Кіріспе
Сандағы бейнелердің пайда болу процесі. Идеялардың қатарласуы немесе ақыл-ой қатарласуы – санада бейнелердің пайда болу процесі, сондай-ақ, маңызды тарихи ойшылдар мектебінің ақыл-ой құбылыстарының тізбектелгендігін түсіндіру үшін ұсынған қағида. Бұл термин қазіргі кезде көбінесе философия және психология тарихында қолданылады. Бір идея, егер ол қандай да бір қағидамен байланысты болса, санада екінші идеяны ілеседі деп есептелді. Қатарласудың үш негізгі қағидасы – ұқсастық, жанастық және қайшылық, ал 19 ғасырда олардың қатарына көптеген басқалары қосылды. 19 ғасырдың соңында физиологиялық психология осы мәселеге қатысты көзқарасты өзгертті, нәтижесінде ескі қатарласу теориясының көп бөлігі қабылданбады. Күнделікті өмірде бір идеяның немесе естеліктердің екіншісімен байланысуын байқау, осы ұғымның дұрыстығын көрсетеді. Бұған қоса, идеялар мен мінез-құлық арасындағы қатарласу түсінігі, мінез-құлықтық ойлауға бастапқы серпіліс берді. Қатарласулық ойлаудың негізгі идеялары таным, әсіресе сана туралы кейбір жаңағы ойларда қайтадан көрінеді.
Association of ideas, or mental association, is a process by which representations arise in consciousness, and also for a principle put forward by an important historical school of thinkers to account generally for the succession of mental phenomena. The term is now used mostly in the history of philosophy and of psychology. One idea was thought to follow another in consciousness if it were associated by some principle. The three commonly asserted principles of association were similarity, contiguity, and contrast, numerous others had been added by the nineteenth century. By the end of the nineteenth century physiological psychology was so altering the approach to this subject that much of the older associationist theory was rejected. Everyday observation of the association of one idea or memory with another gives a face validity to the notion. In addition, the notion of association between ideas and behavior gave some early impetus to behaviorist thinking. The core ideas of associationist thinking recur in some recent thought on cognition, especially consciousness.
Ассоциация мектебінің
"Ассоциацияшыл мектеп" ағылшын психологтарын қамтиды, олар барлық психикалық иеленулерді және күрделі психикалық процестерді, әдетте, олардың алдыңғылары тек қарапайым қайталауға ғана қолданған қауымдастықтар заңдары арқылы түсіндіруге ұмтылды. Гамильтон тек қайталаумен айналысамын деп мәлімдесе де, психикалық сабақтастықтың одан да жалпылама заңдарын қалыптастырады: Сабақтастық заңы, Өзгеріс заңы, Тәуелділік заңы, Салыстырмалылық немесе Интеграция заңы (шарттылық заңын қамтиды) және, соңында, Ішкі немесе Объективті Салыстырмалылық заңы. Ол оларды адам санасының ең жоғары бағыныштылығы деп санайды, бірақ Ассоциацияшыл мектеп психологтарының принциптерді немесе принциптерді қабылдау ниеті мүлдем өзгеше. Осы тұрғыда, жетілмейтін жазбалардан сотқанша, оларға ертедегі стоиктер мен эпикурейлердің тәжірибешілері белгілі бір дәрежеде үлкендік танытқан (мысалы, Диоген Лаэрций, жоғарыда айтылғандай). Қазіргі философияға әкелген кезеңде Гоббс осы ілімді іздеуге болатын тұрақты ойшылдың алғашқысы болды. Ол психикалық сабақтастық құбылыстарына тар көзқараспен қараса да, (қиялдардың тізбектерімен немесе "психикалық сөзбен" айналысқаннан кейін) жоғары деңгейдегі интеллект бөлімдерінде ақылдасуды сөздермен жүргізілетін сөйлеу ретінде түсіндіруге тырысты, оның әрқайсысы әртүрлі қиялдармен байланысты немесе әртүрлі белгілер жүйесін білдіреді. Ойлау – есептеу (басқаша айтқанда, біріктіру және бөлу) деген жалпы тұжырымнан басқа, оның білім туралы басқа ешқандай есебі болған жоқ. Ол психиканың барлық эмоционалды жағын ("күштерді") сезімнің ләззаттары мен азабының өткен тәжірибесіне негізделген салдарды күтуге теңеді. Осылайша, ол өзінің талдауын егжей-тегжейлі негіздеуге тырыспаса да, ол келесі ғасырдың ассоциационистерімен бірге екендігі сөзсіз. Дегенмен, олар психологиялық теорияларын Локктың Эссесіне дейін іздеуге бейімділік танытқан. Епископ Беркли мынадай сөздермен ұсыныс немесе қауымдастық принципін нақтылай түсінуге мәжбүр болды: "Егер бір идея екіншісін санаға ұсынса, олардың бірге болуының қажеттілігін көрсетусіз, тіпті оларды бірге өмір сүруге не себепті екенін білмей, бірге жүргенін байқаған жеткілікті". (Көру теориясының жаңа теориясы, § 25) және принципті көзбен көру және сезіну сезімдеріне қатысты қолдануын қолдау үшін ол кейінгі мектеп әрқашан принципті жалпыға бірдей түсіндірген немесе білім үшін тілдің ең жоғары маңыздылығын түсіндірген дыбыс пен тіл сезімінің байланысын үнемі алға тартты. Осылайша, Берклиден кейін келген және Берклидің нәтижелерін қабылдаған (бірақ ол Локктың кеңірек зерттеуіне оралған) Юмның қауымдастыққа қатысты түсінігі айқын болуы табиғи болды. Бірақ Юм оны "ақыл әлемінде табиғи әлемдегідей ерекше әсерлерге ие болатын және өзін көптеген және әртүрлі формаларда көрсететін" деп айтқанда өзіндік ойға ие болды. (Адам табиғаты, I. 1, § 4) Осы уақытта басқа зерттеушілер де осы кең көзқараспен қауымдастықты қарастырып, психологтар ретінде оның әсерін егжей-тегжейлі қадағалауға кірісті.
"That one idea may suggest another to the mind, it will suffice that they have been observed to go together, without any demonstration of the necessity of their coexistence, or so much as knowing what it is that makes them so to coexist." (New Theory of Vision, § 25)
and, to support the obvious application of the principle to the case of the sensations of sight and touch before him, he constantly urged that association of sound and sense of language which the later school has always put in the foreground, whether as illustrating the principle in general or in explanation of the supreme importance of language for knowledge. It was natural, then, that Hume, coming after Berkeley and assuming Berkeley's results (though he reverted to the larger inquiry of Locke), should be more explicit in his reference to association. But Hume was original also, when he spoke of it as a "kind of attraction which in the mental world will be found to have as extraordinary effects as in the natural, and to show itself in as many and as various forms." (Human Nature, i. 1, § 4)
Other inquirers about the same time conceived of association with this breadth of view, and set themselves to track, as psychologists, its effects in detail.
Дэвид Хартли
Дэвид Хартли – Ассоциация мектебінің ең нақты өкілі. Оның 1749 жылы жарық көрген «Адам туралы байқаулары» (Хьюмнің «Адам табиғаты туралы трактатынан» 11 жыл және «Адамның түсінігіне қатысты зерттеуінен» бір жыл соң жарияланған) ағылшын психологиясына тән зерттеулерге жол ашты. Кәсіби дәрігер болған ол, психикалық ассоциацияның терең теориясын жүйке жүйесінің тиісті әрекеттеріне қатысты егжей-тегжейлі гипотезамен үйлестіруге тырысты. Бұл гипотеза, Исаак Ньютонның «Principia» еңбегінің соңғы абзацында айтқан дененің дірілдеу қозғалысы туралы ұсынысына негізделген. Алайда, психологиялық теорияны қабылдауға көмектесудің орнына, бұл физикалық гипотеза кері әсер етті және Хартлидің ізбасарлары (1775 жылы Жозеф Пристлидің «Қысқартылған байқаулар» басылымында) оны сырттан сынға түспей тұрып, тастай бастады. Егер оны түпнұсқада зерттесе, және оны түсінбеген немесе түсінуге тырыспаған жау сыншылардың баяндамасына сүйенбесе, физикалық және психикалық арасындағы параллельдікті жүзеге асыруға жасалған алғашқы әрекетке, кейде өте сәтті әрекетке, маңыз берілмеуі керек. Сондай-ақ, Хартлидің өзі, дірілдеу іліміне деген қызығушылығына қарамастан, оның басқа психикалық ассоциация ілімінің тағдырынан бөлек ұстауға тырысқандығын естен шығармау керек. Бұл жайттың мәні, «идеялар» арасындағы байланыс принципін жаңа дәлдікпен қайталау ғана емес (Хартли оларды «іздер», «типтер» және «бейнелер» деп те атады), сонымен қатар оны ақыл-ойдың күшін дамытудың прогрессивті процесін қадағалауға мүмкіндік беретін бағыт ретінде қарастыруда еді. Ақыл-ой күйлерін ғалыми тұрғыдан тек талдау арқылы түсінуге болатынын ескере отырып, Хартли күрделілікті түсіндіру үшін синтез принципін іздеді. Бұл күрделілік тек бейнелер тізбегінде ғана емес, сонымен қатар күрделі ойлау комбинацияларында, (Беркли көргендей) объективті қабылдаудың қарапайым құбылыстарында, эмоциялардың алуан түрлі өрнегінде және қозғалыс жүйесінің саналы түзетулерінде де көрінеді. Оған барлық жағдайға жеткілікті бір ғана принцип көрінді, ол ең қарапайым жағдайда былай түсіндірілді: «А, В, С және т.б. сезімдер бір-бірімен жеткілікті рет байланысқанда, сәйкес идеяларға а, б, с және т.б. үлкен күш береді, сондықтан кез келген сезім А жалғыз ғана болса, ақыл-ойда b, c және т.б. идеяларын оятуға қабілетті». Принципті олар сезімдер немесе сезімдердің қарапайым идеялары емес жағдайларда қолдану үшін Хартлидің бірінші қадамы – санадағы басқа күйлердің қалай пайда болатынын анықтау болды, олар одан әрі жоғары деңгейдегі комбинациялардың құрамына кіреді. Принциптің өзі, Берклидің зерттеулерінде айтылғандай, қарапайым сезімдер идеясының бірігіп, бір күрделі идеяға айналуының түсінігімен байланыстырылғанда, қиындыққа шешім берді. Мұндай күрделі идея өз құрамдас бөліктерімен айқын байланысты болмауы мүмкін. Хоббс сияқты, дамыған естеліктің құбылыстарынан барлық ақыл-ой туралы жалпылама тұжырым жасауға тырыспай, Хартли оларды ақыл-ой синтезінің жалпы принципіне бағынышты ететін мақсатты ұстады. Ол Локк ілімінің психологиялық аспектісіндегі кемшіліктерді толықтыру үшін осындай ауқымды қауымдастық заңын алға тартты және осылайша тәжірибелік философияның дамуындағы маңызды қадамды белгіледі.
"Any sensations A, B, C, etc., by being associated with one another a sufficient number of times, get such a power over the corresponding ideas a, b, c, etc., that any one of the sensations A, when impressed alone, shall be able to excite in the mind b, c, etc., the ideas of the rest." To render the principle applicable in the cases where the associated elements are neither sensations nor simple ideas of sensations, Hartley's first care was to determine the conditions under which states other than these simplest ones have their rise in the mind, becoming the matter of ever higher and higher combinations. The principle itself supplied the key to the difficulty, when coupled with the notion, already implied in Berkeley's investigations, of a coalescence of simple ideas of sensation into one complex idea, which may cease to bear any obvious relation to its constituents. So far from being content, like Hobbes, to make a rough generalization to all mind from the phenomena of developed memory, as if these might be straightway assumed, Hartley made a point of referring them, in a subordinate place of their own, to his universal principle of mental synthesis. He expressly put forward the law of association, endued with such scope, as supplying what was wanting to Locke's doctrine in its more strictly psychological aspect, and thus marks by his work a distinct advance on the line of development of the experiential philosophy.
Қабылдауды жалғастыру
Жаңа ілімді Уильям Лоу мен Пристли сияқтылар жылы қарсы алды, олардың екеуі де, Юм мен Хартли сияқты, қауымдастыру принципін сана ғылымы үшін гравитация материя ғылымы үшін алғандай маңызды деп санады. Принцип, әрқашан тікелей Хартлиге сілтеме жасамайынша, бірақ оның осы принципті ықпалды түрде қорғауының арқасында, әдепке Абрахам Такер (1768) және эстетикаға Арчибальд Элисон (1790) сияқты нақты салаларда жүйелі түрде қолданыла бастады. Томас Браун (1820 ж. қайтыс болған) теория мәселесін қайтадан талқылауға кірісті. Рид пен Стюарт Хартлиге қарағанда кем әділ болмаса да, және өзінің ұстанымындағы айырмашылықты жариялауға дайын болған Браунды, оған дейінгі және кейінгі ассоциационистермен бірге санау керек, себебі ол сезімдік қабылдаудағы қауымдастыру принципіне (оның "ақылдың сыртқы әсерлері" деп атаған) үлкен мән берді, сондай-ақ барлық басқа психикалық күйлерді ("ішкі әсерлерді") қарапайым және салыстырмалы ұсыныстың екі жалпы қабілетіне немесе сезімталдығына байланыстырды. Ол "ұсыныс" сөзін "қауымдастырудан" артық көрді, өйткені "қауымдастыру" алдын ала байланыс процесін білдіреді, ал мұндай процеске ұсыныстың көптеген маңызды жағдайларында дәлел жоқ, тіпті уақыт бойынша жақындық жағдайында да, онда бұл термин ең аз қолданылмайтын сияқты. Оның пікірінше, болжауға болатын жалғыз нәрсе – ақылдың өзіндік түрде, сыртқы себепсіз және ұсыныс жасалатын сәтте әрекет ететін кез келген ықпалсыз, бір-бірімен белгілі бір қатынаста болатын күйлерде тікелей өмір сүруге қабілеттілігі. Браунның психикалық қауымдастыру туралы жалпы ілімге қосқан үлесі, қабылдау теориясы үшін жасағандарынан басқа, ерікті есте сақтау және құрылымдық қиялға талдау жасауы болды, бұл қабілеттер алғашқы көзқараста принциптің түсіндіру шеңберінен тыс жатқандай көрінеді. Джеймс Миллдің "Адам санасының құбылыстарын талдау" (1829) еңбегінде Хартли ұсынған принцип психологиялық сала бойынша ерекше салдармен жүзеге асырылды. Александр Бэйн қауымдастырудың кеңейтілген және әртүрлі түсінігімен жалпы психологиялық міндетті қайта орындады, ал Герберт Спенсер эволюция гипотезасының жаңа көзқарасынан осы ілімді қайта қарады. Джон Стюарт Милл психологияның нақты саласына сирек кірді, бірақ "Логика жүйесі" (1843) еңбегінде қауымдастыру теориясы тұрғысынан объективті шындықтың шарттарын анықтауға тырысты және осылайша немесе басқаша жалпы философиялық талқылауға тартылып, оның беделін одан бұрынғы ешкімге қарағанда кеңірек таратты.
Француз және неміс ассоциационисттері мен Кант
Ассоциация мектебі негізінен британдық ойшылдардан тұрды, бірақ Францияда да оның көрнекті өкілдері болды. Олардың ішінде Кондильякты атап өту жеткілікті, ол барлық білімді идеялардың қауымдасуы (байланысы) арқылы, яғни алдын ала белгілермен – сөздік немесе басқа түрдегі байланыс арқылы түсіндіруге тырысты. Германияда Иммануил Канттан бұрын психикалық қауымдастыру дәстүрлі түрде қарастырылды, мысалы, Кристиан Вольфтің еңбектерінде. Канттың білімнің негіздерін зерттеуі, жалпы сипаты Локпен келіссе де, сындық әдісімен ерекшеленді, оны Лок философиясына енген жаңа іліммен бетпе-бет келдірді. Оның басты мақсаты Хьюм ұсынған ассоциационизмге тікелей қарсы тұрып, танымдағы синтез фактісін түсіндіру болды, өйткені ол білімде тәжірибелердің қарапайым қауымдастыруымен түсіндірілмейтін нәрсе бар деген тұжырымнан шықты. Оның ықпалы күшті болғандықтан, ағылшын ассоциационистерінің барлық зерттеулері Германияда ескерілмеді. Дегенмен, оның билігінің көлеңкесінде Иоганн Фридрих Гербарт бастаған, осыған ұқсас, тікелей байланысты болмаса да, қозғалыс пайда болды. Гербарттың метафизикалық көзқарастары ассоциационистердің ойларынан ерекше болғанымен, ол олармен сананың дамуын психологиялық тұрғыдан зерттеудің маңыздылығында келісті, ал Кантпен келіспеді. Оның психикалық бейнелер мен ұғымдардың өзара әрекеттесуін және ағынын анықтайтын заңдар туралы түсінігі, психологиялық мағынасында қарастырылғанда, олардың пікірлеріне ұқсас болды. Фридрих Эдуард Бенеке психологиясында да, сондай-ақ негізінен физиологтар жүргізген соңғы зерттеулерде де психикалық қауымдастыру кең ауқымда түсіндірілудің жалпы қағидасы ретінде қарастырылды.
Психофизикалық зерттеулер
Ф. Х. Брэдлидің талқылауы тақырыпты таза метафизикалық тұрғысынан қарастырады, ал жалпы нәтижесінде ассоциация тек универсалиялар арасында ғана пайда болады. Эмпирикалық психологтардың көзқарасы бойынша Брэдлидің нәтижелері, оның ұқсастық заңына қатысты көзқарасын сынға салғандарға айтқан айыптамасына ұқсас, нақты түсіндірме емес, тек қана мәлімдеме болып саналады. Ассоциацияның психикалық және физикалық құбылыстары арасындағы қатынас барлық жетекші психологтардың назарында болды (Психологияға қараңыз). Уильям Джеймс ассоциацияның «идеялардың» емес, «объектілердің» арасында, яғни «ойланған нәрселердің» арасында болатынын, әсер ретінде қарастырылатын жағдайда ғана екенін айтады. «Себеп ретінде қарағанда, бұл мидағы процестер арасындағы қатынас». Ол контигивтілік заңы туралы айта келіп, «оны түсіндірудің ең табиғи жолы – жүйке жүйесіндегі әдет заңының салдары ретінде қарастыру, яғни оны физиологиялық себепке жатқызу» дейді. Осылайша, ассоциация мына себепті пайда болады: егер жүйке тогы бір жолмен өткен болса, болашақта сол жолмен оңайрақ өтеді, және бұл физикалық факт. Ол сондай-ақ, ассоциацияның жалғыз бастапқы немесе түпкілікті заңы – нейрондық әдет заңы деген маңызды тұжырымды сақтауға тырысады. Джордж Ф. Стоут (Аналитикалық психология, 2 том, 47 беттен бастап) ассоциационистік теорияға қарсы пікірлерді үш негізгі тақырып бойынша жинақтайды. Олардың біріншісі – теория, мысалы, Александр Бэйн айтқандай, бұрын толығымен бөлек болған элементтердің қарапайым байланысына тым көп мән береді; ал шындығында, әрбір жаңа психикалық күй немесе синтез – бұрыннан бар күйдің немесе психикалық тұтастықтың дамуы немесе өзгеруінен тұрады. Екіншіден, ассоциацияны тек әртүрлі бірліктердің жиынтығы деп қарастыру қате; шын мәнінде, жаңа идеяның формасы оның құрамына кіретін элементтердей маңызды. Үшіншіден, ассоциационистер қолданатын терминология тұтасты құрайтын бөліктер өз сәйкестігін сақтайды деп есептейді; шындығында, әрбір бөлік немесе элемент осындай комбинацияға кірген фактісінің өзімен өзгереді. 20-шы ғасырдың басында кең таралған эксперименталды әдістер идеялардың ассоциациясы туралы тақырыпты талқылауды, ескі авторлардың жағдайында интроспекцияға сүйенуден, жаңа салаға көшірді. Эдвард Б. Титченердің «Эксперименталды психология» (1905) атты еңбегінде ассоциация психикалық реакцияларды зерттеудің бір саласы ретінде қарастырылды, оның бірі – ассоциациялық реакциялар. Бүгінде бұл саланы неврологтар мен жасанды интеллект зерттеушілері, сондай-ақ философтар мен психологтар зерттейді.