Ойо штаты – Нигерияның оңтүстік-батысындағы ірі штат. 7.9 млн халқы бар, астанасы – Ибадан қаласы. Yoruba тілі басым. Географиясы, халқы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигерия штаты
State of Nigeria
Ойо штаты – Нигерияның оңтүстік-батысындағы құрлық ішіндегі штат. Оның астанасы – Ибадан қаласы, елде халық саны бойынша үшінші, ал бұрын Африкадағы халық саны бойынша екінші қала. Ойо штаты солтүстігінде 337 км қашықтықта Квара штатымен, шығысында 187 км қашықтықта Осун штатымен (ішінара Осун өзені арқылы), оңтүстігінде Огун штатымен және батысында 98 км қашықтықта Бенин Республикасымен шектеседі. 2022 жылы халық саны 7,976,100 адамды құрайтын Ойо штаты Нигериядағы халық саны бойынша алтыншы орында тұр. Ойо штатының халқының басым көпшілігі – йоруба халқы, және йоруба тілі үстемдік сақтап келеді. «Темп белгілеуші штат» деген лақап аты бар қазіргі Ойо штаты бұрын түрлі патшалықтар мен империялардың билігінде болған аумақта орналасқан. Ойо империясы – шамамен 1300 жылдан 1896 жылға дейін аймақтың көп бөлігінде билік еткен қуатты йоруба империясы. 1830 жылдары салынған қазіргі Ойо қаласы империялық дәуірдің қалдығы саналады және солтүстіктегі бұрынғы астанасынан – «Ескі Ойодан» (Ọ̀yọ́ Ilé) ажырату үшін «Жаңа Ойо» (Ọ̀yọ́ Àtìbà) деп аталады. Ойоның алафині қалада әлі де рәсімдік рөл атқарады. Ойо штаты Нигериядағы алғашқы университет – 1948 жылы құрылған Ибадан университетінің орналасқан жері ретінде танымал. Штаттың экономикасы негізінен аграрлық сипатта, ал батыс қаласы Шаки штаттың астық қоймасы деп есептеледі. Кассава, какао және темекі Ойо штатының экономикасындағы ең маңызды дақылдардың қатарында.
Oyo State is an inland state in southwestern Nigeria. Its capital is Ibadan, the third most populous city in the country and formerly the second most populous city in Africa. Oyo State is bordered to the north by Kwara State for 337 km, to the east by Osun State for 187 km, partly across the River Osun, and to the south by Ogun State, and to the west by the Republic of Benin for 98 km. With a projected population of 7,976,100 in 2022, Oyo State is the sixth most populous in the Nigeria. The vast majority of Oyo State residents are Yoruba, and the Yoruba language remains dominant. Nicknamed the "Pace Setter State", present day Oyo State sits on territory formerly ruled by various kingdoms and empires. The Oyo Empire was a powerful Yoruba empire that ruled in much of the area from c. 1300 to 1896. Built in the 1830s, modern city of Oyo is considered a remnant of the imperial era, being referred to as "New Ọyọ" (Ọ̀yọ́ Àtìbà) to distinguish itself from the former capital to the north, 'Old Oyo' (Ọ̀yọ́ Ilé). The Alaafin of Oyo continues to serve a ceremonial role in the city. Oyo State is noted for being the site of the first university in Nigeria, the University of Ibadan, founded in 1948. The state economy remains largely agrarian, with the western city of Shaki being described as the state's breadbasket. cassava, cocoa, and tobacco are among the most important crops to Oyo State's economy.
География
Ойо штатының аумағы шамамен 28 454 шаршы шақырымды құрайды және көлемі бойынша 14-ші орында тұр. Ландшафты көне, қатты тау жыныстарынан және күмбез тәрізді төбелерден тұрады, олар оңтүстік бөлігінде шамамен 500 метрден басталып, солтүстік бөлігінде теңіз деңгейінен шамамен 1200 метрге дейін көтеріледі. Огун, Оба, Оян, Отин, Офики, Саса, Они, Эринле және Осун сияқты маңызды өзендер осы жоталардан бастау алады. Дегенмен, бұл түрдің қазіргі кезде жергілікті жерлерде жойылғаны болжануда.
Oyo State covers approximately an area of 28,454 square kilometers and is ranked 14th by size. The landscape consists of old hard rocks and dome shaped hills, which rise gently from about 500 meters in the southern part and reaching a height of about 1,200 metres above sea level in the northern part. Some principal rivers such as Ogun, Oba, Oyan, Otin, Ofiki, Sasa, Oni, Erinle and Osun river originate in this highland. however, this canid is thought to have been locally extirpated at the present.
Климат
Климаты экваторлық, ерекше құрғақ және жаңбырлы маусымдармен сипатталады, ылғалдылығы салыстырмалы түрде жоғары. Құрғақ маусым қарашадан наурызға дейін, ал жаңбырлы маусым сәуірден қазанға дейін созылады. Жыл бойы орташа тәуліктік температура шамамен бірдей болып сақталады.
The climate is equatorial, notably with dry and wet seasons with relatively high humidity. The dry season lasts from November to March while the wet season starts from April and ends in October. Average daily temperature ranges between and , almost throughout the year.
Жазбалар мен ескерткіштер
Нигериядағы алғашқы диплом тағайындайтын оқу орны – Ибадан университеті (1948 жылы құрылғанда Лондон университетінің колледжі ретінде құрылған, ал кейіннен 1962 жылы тәуелсіз университет ретінде қайта құрылған). Штаттағы басқа университеттер: Лид Сити университеті, Ибадан, Ажайи Краутер университеті, Ойо, Коладаиси университеті, Доминикан университеті, Ибадан, Доминион университеті және Ладоке Акинтола технологиялық университеті, Огбомосо. Ибадан политехникасы, Ойо штатының ауыл шаруашылығы және технология колледжі Игбо-Ора, Адесеун Огундоин политехникасы Эрува Ойо штатында орналасқан. Штатта 324 орта мектеп және 1576 мемлекеттік бастауыш мектеп бар. Қаладағы басқа да маңызды мекемелер: Ибадан университетінің ауруханасы – Нигериядағы алғашқы оқу ауруханасы және Тропикалық ауыл шаруашылығы халықаралық институты (IITA). Ибадан қаласында орналасқан Какао үйі Африкада салынған алғашқы көкжай ғимараты болды. Штат Африкадағы алғашқы телеарна – NTA Ибадан және 35 000 адамға сыйымдылығы бар Обафеми Аволово (бұрынғы Либерти) стадионына ие. Штат аумағында орналасқан басқа да ірі туристік орындар: Агоди ботаникалық бағы, Адо-Аваидегі аспаздық көл, Мапо залы, Ибадан университетінің зоологиялық бағы, Идо ескерткіші, Транс Уондерленд ойын-сауық паркі, тарихи Ойо империясының ежелгі астанасы орналасқан Ескі Ойо ұлттық паркі, Иямопо және Игбетидегі Агбеле төбесі, Бауэрс мұнарасы және Мокола мәдени орталығы. Штатта алғашқы FM радио және еліміздегі алғашқы жеке телеарна – Galaxy Television (Нигерия) орналасқан.
The first degree awarding institution in Nigeria is the University of Ibadan (established as a college of the University of London when it was founded in 1948, and later converted into an autonomous university in 1962). The other universities in the state are: Lead City University, Ibadan, Ajayi Crowther University, Oyo, Koladaisi University, Dominican University, Ibadan, Dominion University and Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso. The Polytechnic, Ibadan, Oyo State College of Agriculture and Technology Igbo Ora, Adeseun Ogundoyin Polytechnic Eruwa are located in Oyo State. There are 324 secondary schools and 1,576 public primary schools in the state. Other noteworthy institutions in the city include the University College Hospital, Ibadan; the first teaching hospital in Nigeria and the International Institute of Tropical Agriculture (lITA). Cocoa House, located in Ibadan, was the first skyscraper built in Africa. The state is home to NTA Ibadan, the first television station in Africa, and the Obafemi Awolowo (formerly, Liberty) Stadium, a stadium with a capacity of 35,000. Other major tourist attractions located in the state include: Agodi Botanical Garden, Ado Awaye Suspended lake, Mapo Hall, University of Ibadan Zoological Garden, Ido Cenotaph, Trans Wonderland Amusement Park, Old Oyo National Park located in the historical site of the ancient capital of the famous old Oyo Empire, Iyamopo and Agbele Hill in Igbeti, Bowers Tower and the Cultural Centre, Mokola. The state hosts the first FM radio, and the first private television station, Galaxy Television (Nigeria) in the country.
Үкімет және саясат
Нигерияның 1999 жылғы Конституциясына сәйкес, Ойо штатының және басқа 35 Нигерия штатының үкіметі Нигерия Федеративтік Республикасы үкіметі сияқты үш тармаққа бөлінген: атқарушы, заңнамалық және сот билігі. Ойо штатының атқарушы билігін сайланған губернатор басқарады, ол тағайындалған министрлерден тұратын Штаттық Атқарушы Кеңестің төрағасы болып табылады. Ойо штатының қазіргі губернаторы – Олусейи Абиодун Макинде, ал вице-губернаторы – Рауф Оланян. Заңнамалық биліктің басшысы – штаттық Әлем Ассамблеясының сайланған спикері. Қазіргі спикер – Дебо Огундоин мырза. Ал сот билігін Ойо штатының Жоғарғы Сотының төрағасы басқарады. Қазіргі төраға – Муктар Абимбола.
Under the Nigerian 1999 constitution the government of Oyo State, and those of the other 35 Nigerian States, is divided into three branches to be in line with the government of the Federal Republic of Nigeria which is also three tier: the executive branch, the legislative branch and the judiciary. The executive branch of Oyo State government is headed by an elected executive governor who presides over the State Executive Council made up of appointed cabinet members. The present governor of Oyo State is Oluseyi Abiodun Makinde with Rauf Olaniyan as deputy governor. The legislative branch is headed by an elected Speaker of the House of Assembly. The current Speaker is Hon. Debo Ogundoyin. And lastly, the judiciary is headed by the Chief Judge of Oyo State High Court. The present Chief Judge of the state is Muktar Abimbola.
Білім
Қазіргі таңда мемлекетте 2004 мемлекеттік мектеп, 971 жекеменшік балабақша/бастауыш мектеп, 969 мемлекеттік орта мектеп, оның ішінде 7 ғылым мектебі және 57 жекеменшік орта мектеп бар. Сонымен қатар, мемлекетте Ойо, Огбомосо, Ибадан, Шаки Океогун және Исейин Океогун қалаларында 5 мемлекеттік техникалық колледж орналасқан, 2000/2001 оқу жылында 2829 студент білім алды. Ұлттық жастар қызметі корпусының (NYSC) тұрақты бағдарлау лагері Исейінде орналасқан. Исейіннің Барак ауданындағы төбеде орналасқан Ебеди жазушылар резиденциясы бар. Бұл халықаралық резиденция әлемнің түкпір-түкпірінен, соның ішінде Африканың алғашқы Нобель лауреаты, профессор Воле Сойинка, Джумоке Вериссиомо, Фунми Алуко, Ричард Али, Пол Лиам және тағы да басқа жазушылар, журналистер мен авторларды тартты. Тарихи тұрғыдан маңызды орта мектептерге Ибадан қаласындағы Сент-Энн мектебі (1869), Ибадан қаласындағы Уэсли колледжі (1905), Ибадан грамматикалық мектебі (1913), Ибадан қаласындағы Үкіметтік колледж (1927), Ибадан қаласындағы Сент-Тереза колледжі (1932), Ибадан ұлдар орта мектебі (1938), Ойодағы Оливет Хайтс (1945), Ибадан қаласындағы Королева мектебі (1952), Ибадан қаласындағы Лойола колледжі (1954), Ойодағы Сент-Бернадин (1957), Ибадан қаласындағы Лагелу грамматикалық мектебі (1958), Исейін аудандық грамматикалық мектебі (1964), Ибадан қаласындағы Методист орта мектебі (1961), Ибадан қаласындағы Сент-Патрик грамматикалық мектебі (1962) және тағы да басқалары жатады. Бұдан өзге, мемлекет Африкадағы білімнің басты ошағы – Ибадан университетіне мекенжай берген. (Университет бастапқыда Лондон университетінің тәуелсіз сыртқы колледжі ретінде құрылған, содан кейін ол Ибадан университеті колледжі деп аталды). 2001/2002 оқу жылында Исейінде, Исейін аудандық басқаруында және Олуйоле аудандық басқаруында екі жаңа техникалық колледж ашылды. Ойо мемлекеттік білім беру колледжі, Ойо. Ибадан қаласында политехникалық институт, Еруа және Шаки Океогунда 2 спутниктік кампусы бар (қазір Оке Огун политехникалық институты деп аталады) және Ойо мен Осун мемлекеттерінің бірлескен меншігіндегі Ладоке Акинтола технология университеті (LAUTECH), Огбомосо бар. Федералды премьер-университет – Ибадан университеті де штаттың астанасында орналасқан. Исейінде жеке политехникалық институт (SAF Polytechnic, Iseyin) бар. Саки батыс аудандық басқаруында "Кингс Поли", Шаки Океогун атты кәсіптік оқу орны бар. Сонымен қатар, Ибадандағы жануарлар денсаулығы және өндіріс технологиясы федералды колледжі, Ойодағы білім беру федералды колледжі (арнайы), Ойодағы геодезия федералды мектебі, Нигерияның какао ғылыми-зерттеу институты (CRIN), Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу және оқыту институты (IAR&T), Нигерияның ғылыми-зерттеу және оқыту институты (NISLT), Нигерияның орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының (FRIN) еншілес ұйымы – Ибадандағы орман шаруашылығы федералды колледжі (FEDCOFOR) және Нигерияның әлеуметтік және экономикалық зерттеу институты (NISER) бар. Сондай-ақ, мемлекетте 15 көшпелі мектеп бар. Олар: Кисидегі (Ирепо аудандық басқаруы) Гаа Жоро және Гаа Баале; Баочилу үкіметі; Итесиважу аудандық басқаруындағы Арин Ойе, Абиогун, Окака және Баба Оде; Иважова аудандық басқаруындағы Игнана; Ибарапа Солтүстік аудандық басқаруындағы Иганган және Айете; Ибарапа орталық аудандық басқаруындағы Гаа Кондо және Игбо Ора; және Саки шығыс аудандық басқаруындағы Сепетери. Мемлекеттің барлық аумағында 213 үздіксіз білім беру орталығы орналасқан. 15 арнайы бастауыш мектеп және 8 орта мектепте мүгедек балаларға арналған арнайы бөлімдер бар. Мемлекеттік орта мектептерде 11 732 оқытушы және 2789 оқытушы емес қызметкер жұмыс істейді. Ересектер мен бейресми білім беру агенттігі (AANFE) ресми білім алу мүмкіндігі болмаған сауатсыз ересектерге көмек көрсетеді. Агенттік штаттың 33 аудандық басқаруында 455 сынып ашқан, ал соңғы кезде 200 мың сауатсыз ересек және 80 мыңнан астам сауатты ересектер оқытылды.
Presently the State has 2,004 public schools, 971 private nursery/primary schools, 969 public secondary schools including 7 schools of Science and 57 private secondary schools. Also in the State, there are five government technical colleges at Oyo, Ogbomoso, Ibadan, Shaki Okeogun and Iseyin Okeogun with enrolment of 2,829 students in the 2000/2001 academic session. The National Youth Service Corp (NYSC) permanent orientation camp is located in Iseyin. There is Ebedi Writers' Residency situated at the hill side of Barracks area of Iseyin This International Residency has brought great writers, journalists and authors all over the world including Africa's first Nobel Laurel, Prof. Wole Soyinka, Jumoke Verissiomo, Funmi Aluko, Richard Ali, Paul Liam and others. Historically prominent secondary schools include St Anne's School Ibadan (1869), Wesley College, Ibadan (1905), Ibadan Grammar School (1913), Government College Ibadan (1927), St Theresa's College Ibadan (1932), Ibadan Boys' High School (1938), Olivet Heights Oyo (1945), Queen's School Ibadan (1952), Loyola College Ibadan (1954), St. Bernadine's Oyo (1957), Lagelu Grammar School Ibadan (1958), Iseyin District Grammar School Iseyin (1964), Methodist High School, Ibadan (1961) St Patrick's Grammar School Ibadan (1962) and several others. It is also home to Africa's leading fountain of knowledge, the iconic University of Ibadan (The university was originally instituted as an independent external college of the University of London, then it was called the University College, Ibadan). Two new technical colleges located at Iseyin, Iseyin Local Government area and Ikija in Oluyole Local Government area were established in the 2001/2002 academic session. A college of education, Oyo State College of Education, Oyo. There is a Polytechnic, The Polytechnic, Ibadan, with 2 satellite campuses at Eruwa and Shaki Okeogun, (now known as The Oke Ogun Polytechnic) and a State owned University, The Ladoke Akintola University of Technology (LAUTECH), Ogbomoso, which is jointly owned by Oyo and Osun State Governments. The federal premier university The University of Ibadan, is also located in State capital. A private Polytechnic (SAF Polytechnic, Iseyin) is located in Iseyin. There is a vocational Institute in Saki West Local Government named: The Kings Poly, Shaki Okeogun. There are also the Federal College of Animal Health and Production Technology, Ibadan; Federal College of Education (Special), Oyo, the Federal School of Surveying, Oyo; Cocoa Research Institute of Nigeria (CRIN), Institute of Agricultural Research and Training (IAR&T), the Nigerian Institute of Science Laboratory Technology (NISLT), the Federal College of Forestry, Ibadan (FEDCOFOR) a subsidiary of Forestry Research Institute of Nigeria (FRIN) and the Nigerian Institute Of Social And Economic Research (NISER), all in Ibadan. Similarly, there are 15 Nomadic schools in the State. They are Gaa Jooro and Gaa Baale, both in Kisi (Irepo Local Government); Baochilu Government; Arin Oye, Abiogun, Okaka and Baba Ode (Itesiwaju Local Government); Iganna (Iwajowa Local Government); Igangan and Ayete (Ibarapa North Local Government); Gaa Kondo and Igbo Ora, (Ibarapa Central Local Government) and Sepeteri (Saki East Local Government). There are 213 continuing education centres spread all over the State. 15 special primary schools and 8 special units in secondary schools cater for handicapped children. There are 11,732 teaching staff in the state public secondary schools and 2,789 non teaching staff. The Agency for Adult and Non formal Education (AANFE) caters for illiterate adults who had no opportunity of formal education. The agency has 455 classes in existence in the 33 Local Government areas of the State, while 200,000 illiterate adults and over 80,000 post illiterate adults have been trained recently.
Қазіргі мемлекеттік қызметкерлердің тізімі
Комиссар / Шенеунік Министрлік / Офис Инг. Олувасейи Макинде Губернатор Баё Лавал Вице-губернатор Адебо Огундойин Штаттық Жиналыстың спикері Олубамиво Адеосун ханым Штат үкіметінің хатшысы Құрметті Сегун Огунвуи Штаб бастығы Акинола Оджо Қаржы комиссары Темилолу Ашаму Энергия және минералдық ресурстар комиссары Амидат О. Агбуола Қызмет басшысы Микаил Адебайо Лавал Жергілікті басқару және басшылық мәселелер комиссары Профессор Ойелово Ойово Бас прокурор және Әділет министрі
Commissioner/OfficerMinistry/OfficeEngr. Oluwaseyi Makinde Governor Bayo Lawal Deputy Governor Adebo Ogundoyin Speaker of the State House of Assembly Mrs. Olubamiwo AdeosunSecretary to the State Government Hon. Segun Ogunwuyi Chief of Staff Mr Akinola OjoCommissioner for Finance Hon. Temilolu Ashamu Commissioner for Energy & Mineral Resources Mrs Amidat O. AgboolaHead of Service Chief Mikail Adebayo Lawal Commissioner for Local Government & Chieftaincy Affairs Prof. Oyelowo OyewoAttorney General & Commissioner for Justice
Ауыл шаруашылығы
Ойо штатының халқының негізгі кәсібі – ауыл шаруашылығы. Штаттың климаты жүгері, тамыржеміс, маниок, қарақұмық, тары, күріш, музо, какао, пальма өнімдері, бұршық сияқты егістерді өсіруге мүмкіндік береді. Исейин/Ипапо, Илора, Эрува, Огбомошо, Иресааду, Ижаие, Акуфо және Лалапунда бірнеше мемлекеттік шаруашылық мекендері бар. Мұнда қыш, каолин және аквамарин көптеп кездеседі. Сонымен қатар, Саки, Фасола және Ибадан қалаларында кең аумақты мал шаруашылығы фермалары, Ибадан қаласындағы Монатан ауданында сүт фермасы және штаб-пәтері Сакиде орналасқан Ойо штатының ауыл шаруашылығын дамыту бағдарламасы бар. Штат аумағында көптеген халықаралық және федералдық ауыл шаруашылығы мекемелері орналасқан.
Agriculture is the main occupation of the people of Oyo State. The climate in the state favours the cultivation of crops like maize, yam, cassava, millet, rice, plantains, cocoa, palm produce, cashew etc. There are a number of government farm settlements in Iseyin/Ipapo, Ilora, Eruwa, Ogbomosho, Iresaadu, Ijaiye, Akufo and Lalupon. There is abundance of clay, kaolin and aquamarine. There are also vast cattle ranches at Saki, Fasola and Ibadan, a dairy farm at Monatan in Ibadan and the statewide Oyo State Agricultural Development Programme with headquarters at Saki. A number of international and federal agricultural establishments are located in the state.
Саясат
Мемлекеттік үкіметті демократиялық сайлау арқылы таңдалған губернатор басқарады, ол штаттың әкімшілік жиналысының мүшелерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Штаттың астанасы – Ибадан қаласы.
The state government is led by a democratical elected governor who works closely with members of the state's house of assembly. The capital city of the state is Ibadan.
Сайлау жүйесі
Әр штаттың губернаторы өңделген екі кезеңді жүйе арқылы сайланады. Бірінші кезеңде жеңіске жетіп, сайлану үшін кандидат көпшілік дауыс алып, сондай-ақ штаттың жергілікті әкімшілік аумақтарының кемінде екі үшін бір бөлігінде 25%-дан астам дауыс алуы тиіс. Егер ешқандай кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, ең көп дауыс жинаған кандидат пен ең көп жергілікті әкімшілік аумақтарында көпшілік дауыс жинаған кандидат арасында екінші кезең өтеді.
The governor of each state is selected using a modified two round system. To be elected in the first round, a candidate must receive the plurality of the vote and over 25% of the vote in at least two third of the State local government Areas. If no candidate passes threshold, a second round will be held between the top candidate and the next candidate to have received a plurality of votes in the highest number of local government Areas.