейін Батыс йоруба мемлекеттері Кириджи соғысында Шығыс йоруба топтарына қарсы басқа Шығыс йоруба топтарымен бірге күрескен. Соғыс британдықтардың делдалымен аяқталған, кейін аймақ отарландырылып, Британдық Оңтүстік Нигерия протекторатына қосылды, ол 1914 жылы Британдық Нигерияға біріктірілді. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, қазіргі Осун аймағы 1967 жылға дейін тәуелсіздік алғаннан кейінгі Батыс аймақтың бір бөлігі болды, содан кейін аймақ бөлініп, Батыс штатының құрамына кірді. 1976 жылы Батыс штаты бөлініп, штаттың батысы Ойо штаты болды. Он бес жыл өткен соң, Ойо штатының шығысы Осун штатын құру үшін бөлінді. Экономикалық тұрғыдан Осун штаты негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, оның ішінде какао, маниок, тары, жүгері, картоп және ямс егіледі. Басқа маңызды салалар – қызмет көрсету, әсіресе қалалық жерлерде, сондай-ақ қолөнер және мал шаруашылығы. Осун штаты Нигерияның ең танымал ескерткіштеріне ие, олардың ішінде Нигерияның жетекші жоғары оқу орындарының бірі – Обафеми Аволоу университеті бар. Университет Иле-Ифе ежелгі қаласында орналасқан, ол йоруба мәдениетінің саяси және діни дамуының маңызды орталығы болды. Басқа маңызды қалалар мен қалашықтар: Ила Орангун, Ирагбиджи, Ада, Икирун, Оке Ила Орангун, Ипету Иджеша, Иджебу Джеса, Эрин Оке, Ипетумоду, Эде, Иво, Эджигбо, Ибокун, Оде Ому, Отан Айегбаджу, Ифетдо, Эса Оке, Илеса, Окуку, Отан Иле және Игбаджо. Осун штаты елдегі сауаттылық деңгейі бойынша екінші орында тұр.
Osun State ('/oʊ//ʃ//uː//n/; ), occasionally known as the State of Osun by the state government, is a state in southwestern Nigeria; bounded to the east by Ekiti and Ondo states for 84 km and for 78 km respectively, to the north by Kwara State for 73 km, to the south by Ogun State for 84 km and to the west by Oyo State, mostly across the River Osun. Named for the River Osun—a vital river which flows through the state—the state was formed from the southeast of Oyo State on 27 August 1991 and has its capital as the city of Osogbo. Of the 36 states of Nigeria, Osun is the ninth smallest in area and 25th most populous state with an estimated population of about 4.7 million as of 2016. Geographically, the state is divided between the Nigerian lowland forests in most of the state and the drier Guinean forest–savanna mosaic in the north. The major geographical features are rivers including the state's namesake, the River Osun which bisects the state's interior before forming much of the state's southwestern border with Oyo State and flowing south. Other important rivers are the Erinle and Oba rivers, both Osun tributaries which flow from the north before meeting the Osun along the southwestern border. Among the state's fauna are mona monkey, common kestrel, purple heron, and royal antelope, along with some of Nigeria's last remaining Nigeria Cameroon chimpanzee and African forest elephant which inhabit the heavily threatened forests along the southern borders with Ondo and Ogun states. Osun State is primarily inhabited by the Yoruba people, mainly of the Ibolo, Ifẹ, Igbomina, Ijesha, and Oyo subgroups. In the pre colonial period, the area that is now Osun State was split up between various Western Yoruba states with some states being town based as others were part of larger empires like the Oyo Empire. From 1877 to 1893, Western Yoruba states fought the Kiriji War alongside other Eastern Yoruba groups against Eastern Yoruba groups; the war ended in a British brokered stalemate before the area was colonized and incorporated into the British Southern Nigeria Protectorate which later merged into British Nigeria in 1914. After independence in 1960, the area of now Osun was a part of the post independence Western Region until 1967 when the region was split and the area became part of the Western State. In 1976, the Western State was split and the state's west became Oyo State. Fifteen years later, Oyo State's east was broken off to form Osun State. Economically, Osun State is largely based around agriculture, mainly of cocoa, cassava, millet, maize, potato and yam crops. Other key industries are services, especially in urban areas, along with artisanal mining and livestock herding. Osun is home to several of Nigeria's most famous landmarks, including the campus of Obafemi Awolowo University, one of Nigeria's pre eminent institutions of higher learning. The university is located in the ancient town of Ile Ifẹ, an important early center of political and religious development for Yoruba culture. Other important cities and towns include the ancient kingdom capitals of Ila Orangun, Iragbiji, Ada, Ikirun, Oke Ila Orangun, Ipetu Ijesha, Ijebu Jesa, Erin Oke, Ipetumodu, Ede, Iwo, Ejigbo, Ibokun, Ode Omu, Otan Ayegbaju, Ifetedo, Esa Oke, Ilesa, Okuku, Otan Ile and Igbajo. Osun State is additionally noted for having the second highest literacy rate in the country.
Тарих
Қазіргі Осун штаты 1991 жылғы 27 тамызда ескі Ойо штатының бір бөлігінен құрылды. Штаттың аты Осун өзенінен шығарылған, ол – осы атпен аталатын йоруба әйелі құдайының қасиетті көрінісі. Бұрынғы губернатор Олагунсой Ойинлола Осун мемлекеттік университетінің құрылысын бастап, негізін қалады, ол алты кампуста орналасқан (Осогбо, Окуку, Икире, Эджигбо, Ифетедо және Ипету Ижеша), олар штаттың ішінде стратегиялық түрде орналасқан. Штаттағы маңызды мәдени шараларға Ирагбиджидегі Ори Оке және Эгунгун фестивалі (құпия фестивалі), Ифедегі Олохо және Осун Осогбо фестивалі жатады.
Мәдениет
Жыл сайын Осунға (йоруба халқының дәстүрлі құдайларының бірі) сенушілер мен сенбеушілер әлемнің түкпір-түкпірінен тамыз айында жыл сайынғы Осун Осогбо фестиваліне қатысу үшін саяхат жасайды. Бұл фестивальге Бразилия, Куба, Тринидад, Гренада және йоруба мәдени мұрасы бар Америка елдерінің азаматтары келеді. Осун құдайына арналған жыл сайынғы дәстүрлі мерекелер мен дұғалар оның есімін алып жүрген өзеннің жағасында өткізіледі – йоруба шешендік дәстүрлеріне сәйкес, ол сол өзенге айналған екен. 2005 жылы Осун Осогбо тоғайы, құдайға арналған жыл сайынғы қасиетті рәсімдердің ортасы және маңызды өнер орталығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
Демография
Осун штатындағы негізгі этностық топтар – Ифе, Иджеша, Ойо, Иболо және Игбомина, бұл Йоруба халқының кіші топтары. Сонымен қатар, Нигерияның басқа өңірлерінен келген адамдар да бар. Йоруба және ағылшын тілдері ресми тілдер саналады. Осун штатының халқы христиандық, ислам және дәстүрлі сенімдерді ұстанады.
Климат
Осунның климаты тропикалық саванналық, көбінесе жылы болып келеді, және ылғалды мен құрғақ маусымдарға бөлінеді. Жылдық орташа температурасы 64°F (17.8°C) және шамамен 1514 см (596 дюйм) жауын-шашын жауады. Жыл бойы 59 күн құрғақ болады, ауаның орташа ылғалдылығы 77% және ультракөк сәуле индексі 7-ге тең. Теңіз деңгейінен 266.33 метр (873.79 фут) биіктікте орналасқан Осун тропикалық ылғалды және құрғақ немесе саванналық климатқа ие (Классификация: Aw). Қаланың жылдық температурасы 28.35°C (83.03°F) және бұл Нигерияның орташа көрсеткіштерінен 1.11% төмен. Осунға әдетте жылына 127.75 миллиметр (5.03 дюйм) жауын-шашын жауады және 237.62 жаңбырлы күн (жылының 65.1%) болады. Ол 4.5199593 бойлық және 7.5628964 ендік координаталарында орналасқан.
Туризм
Осун штатында бай тарихы мен йоруба мәдениетіне негізделген көптеген туристік тартымдылықтар бар. Бұл орын мұра нысаны саналады. Ол Осун өзенінің жағасында орналасқан және құнарлылық құдайы Йеможаның мекені болып табылады. Эрин-Иеша шарлауы Эрин-Иеша қаласында орналасқан. Бұл Ориade ауданындағы туристік орын. Шарлауы жеті қабаттан тұрады.
Осундағы христиандар мен мұсылмандар
Осун штаты 1991 жылғы тамыз айында ескі Ойо штатынан құрылды. Осун штатының танымал діни қайраткерлерінің қатарында Лондон қаласында тұратын мұсылман ғалымы шейх доктор Абу Абдулла Аделабу, ол штаттың астанасы Осогбо қаласынан және АҚШ-тың Бостон қаласында қызмет ететін Христос Апостолдық шіркеуінің пасторы (доктор) Джонсон Аде Одевале, Одеому қаласының Голгофа жиналысынан. Халық арасында кең танылған пастор Э. А. Адебое Осун штатындағы Ифеварадан шыққан. Сондай-ақ, пастор В. Ф. Кумуи да бар. Осун штатының үкіметі штаттың мұсылмандары мен христиандарына, әсіресе қажылықты ұйымдастыру кеңестері арқылы қызмет көрсетуді мақтан тұтады. Осун штатының басты дәстүрлі билеушілері Ислам немесе Христиан дінін ұстанады. Мысалы, Ифедегі Оони Оба Адеье Енитан Огунуси (Оджа II), Ижезалендтегі Оба Габриэль Адекунле (Аромоларан II), Окукудің Олокукуы Оба Самуэль Ойободе Олуронке II және Отан Иленің Олотаны Оба Санде Олатокун христиан дінін ұстанса, Ила Орангунның Орангуны Оба Вахаб Кайоде Адедеджи Ойодотюн (Аруту Олуокун Бибирей I), Осогбоның Атаоджасы Оба Джимо Олаонипекун Ойетунжи (Лароое II), Эденің Тимиі Оба Муниру Адесола Лавал (Ламиниса I), Ирагбиджидің Арагбиджиі (Оба Абдулрашид Айотунде Олабоми), Отан Аегбаджудың Оуасы Оба Люкман Ожо Фаджи (Олатанка III) және Ивоның Олувосы Оба Абдул Рашид Адевале Аканби (Илуфемилойе Телу I) Ислам дінін ұстанады. Осун штатындағы басым діндер – Ислам және Христиандық, бірақ дәстүрлі діндер де белгілі бір деңгейде сақталған. 1995 жылы Осогбо епархиясындағы католиктердің саны 2,2% құрады, олар 56 приходта 74 440 жатқан және Ибадан архиепархиясының суфраган епископы Джон Акинкуми Ойежола (2016) басқарды. Нигерия шіркеуінің Ібадан Англикан провинциясы: 1993 жылы Епископ Олуагбемиро Фабулудже басқарған Оке Осун епархиясы (2021), 1987 жылы Епископ Фулусо Олугбенга Бабатунжи басқарған Осун (2019), Епископ Абиодун Олаое басқарған Солтүстік Осун, 2009 жылы Епископ Эбенезер Акореде Окуйелу басқарған Солтүстік Шығыс Осун (2019), Епископ Олубунми Акинладе басқарған Ифе, Епископ Олусейи Ойеладе басқарған Ифе Шығысы (2010), 2009 жылы Епископ Джозеф Олусола басқарған Ижеса Солтүстік Шығысы (2009), 2015 жылы Епископ Исаак Олуямо басқарған Ижеша Солтүстік Миссионерлік Епархиясы, 2000 жылы Епископ Самуэль Олубай Соуле басқарған Илеса және 2009 жылы Епископ Самуэль Эгбунми басқарған Оңтүстік Батыс Илеса.
Экономика
Дүниежүзілік банктың 2018 жылғы деректеріне сәйкес, бұл штат Нигериядағы ең бай және дамыған штаттардың бірі болып табылады, және халықтың шамамен 4% ғана ең төменгі кедейлік шегінде жүр (ұлтық орташа көрсеткіш 31%).
Саясат
Мемлекеттік үкіметті демократиялық жолмен сайланған губернатор басқарады, ол штаттың әлемдер палатасының мүшелерімен тығыз жұмыс істейді. Штаттың астанасы – Озогбо.
Сайлау жүйесі
Әрбір штаттің сайлау жүйесі өзгертілген екі турлы жүйе арқылы таңдалады. Бірінші турда жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауыс алып, сондай-ақ штаттың жергілікті әкімшілік аумақтарының кемінде екі үшін бір бөлігінде 25%-дан астам дауыс жинауы керек. Егер ешбір кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, екінші турда ең көп дауыс жинаған кандидат пен жергілікті әкімшілік аумақтарының ең көп санында көпшілік дауыс жинаған кандидат арасында сайлау өтеді.