Сирия әдебиеті: ежелгі дәуірден бері қалыптасқан, Сирия христиандығымен байланысты. Классикалық және жаңа Сирия тілдеріндегі әдебиеттер туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сирия тілінде жазылған әдебиет — Сирия тілінде туындаған әдебиет. Ол кейінгі антик дәуірге дейін жететін дәстүр. Бұл әдебиет Сирия христиандығымен тығыз байланысты.
Literature composed in the Syriac language
Syriac literature is literature in the Syriac language. It is a tradition going back to the Late Antiquity. It is strongly associated with Syriac Christianity.
Терминология
Қазіргі сирия тілі зерттеулерінде, сондай-ақ арамей тілі зерттеулерінің кең ауқымында, "сирия әдебиеті" термині көбінесе классикалық сирия әдебиетінің қысқартылған атауы ретінде қолданылады, яғни сирия христиандығының көне әдеби және діни тілі – классикалық сирия тілінде жазылған әдебиет. Кейде бұл термин қазіргі сирия тілінде (шығыс жаңа арамей тілі) жазылған қазіргі сирия немесе жаңа сирия әдебиетін белгілеу үшін де қолданылады. Кең мағынада, бұл термин классикалық және қазіргі сирия әдебиеттерінің екеуін де қамтиды, бірақ оның тарихи ауқымы одан да кең. Өйткені, ежелгі гректер "сирия/сириялық" атауларын жалпы арамей тілін, оның барлық түрлерінде жазылған әдебиетті белгілеу үшін қолданған. Мұндай мағыналық көп түрлілік, ежелгі әдеби мәтіндерде де, қазіргі ғылыми еңбектерде де, батыс арамей мұрасын сириялық корпустан мүлдем шығарып тастау салдарынан одан әрі күшейе түседі. Бұл практика терминнің тарихи ауқымына ғана емес, сонымен қатар сирия тілінде сөйлейтін жергілікті қауымдастықтардың өзін-өзі анықтауына да қайшы келеді. "Сирия әдебиеті" термині ғалымдар арасында әртүрлі қолданылып келе жатқандықтан, оның мағынасы әр қолданыс контексіне байланысты болып қалады.
In modern Syriac studies, and also within the wider field of Aramaic studies, the term Syriac literature is most commonly used as a shortened designation for Classical Syriac literature, that is written in Classical Syriac language, an old literary and liturgical language of Syriac Christianity. It is sometimes also used as a designation for Modern Syriac literature or Neo Syriac literature, written in Modern Syriac (Eastern Neo Aramaic) languages. In the wider sense, the term is often used as designation for both Classical Syriac and Modern Syriac literature, but its historical scope is even wider, since Syrian/Syriac labels were originally used by ancient Greeks as designations for Aramaic language in general, including literature written in all variants of that language. Such plurality of meanings, both in ancient literary texts and in modern scholarly works, is further enhanced by the conventional scholarly exclusion of Western Aramaic heritage from the Syriac corpus, a practice that stands in contradiction not only with historical scope of the term, but also with well attested self designations of native Syriac speaking communities. Since the term Syriac literature continues to be used differently among scholars, its meanings are remaining dependent on the context of every particular use.
Классикалық
Сирия тіліндегі ең ерте мәтіндер 2-ғасырға дейін жетеді, оның ішінде Сирия тіліндегі Ескі өсімдік Киелі кітабы және Диатессарон ілмектері ерекше аталады. Сирия әдебиетінің көп бөлігі 4-8 ғасырлар аралығында жазылған. Сирия тіліндегі сауаттылық 9-ғасырға дейін сақталды, бірақ осы кезеңде сириялық христиан авторлары көбінесе араб тілінде жазды. "Классикалық сирия тілі" – 3-ғасырда дамыған әдеби тіл. Христиандық дәуірінің алғашқы үш ғасырының тілі "Ескі сирия" деп те аталады (бірақ кейде "Классикалық сирия" деп те аталады). Сирия тіліндегі ең ерте христиан әдебиеті – Киелі кітаптың аудармалары, Пешитта және Диатессарон. Бардасан 2-ғасырдағы маңызды христиан емес (гностик) автор болды, бірақ оның көптеген еңбектері жоғалып, кейінгі сілтемелерден ғана белгілі. Ертедегі сирия тілінің маңызды куәлігі – Мара бар Серапионның хаты, бұл хаттың 1-ғасырдың соңында жазылғаны болжанады (бірақ 6-шы немесе 7-ші ғасырға тән көшірмеде сақталған). 4-ғасыр сирия әдебиетінің алтын ғасыры деп есептеледі. Осы кезеңнің екі ірі тұлғасы – парсы империясындағы шіркеу үшін уағыздар жазған Афрахат және рим империясындағы шіркеу үшін гимндер, поэзия және проза жазған Сириялық Ефрем. Келесі екі ғасыр, көп жағынан алтын ғасырдың жалғасы, маңызды сирия ақындары мен теологтарын көрді: Серугтың Якобы, Нарсай, Маббогтың Филоксени, Ұлы Бабай, Ниневиялық Исаак және Эдессалық Якоб. Грек мәтіндерін сирия тіліне аударуға көп күш жұмсалды. Грек тілінде жазылған көптеген еңбектер тек сирия тіліндегі аудармада ғана сақталған. Олардың ішінде Антиохиялық Северийдің (538 ж. қайтыс болған) бірнеше еңбектері бар, оларды Эдессалық Павел (624 ж. шамасында) аударған. Северийдің өмірбаяны Афанасий I Гаммоло (635 ж. қайтыс болған) жазған. Ресей Ұлттық кітапханасының Сирия кодексі 1 – Евсевийдің Шіркеу тарихының 462 жылға жатқан сирия тіліндегі қолжазбасы. 7-ғасырдың ортасындағы исламдық жаулаулардан кейін, 6-шы және 7-ші ғасырларда кең таралған сирия тілінің грекшелену процесі баяулап, тоқтады. Сирия тілі 9-ғасыр шамасында күміс ғасырына енді. Осы кезеңдегі еңбектер көбінесе энциклопедиялық және схоластикалық сипатта болды, олардың ішінде Киелі кітапқа түсіндірме жазған Мервтің Ишодады және Дионисий бар Салиби болды. Сирия әдебиетінің күміс ғасырының шыңы – 13-ғасырғы ғалым Бар Хебрейус. Моңғолдардың ислам дінін қабылдауы Сирия христиандығы мен оның жақтастары үшін кері кету мен қиындықтар кезеңін бастады. Алайда, 14-ғасырдан бері Жоғарғы Месопотамия және Левант аймақтарында сирия әдебиеті үздіксіз дамып келеді.
Early Syriac texts date to the 2nd century, notably the old versions Syriac Bible and the Diatessaron Gospel harmony. The bulk of Syriac literary production dates to between the 4th and 8th centuries. Syriac literacy survived into the 9th century, but Syriac Christian authors in this period increasingly write in Arabic. "Classical Syriac language" is the term for the literary language as was developed by the 3rd century. The language of the first three centuries of the Christian era is also known as "Old Syriac" (but sometimes subsumed under "Classical Syriac"). The earliest Christian literature in Syriac was biblical translation, the Peshitta and the Diatessaron. Bardaisan was an important non Christian (Gnostic) author of the 2nd century, but most of his works are lost and only known from later references. An important testimony of early Syriac is the letter of Mara bar Serapion, possibly written in the late 1st century (but extant in a 6th or 7th century copy). The 4th century is considered to be the golden age of Syriac literature. The two giants of this period are Aphrahat, writing homilies for the church in the Persian Empire, and Ephrem the Syrian, writing hymns, poetry and prose for the church just within the Roman Empire. The next two centuries, which are in many ways a continuation of the golden age, sees important Syriac poets and theologians: Jacob of Serugh, Narsai, Philoxenus of Mabbog, Babai the Great, Isaac of Nineveh and Jacob of Edessa. There were substantial efforts to translate Greek texts into Syriac. A number of works originally written in Greek survive only in Syriac translation. Among these are several works by Severus of Antioch (d. 538), translated by Paul of Edessa (fl. 624). A Life of Severus was written by Athanasius I Gammolo (d. 635). National Library of Russia, Codex Syriac 1 is a manuscript of a Syriac version of the Eusebian Ecclesiastical History dated to AD 462. After the Islamic conquests of the mid 7th century, the process of hellenization of Syriac, which was prominent in the sixth and seventh centuries, slowed and ceased. Syriac entered a silver age from around the ninth century. The works of this period were more encyclopedic and scholastic, and include the biblical commentators Ishodad of Merv and Dionysius bar Salibi. Crowning the silver age of Syriac literature is the thirteenth century polymath Bar Hebraeus. The conversion of the Mongols to Islam began a period of retreat and hardship for Syriac Christianity and its adherents. However, there has been a continuous stream of Syriac literature in Upper Mesopotamia and the Levant from the fourteenth century through to the present day.
Қазіргі заманғы
Жергілікті тілге жататын нео-арамей тілінің (қазіргі сирия тілінің) пайда болуы дәстүрлі түрде ортағасырлық кезеңнің соңына жатқызылады, бірақ классикалық сирия тілінде әдеби шығармалар жазуды жалғастырған авторлардың саны көп. Қазіргі сирия әдебиетіне түрлі тұрмыстық шығыс арамей тіліндегі, әлі де ассириялық христиандар қолданатын нео-арамей тіліндегі туындылар кіреді. Бұл нео-сирия әдебиеті екі дәстүрді қамтиды: ол бұрынғы сирия әдебиетінің дәстүрлерін жалғастырады, сонымен қатар біртектілігі аз ауызша тілдің бірігу үрдісін де қосады. Нео-сирия әдебиетінің алғашқы гүлденуі XVII ғасырда Ирактың солтүгіндегі Алкош мектебінің әдебиетімен байланысты. Бұл әдебиет ассириялық нео-арамей және халдейлік нео-арамей тілдерінің жазба әдеби тілдер ретінде қалыптасуына ықпал етті. XIX ғасырда Иранның солтүгіндегі Урмияда баспа машиналары құрылды. Бұл ассириялық нео-арамей тілінің "жалпы урмиан" диалектісінің көптеген нео-сириялық ассириялық әдебиеттерде стандарт ретінде қалыптасуына әкелді. Заманауи басылым әдістерінің салыстырмалы түрде оңай болуы Туройо және Сеная сияқты басқа ауызша нео-арамей тілдерін де әдебиет шығаруға бастады.
The emergence of vernacular Neo Aramaic (Modern Syriac) is conventionally dated to the late medieval period, but there are a number of authors that continued to produce literary works in Classical Syriac up to the early modern period, and literary Syriac (ܟܬܒܢܝܐ Kṯāḇānāyā) continues to be in use among members of the Syriac Orthodox Church. Modern Syriac literature includes works in various colloquial Eastern Aramaic Neo Aramaic languages still spoken by Assyrian Christians. This Neo Syriac literature bears a dual tradition: it continues the traditions of the Syriac literature of the past, and it incorporates a converging stream of the less homogeneous spoken language. The first such flourishing of Neo Syriac was the seventeenth century literature of the School of Alqosh, in northern Iraq. This literature led to the establishment of Assyrian Neo Aramaic and so called Chaldean Neo Aramaic as written literary languages. In the nineteenth century, printing presses were established in Urmia, in northern Iran. This led to the establishment of the 'General Urmian' dialect of Assyrian Neo Aramaic as the standard in much Neo Syriac Assyrian literature. The comparative ease of modern publishing methods has encouraged other colloquial Neo Aramaic languages, like Turoyo and Senaya, to begin to produce literature.