Кіріспе

Нигерия штаты Осун (/oʊ/ʃ/uː/n/;), кейде мемлекеттік үкімет Осун штаты деп атайды, Нигерияның оңтүстік-батысында орналасқан штат. Шығысында Экити және Ондо штаттарымен 84 км және 78 км, солтүстігінде Квара штатымен 73 км, оңтүстігінде Огун штатымен 84 км және батысында Ойо штатымен, көбінесе Осун өзені арқылы шектеседі. Штаттың атымен аталатын, маңызды Осун өзенінен бастау алған, ол штаттың оңтүстік-батыс шекарасының көп бөлігін құрап, Ойо штатымен шектеседі және оңтүстікке қарай ағады. Басқа маңызды өзендер – Эринле және Оба өзендері, екеуі де Осун өзеніне солтүстіктен құяды. Штаттың фаунасында мона маймылы, жалпы кездік, күлгін сұрғыр және патшалық антилопа, сондай-ақ Нигерияның соңғы қалған Нигерия-Камерун шимпанзелері мен Африка орман пилі бар. Олар Ондо және Огун штаттарымен оңтүстік шекарасындағы қауіпті орманды мекендейді. Осун штатының халқы негізінен йоруба тайпаларынан тұрады, олардың ішінде иболо, Ифе, Игбомина, Иджеша және Ойо топтары басым. Колониялық кезеңге дейін қазіргі Осун штатының аумағы әртүрлі Батыс йоруба мемлекеттері арасында бөлінген, кейбіреулері қалалық, ал басқалары Ойо империясы сияқты ірі империялардың құрамына кірген. 1877 жылдан 1893 жылға дейін Батыс йоруба мемлекеттері Кириджи соғысында Шығыс йоруба топтарына қарсы басқа Шығыс йоруба топтарымен бірге күрескен. Соғыс британдықтардың делдалымен аяқталған, кейін аймақ отарландырылып, Британдық Оңтүстік Нигерия протекторатына қосылды, ол 1914 жылы Британдық Нигерияға біріктірілді. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, қазіргі Осун аймағы 1967 жылға дейін тәуелсіздік алғаннан кейінгі Батыс аймақтың бір бөлігі болды, содан кейін аймақ бөлініп, Батыс штатының құрамына кірді. 1976 жылы Батыс штаты бөлініп, штаттың батысы Ойо штаты болды. Он бес жыл өткен соң, Ойо штатының шығысы Осун штатын құру үшін бөлінді. Экономикалық тұрғыдан Осун штаты негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, оның ішінде какао, маниок, тары, жүгері, картоп және ямс егіледі. Басқа маңызды салалар – қызмет көрсету, әсіресе қалалық жерлерде, сондай-ақ қолөнер және мал шаруашылығы. Осун штаты Нигерияның ең танымал ескерткіштеріне ие, олардың ішінде Нигерияның жетекші жоғары оқу орындарының бірі – Обафеми Аволоу университеті бар. Университет Иле-Ифе ежелгі қаласында орналасқан, ол йоруба мәдениетінің саяси және діни дамуының маңызды орталығы болды. Басқа маңызды қалалар мен қалашықтар: Ила Орангун, Ирагбиджи, Ада, Икирун, Оке Ила Орангун, Ипету Иджеша, Иджебу Джеса, Эрин Оке, Ипетумоду, Эде, Иво, Эджигбо, Ибокун, Оде Ому, Отан Айегбаджу, Ифетдо, Эса Оке, Илеса, Окуку, Отан Иле және Игбаджо. Осун штаты елдегі сауаттылық деңгейі бойынша екінші орында тұр.

Тарих

Қазіргі Осун штаты 1991 жылғы 27 тамызда ескі Ойо штатының бір бөлігінен құрылды. Штаттың аты Осун өзенінен шығарылған, ол – осы атпен аталатын йоруба әйелі құдайының қасиетті көрінісі. Бұрынғы губернатор Олагунсой Ойинлола Осун мемлекеттік университетінің құрылысын бастап, негізін қалады, ол алты кампуста орналасқан (Осогбо, Окуку, Икире, Эджигбо, Ифетедо және Ипету Ижеша), олар штаттың ішінде стратегиялық түрде орналасқан. Штаттағы маңызды мәдени шараларға Ирагбиджидегі Ори Оке және Эгунгун фестивалі (құпия фестивалі), Ифедегі Олохо және Осун Осогбо фестивалі жатады.

Мәдениет

Жыл сайын Осунға (йоруба халқының дәстүрлі құдайларының бірі) сенушілер мен сенбеушілер әлемнің түкпір-түкпірінен тамыз айында жыл сайынғы Осун Осогбо фестиваліне қатысу үшін саяхат жасайды. Бұл фестивальге Бразилия, Куба, Тринидад, Гренада және йоруба мәдени мұрасы бар Америка елдерінің азаматтары келеді. Осун құдайына арналған жыл сайынғы дәстүрлі мерекелер мен дұғалар оның есімін алып жүрген өзеннің жағасында өткізіледі – йоруба шешендік дәстүрлеріне сәйкес, ол сол өзенге айналған екен. 2005 жылы Осун Осогбо тоғайы, құдайға арналған жыл сайынғы қасиетті рәсімдердің ортасы және маңызды өнер орталығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Демография

Осун штатындағы негізгі этностық топтар – Ифе, Иджеша, Ойо, Иболо және Игбомина, бұл Йоруба халқының кіші топтары. Сонымен қатар, Нигерияның басқа өңірлерінен келген адамдар да бар. Йоруба және ағылшын тілдері ресми тілдер саналады. Осун штатының халқы христиандық, ислам және дәстүрлі сенімдерді ұстанады.

Климат

Осунның климаты тропикалық саванналық, көбінесе жылы болып келеді, және ылғалды мен құрғақ маусымдарға бөлінеді. Жылдық орташа температурасы 64°F (17.8°C) және шамамен 1514 см (596 дюйм) жауын-шашын жауады. Жыл бойы 59 күн құрғақ болады, ауаның орташа ылғалдылығы 77% және ультракөк сәуле индексі 7-ге тең. Теңіз деңгейінен 266.33 метр (873.79 фут) биіктікте орналасқан Осун тропикалық ылғалды және құрғақ немесе саванналық климатқа ие (Классификация: Aw). Қаланың жылдық температурасы 28.35°C (83.03°F) және бұл Нигерияның орташа көрсеткіштерінен 1.11% төмен. Осунға әдетте жылына 127.75 миллиметр (5.03 дюйм) жауын-шашын жауады және 237.62 жаңбырлы күн (жылының 65.1%) болады. Ол 4.5199593 бойлық және 7.5628964 ендік координаталарында орналасқан.

Туризм

Осун штатында бай тарихы мен йоруба мәдениетіне негізделген көптеген туристік тартымдылықтар бар. Бұл орын мұра нысаны саналады. Ол Осун өзенінің жағасында орналасқан және құнарлылық құдайы Йеможаның мекені болып табылады. Эрин-Иеша шарлауы Эрин-Иеша қаласында орналасқан. Бұл Ориade ауданындағы туристік орын. Шарлауы жеті қабаттан тұрады.

Осундағы христиандар мен мұсылмандар

Осун штаты 1991 жылғы тамыз айында ескі Ойо штатынан құрылды. Осун штатының танымал діни қайраткерлерінің қатарында Лондон қаласында тұратын мұсылман ғалымы шейх доктор Абу Абдулла Аделабу, ол штаттың астанасы Осогбо қаласынан және АҚШ-тың Бостон қаласында қызмет ететін Христос Апостолдық шіркеуінің пасторы (доктор) Джонсон Аде Одевале, Одеому қаласының Голгофа жиналысынан. Халық арасында кең танылған пастор Э. А. Адебое Осун штатындағы Ифеварадан шыққан. Сондай-ақ, пастор В. Ф. Кумуи да бар. Осун штатының үкіметі штаттың мұсылмандары мен христиандарына, әсіресе қажылықты ұйымдастыру кеңестері арқылы қызмет көрсетуді мақтан тұтады. Осун штатының басты дәстүрлі билеушілері Ислам немесе Христиан дінін ұстанады. Мысалы, Ифедегі Оони Оба Адеье Енитан Огунуси (Оджа II), Ижезалендтегі Оба Габриэль Адекунле (Аромоларан II), Окукудің Олокукуы Оба Самуэль Ойободе Олуронке II және Отан Иленің Олотаны Оба Санде Олатокун христиан дінін ұстанса, Ила Орангунның Орангуны Оба Вахаб Кайоде Адедеджи Ойодотюн (Аруту Олуокун Бибирей I), Осогбоның Атаоджасы Оба Джимо Олаонипекун Ойетунжи (Лароое II), Эденің Тимиі Оба Муниру Адесола Лавал (Ламиниса I), Ирагбиджидің Арагбиджиі (Оба Абдулрашид Айотунде Олабоми), Отан Аегбаджудың Оуасы Оба Люкман Ожо Фаджи (Олатанка III) және Ивоның Олувосы Оба Абдул Рашид Адевале Аканби (Илуфемилойе Телу I) Ислам дінін ұстанады. Осун штатындағы басым діндер – Ислам және Христиандық, бірақ дәстүрлі діндер де белгілі бір деңгейде сақталған. 1995 жылы Осогбо епархиясындағы католиктердің саны 2,2% құрады, олар 56 приходта 74 440 жатқан және Ибадан архиепархиясының суфраган епископы Джон Акинкуми Ойежола (2016) басқарды. Нигерия шіркеуінің Ібадан Англикан провинциясы: 1993 жылы Епископ Олуагбемиро Фабулудже басқарған Оке Осун епархиясы (2021), 1987 жылы Епископ Фулусо Олугбенга Бабатунжи басқарған Осун (2019), Епископ Абиодун Олаое басқарған Солтүстік Осун, 2009 жылы Епископ Эбенезер Акореде Окуйелу басқарған Солтүстік Шығыс Осун (2019), Епископ Олубунми Акинладе басқарған Ифе, Епископ Олусейи Ойеладе басқарған Ифе Шығысы (2010), 2009 жылы Епископ Джозеф Олусола басқарған Ижеса Солтүстік Шығысы (2009), 2015 жылы Епископ Исаак Олуямо басқарған Ижеша Солтүстік Миссионерлік Епархиясы, 2000 жылы Епископ Самуэль Олубай Соуле басқарған Илеса және 2009 жылы Епископ Самуэль Эгбунми басқарған Оңтүстік Батыс Илеса.

Экономика

Дүниежүзілік банктың 2018 жылғы деректеріне сәйкес, бұл штат Нигериядағы ең бай және дамыған штаттардың бірі болып табылады, және халықтың шамамен 4% ғана ең төменгі кедейлік шегінде жүр (ұлтық орташа көрсеткіш 31%).

Саясат

Мемлекеттік үкіметті демократиялық жолмен сайланған губернатор басқарады, ол штаттың әлемдер палатасының мүшелерімен тығыз жұмыс істейді. Штаттың астанасы – Озогбо.

Сайлау жүйесі

Әрбір штаттің сайлау жүйесі өзгертілген екі турлы жүйе арқылы таңдалады. Бірінші турда жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауыс алып, сондай-ақ штаттың жергілікті әкімшілік аумақтарының кемінде екі үшін бір бөлігінде 25%-дан астам дауыс жинауы керек. Егер ешбір кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, екінші турда ең көп дауыс жинаған кандидат пен жергілікті әкімшілік аумақтарының ең көп санында көпшілік дауыс жинаған кандидат арасында сайлау өтеді.