Кіріспе

Сирия тілінде жазылған әдебиет — Сирия тілінде туындаған әдебиет. Ол кейінгі антик дәуірге дейін жететін дәстүр. Бұл әдебиет Сирия христиандығымен тығыз байланысты.

Терминология

Қазіргі сирия тілі зерттеулерінде, сондай-ақ арамей тілі зерттеулерінің кең ауқымында, "сирия әдебиеті" термині көбінесе классикалық сирия әдебиетінің қысқартылған атауы ретінде қолданылады, яғни сирия христиандығының көне әдеби және діни тілі – классикалық сирия тілінде жазылған әдебиет. Кейде бұл термин қазіргі сирия тілінде (шығыс жаңа арамей тілі) жазылған қазіргі сирия немесе жаңа сирия әдебиетін белгілеу үшін де қолданылады. Кең мағынада, бұл термин классикалық және қазіргі сирия әдебиеттерінің екеуін де қамтиды, бірақ оның тарихи ауқымы одан да кең. Өйткені, ежелгі гректер "сирия/сириялық" атауларын жалпы арамей тілін, оның барлық түрлерінде жазылған әдебиетті белгілеу үшін қолданған. Мұндай мағыналық көп түрлілік, ежелгі әдеби мәтіндерде де, қазіргі ғылыми еңбектерде де, батыс арамей мұрасын сириялық корпустан мүлдем шығарып тастау салдарынан одан әрі күшейе түседі. Бұл практика терминнің тарихи ауқымына ғана емес, сонымен қатар сирия тілінде сөйлейтін жергілікті қауымдастықтардың өзін-өзі анықтауына да қайшы келеді. "Сирия әдебиеті" термині ғалымдар арасында әртүрлі қолданылып келе жатқандықтан, оның мағынасы әр қолданыс контексіне байланысты болып қалады.

Классикалық

Сирия тіліндегі ең ерте мәтіндер 2-ғасырға дейін жетеді, оның ішінде Сирия тіліндегі Ескі өсімдік Киелі кітабы және Диатессарон ілмектері ерекше аталады. Сирия әдебиетінің көп бөлігі 4-8 ғасырлар аралығында жазылған. Сирия тіліндегі сауаттылық 9-ғасырға дейін сақталды, бірақ осы кезеңде сириялық христиан авторлары көбінесе араб тілінде жазды. "Классикалық сирия тілі" – 3-ғасырда дамыған әдеби тіл. Христиандық дәуірінің алғашқы үш ғасырының тілі "Ескі сирия" деп те аталады (бірақ кейде "Классикалық сирия" деп те аталады). Сирия тіліндегі ең ерте христиан әдебиеті – Киелі кітаптың аудармалары, Пешитта және Диатессарон. Бардасан 2-ғасырдағы маңызды христиан емес (гностик) автор болды, бірақ оның көптеген еңбектері жоғалып, кейінгі сілтемелерден ғана белгілі. Ертедегі сирия тілінің маңызды куәлігі – Мара бар Серапионның хаты, бұл хаттың 1-ғасырдың соңында жазылғаны болжанады (бірақ 6-шы немесе 7-ші ғасырға тән көшірмеде сақталған). 4-ғасыр сирия әдебиетінің алтын ғасыры деп есептеледі. Осы кезеңнің екі ірі тұлғасы – парсы империясындағы шіркеу үшін уағыздар жазған Афрахат және рим империясындағы шіркеу үшін гимндер, поэзия және проза жазған Сириялық Ефрем. Келесі екі ғасыр, көп жағынан алтын ғасырдың жалғасы, маңызды сирия ақындары мен теологтарын көрді: Серугтың Якобы, Нарсай, Маббогтың Филоксени, Ұлы Бабай, Ниневиялық Исаак және Эдессалық Якоб. Грек мәтіндерін сирия тіліне аударуға көп күш жұмсалды. Грек тілінде жазылған көптеген еңбектер тек сирия тіліндегі аудармада ғана сақталған. Олардың ішінде Антиохиялық Северийдің (538 ж. қайтыс болған) бірнеше еңбектері бар, оларды Эдессалық Павел (624 ж. шамасында) аударған. Северийдің өмірбаяны Афанасий I Гаммоло (635 ж. қайтыс болған) жазған. Ресей Ұлттық кітапханасының Сирия кодексі 1 – Евсевийдің Шіркеу тарихының 462 жылға жатқан сирия тіліндегі қолжазбасы. 7-ғасырдың ортасындағы исламдық жаулаулардан кейін, 6-шы және 7-ші ғасырларда кең таралған сирия тілінің грекшелену процесі баяулап, тоқтады. Сирия тілі 9-ғасыр шамасында күміс ғасырына енді. Осы кезеңдегі еңбектер көбінесе энциклопедиялық және схоластикалық сипатта болды, олардың ішінде Киелі кітапқа түсіндірме жазған Мервтің Ишодады және Дионисий бар Салиби болды. Сирия әдебиетінің күміс ғасырының шыңы – 13-ғасырғы ғалым Бар Хебрейус. Моңғолдардың ислам дінін қабылдауы Сирия христиандығы мен оның жақтастары үшін кері кету мен қиындықтар кезеңін бастады. Алайда, 14-ғасырдан бері Жоғарғы Месопотамия және Левант аймақтарында сирия әдебиеті үздіксіз дамып келеді.

Қазіргі заманғы

Жергілікті тілге жататын нео-арамей тілінің (қазіргі сирия тілінің) пайда болуы дәстүрлі түрде ортағасырлық кезеңнің соңына жатқызылады, бірақ классикалық сирия тілінде әдеби шығармалар жазуды жалғастырған авторлардың саны көп. Қазіргі сирия әдебиетіне түрлі тұрмыстық шығыс арамей тіліндегі, әлі де ассириялық христиандар қолданатын нео-арамей тіліндегі туындылар кіреді. Бұл нео-сирия әдебиеті екі дәстүрді қамтиды: ол бұрынғы сирия әдебиетінің дәстүрлерін жалғастырады, сонымен қатар біртектілігі аз ауызша тілдің бірігу үрдісін де қосады. Нео-сирия әдебиетінің алғашқы гүлденуі XVII ғасырда Ирактың солтүгіндегі Алкош мектебінің әдебиетімен байланысты. Бұл әдебиет ассириялық нео-арамей және халдейлік нео-арамей тілдерінің жазба әдеби тілдер ретінде қалыптасуына ықпал етті. XIX ғасырда Иранның солтүгіндегі Урмияда баспа машиналары құрылды. Бұл ассириялық нео-арамей тілінің "жалпы урмиан" диалектісінің көптеген нео-сириялық ассириялық әдебиеттерде стандарт ретінде қалыптасуына әкелді. Заманауи басылым әдістерінің салыстырмалы түрде оңай болуы Туройо және Сеная сияқты басқа ауызша нео-арамей тілдерін де әдебиет шығаруға бастады.