Тәждік үшін күрес: Мұрагерлік даулар мен соғыстар

Кіріспе

Монархияның заңды басшылығын талап ететін екі немесе одан көп адамның арасындағы қақтығыс, мұрагерлік дағдарыс кезіндегі (князьдық) соғыстар.

Мұрагерлік соғыс – қайтыс болған немесе тақтан түскен монархтың мұрагерлік құқығын талап ететін екі немесе одан көп адамның арасындағы мұрагерлік дағдарысынан туындаған соғыс. Бәсекелес тараптарды әдетте патша сарайындағы топтар қолдайды. Шет елдер кейде бір топпен одақтасып, араласады, бұл соғысты олардың арасындағы соғысқа дейін кеңейтуі мүмкін. Мұрагерлік соғыстар адамзат тарихындағы соғыстардың ең көп кездесетін түрлерінің бірі болды, бірақ абсолюттік монархиялардың демократиялық принциптерге негізделген конституциялық монархиялармен немесе республикалармен алмастырылуы 1900 жылға қарай осы сияқты соғыстардың көп бөлігін тоқтатты.

Ортақ элементтер

Мұрагерлік соғыс – тақ үшін күреске байланысты соғыс түрі, монархиядағы жоғарғы билік үшін туындайтын жанжал. Бұл ұғым көбінесе мұрагерлік монархиямен (ежелгілік немесе мұрагерлік принциптерінің басқа түрлерімен) байланысты болғанымен, сайлаулы монархияларға да қатысты қолданылады. Мұрагерлік соғыс мемлекет ішіндегі, мемлекеттер аралық немесе екеуінің қатысуымен жүруі мүмкін. Ол, әдетте, белгілі бір аумақтың ресми танылған билеушісі қайтыс болғаннан кейін (немесе кейде тіпті одан бұрын) туындайды – кейде заңды мұрагер қалдырмай немесе мұрагерді нақты анықтамастан, немесе билеуші ақыл-есінен айырылып, басқаруға қабілетсіз деп танылып, тақтан алынған жағдайда. Содан кейін бірнеше талапкер (немесе «ұсынушылар», «күресшілер», «бәсекелес» деп те аталады) шығады. Олар бұрынғы билеушімен туыс (ата-тегі немесе неке арқылы) болғандықтан, мұрагерлік құқығына сүйене отырып, оның мүлкіне құқығы бар екенін мәлімдейді немесе осы мақсатта келісімге келген. Олар таққа деген талаптарын қолдау үшін аристократиядан және/немесе шетелден одақтастар іздейді. Дипломатиялық шешімдердің барлық мүмкіндіктері – мысалы, билікті бөлісу немесе қаржылық келісім, немесе жылдам тарату (де-факто төңкеріс, мысалы, кісі өлтіру немесе тұтқындау) таусылғаннан кейін әскери қақтығыс басталады. Мұндай мұрагерлік даулар көбінесе ұзақ соғыстарға әкеп соқтырады. Ықтимал үміткерлер әрқашан патшалық отбасының мүшелерімен ғана шектелмейді; жағдайларға байланысты, патшалықтағы басқа да ақсүйек отбасыларының аристократтары қайтыс болған монархты алмастыруға құқылы болып, мемлекетті басып алып, жаңа әулет құру мүмкіндігін пайдалана алады. Мұрагерлік дағдарыс қаупін арттыратын факторлар: заңды мұрагерлердің болмауы (әсіресе әулеттің билеуші тармағы тоқтап қалғанда), заңды емес балалар, даулы мұрагерлік және жанама әулеттік тармақтардың құрылуы. Соңғы фактор, әсіресе, монархтың өлімінен кейін мұрагерлік соғыстарды ғана емес, сонымен қатар, тірі кездегі кадеттер мен туыстардың княздық көтерілістерін де ынталандыруға мүмкіндік береді. Билеушінің кәмелетке толмауы регенттер мен министрлердің мемлекеттік істерді басқаруын талап етеді, бұл кәмелетке толмаған монархқа қарсы әскери және әкімшілік элиталардың қарсылығын жеңілдетеді, сонымен қатар кең таралған саяси тұрақсыздық пен азаматтық қақтығыстар қаупін арттырады. Кейбір мұрагерлік соғыстар әйелдердің мұрагерлік құқығы туралы болады. Бұл кейбір елдерде жоқ (мысалы, саликтік заң қолданылатын «қылыш феодында»), бірақ басқаларында бар («қарама феодында»). Ұлдары жоқ, бірақ бір немесе бірнеше қызы бар билеуші, қызынан кейін билік иемденуі үшін мұрагерлік заңдарын өзгертуге тырысады. 1156 жылғы Privilegium Minus, Австрия герцогтігін құрған, әйелдерге мемлекетті мұра етуге рұхсат берген болатын.

A war of succession is a type of war concerning struggle for the throne: a conflict about supreme power in a monarchy. Although it is typically associated with hereditary monarchy (either with primogeniture or some other principle of hereditary succession), the concept has also been applied to elective monarchies. It may be intrastate war, an interstate war (if foreign powers intervene), or both. A succession war may arise after (or sometimes even before) a universally recognised ruler over a certain territory passes away (sometimes without leaving behind any (legal) offspring, or failing to clearly designate an heir), or is declared insane or otherwise incapable to govern, and is deposed. Next, several pretenders (also known as 'claimants', 'candidates', or 'rivals') step forward, who are either related to the previous ruler (by ancestry or marriage) and therefore claim to have a right to their possessions based on the hereditary principle, or have concluded a treaty to that effect. They will seek allies within the nobility and/or abroad to support their claims to the throne. After all options for a diplomatic solution –such as a sharing of power, or a financial deal– or a quick elimination (in effect a coup d'état) –e. g. by assassination or arrest– have been exhausted, a military confrontation will follow. Quite often such succession disputes have led to long lasting wars. Potential candidates were not always limited to members from the royal household; depending on circumstances, aristocrats of other noble families within the realm were eligible to replace the deceased monarch, and could seize the opportunity of a succession crisis to take control of the state and found a new dynasty. Factors that increased the risk of a succession crisis included lack of legitimate heirs (especially when the (ruling branch of a) dynasty died out), illegitimate children, contested inheritance, and the creation of collateral dynastic branches. The last factor in particular had the potential to not only stimulate wars of succession upon a monarch's death, but also princely revolts by cadets and cousins while they were still alive. The minority of a ruler necessitated regents and ministers to run state affairs until they came of age, which made opposition from military and administrative elites to the underage monarch easier, and also increased the risk of widespread political instability and civil conflict. Some wars of succession are about women's right to inherit. This does not exist in some countries (a "sword fief", where the Salic law applies, for example), but it does in others (a "spindle fief"). Often a ruler who has no sons, but does have one or more daughters, will try to change the succession laws so that a daughter can succeed him. The Privilegium Minus of 1156, which established the Duchy of Austria, already allowed women to inherit the state as well.

Ауру таралуы және әсері

Жерге мұрагерлік даулар аграрлық қоғамдарда жиі кездесетін, ал "мүліктің үнемі бөлінуі әлемдік мәдениеттердегі аумақтық аристократияның ыдырауының басты себебі болды". Мысалы, 10-11 ғасырларда Сасанидтер Персиясы, Үндістанның түрлі мемлекеттері, Қытайдың Сун әулеті және ортағасырлық Еуропа мұрагерлік дағдарыстармен күресті. Британдық мемлекет қайраткері Генри Брогамның (Лорд-канцлер, 1830–34 жж.) айтуынша, 1066 жылдан бастап Француз революциясына (1789–99 жж.) дейін Еуропада басқа барлық соғыстардан гөрі көбірек және ұзаққа созылған мұрагерлік соғыстар болған. "Мұрагерлік соғыс – ең ұзаққа созылатын соғыс. Мұрагерлік принцип оны мәңгілікке сақтайды, ал сайлау арқылы өтетін соғыс әрқашан қысқа болады және қайта жаңғырмайды", – деп мәлімдеді ол, мәселені шешу үшін монархияны сайлау жолымен орнатуды ұсынды. Калеви Холстидің (1991, 308-бет, 12.2-кесте) 1648-1989 жылдардағы соғыстарды "соғыс тудырған мәселелер" бойынша 24 санатқа бөлген зерттемесінде "династиялық/мұрагерлік талаптар" 1648–1714 жылдардағы соғыстардың 14%-ының, 1715–1814 жылдардағы 9%-ының, 1815–1914 жылдардағы 3%-ының және 1918–1941 және 1945–1989 жылдардағы 0%-ының негізгі себебі (бірі) болды. Braumoeller (2019) 18-ші ғасырдан бастап мұрагерлік соғыстардың күрт азаюын (және дерлік тоқтауын) негізінен "мұрагерлік жалғастырған, үздірілмейтін туыстық байланыстармен заңдастырылған аумақтық иеліктерді нығайтуға немесе Ұлы державалар арасында нақты одақтарды немесе ұзақ мерзімді адалдықты құруға енді қызмет етпейтінімен" байланыстырды. Ол сондай-ақ "саяси демократияға негізделген халықаралық жүйе патшалық мұрагерлік соғыстарына деген қызығушылықты жояды" деп қосты. Тарих бойында мұрагерлік соғыстар абсолюттік монархиялар мен басқа да автократиялар үшін ең қауіпті жағдай болды, себебі билеуші қайтыс болғанда олар ең әлсіз және осал болып табылады және кім мұрагер болары белгісіз болады. Мұндай режимдегі билікке таластанулар зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін, өйткені мұндай режимдер күшпен басқару принципімен жұмыс істейді, яғни кім күшті, соның құқығы бар. Мұрагерлік дағдарыс тек халықты бәсекелес талапкерлерді қолдайтын топтар арасындағы "азаматтық" соғысқа тарту қаупін ғана емес, сонымен қатар билік вакуумын тудырып, мемлекеттегі қанаушылыққа ұшыраған топтарға көтерілуге, ал сыртқы вассалдық мемлекеттерге тәуелсіздігін қайтаруға мүмкіндік береді. Мемлекет әлсіреген кезде, көрші мемлекеттердің басшылары өз мүдделерін ілгерілету үшін (таққа талас жасаумен немесе мемлекет ішіндегі басқа талапкерді қолдаумен) басып кіру мүмкіндігіне ие болады. Көптеген жағдайларда, мұрагерлік соғыстардың тудырған зор ұзақ мерзімді саяси және экономикалық тұрақсыздық династияның немесе мемлекеттің құлауына, немесе екеуінің де құлауына әкелді. Иоганнес Куниш және Йоганнес Буркхардт (1997) сияқты ғалымдар ерте заманалық Еуропадағы мұрагерлік соғыстарды патшалардың құдайлық құқығы және абсолютизм сияқты ұғымдармен байланыстырды, өйткені олар "мүшелері арасында тиімді ынтымақтастық формаларын немесе нақты иерархияны білмейтін мемлекеттік жүйеде" туындайтын мәселелерді тудырды. Нолан (2008) 1650–1715 жылдар аралығындағы Еуропа туралы былай деді: "Бурбон және Габсбургтің мұрагерлік мәселелері – әрқашан Еуропаның жоғары саясатының күнделікті тақырыбы болды және шаруалардың өміріне бейбітшіліктің азаюы мен соғыс бұрқасының әсерінен қиындықтар әкелді". Оның пікірінше, Тоғыз жылдық соғыс (1688–1697 жж.) және Испания мұрагерлігі соғысы (1701–1714 жж.) – "жергілікті қақтығыстарды бағындырған екі үлкен, шешуші қақтығыстар", сондықтан бұл онжылдықтар "Людовик XIV-нің династиялық амбициялары мен жеке сенімдерінің айналасында айналып жатқан соғыс ұрпағын" тудырды.

Land inheritance disputes were frequent in agrarian societies, and the 'increasing subdivision of estates was a common cause of the undermining of territorial aristocracies' in cultures across the world. For example, in the 10th and 11th centuries, Sassanid Persia, various states in India, the Song dynasty of China, and medieval Europe, all struggled with succession crises. According to British statesman Henry Brougham (Lord Chancellor 1830–34), there were more and longer wars of succession in Europe between 1066 and the French Revolution (1789–99) than all other wars put together. "A war of succession is the most lasting of wars. The hereditary principle keeps it in perpetual life – [whereas] a war of election is always short, and never revives", he opined, arguing for elective monarchy to solve the problem. According to Kalevi Holsti (1991, p. 308, Table 12.2), who catalogued and categorised wars from 1648 to 1989 into 24 categories of 'issues that generated wars', 'dynastic/succession claims' were (one of) the primary cause(s) of 14% of all wars during 1648–1714, 9% during 1715–1814, 3% during 1815–1914, and 0% during 1918–1941 and 1945–1989. Braumoeller (2019) attributed this drastic decrease (and practical extinction) of wars of succession from the 18th century onwards largely to the fact that 'succession no longer serves either to cement territorial holdings legitimized by continuous bloodlines or to create de facto alliances or long standing allegiances among the Great Powers.' He added that 'an international order based on political democracy more or less eliminates the incentive for wars of royal succession.' Wars of succession have throughout history often been the worst case scenario for absolute monarchies and other autocracies, as they are commonly known to be at their weakest and most vulnerable when the ruler dies and it is uncertain who will be the successor. Rival claims to ultimate power within such a regime are very prone to spiralling out of control into violence, because such regimes operate according to rule by force, or might makes right. A succession crisis not only risks dragging the entire population into 'civil' war between factions backing rival pretenders, but the power vacuum it creates also presents oppressed groups within the state with an opportunity to revolt, as well as vassal states outside it to reclaim their independence, and while the state is weakened, it also provides rulers of neighbouring states the chance to invade to further their own interests (with or without their own claim to the throne, or while backing another claimant within the state). In numerous cases, the enormous long term political and economic instability created by wars of succession caused the fall of the dynasty or the state, or both. Scholars such as Johannes Kunisch and Johannes Burckhardt (1997) blamed wars of succession in early modern Europe on notions such as the divine right of kings and absolutism, because they created inherent problems in 'a state system that had known neither effective forms of cooperation nor a clear hierarchy that had neither experienced a formal equality between its members nor clear borders.' Nolan (2008) added about the 1650–1715 period in Europe: 'Complex issues of succession of Bourbon and Habsburg were the daily stuff of high European politics at all times, and the bane of the lives of the masses of peasants swept away by ebbing and waning tides of peace and the maelstrom of war.' To him, the Nine Years' War and (1688–1697) and War of the Spanish Succession (1701–1714) were the 'two great, climactic conflicts that submerged local conflicts', so that these decades produced 'a generation of war that swirled around the dynastic ambitions and personal convictions of Louis XIV.'

Алдын алу және азайту

Ғасырлар бойы және бүкіл планетада мұрагерлік соғыстарды алдын алу немесе олардың салдарына қарайласу үшін әртүрлі әрекеттер жасалды. Мұрагерлік тәртібін заңды түрде бекіту (қараңыз да, жоғарыдағы мұрагерлік тәртібі): Еуропаның барлық аймақтарында (Киев Русінен басқа) 11-13 ғасырларда тұңғыштық қағидасын енгізу мұрагерлік тәртібін орнатуға бағытталды, бірақ ол көптеген мұрагерлік дағдарыстар мен соғыстарды болдырмау үшін жеткіліксіз болды, оның 19 ғасырға дейін жалғасқандығы осыны көрсетеді. Кокконен мен Сунделл (2017) 1000–1799 жылдары Еуропада монархтардың табиғи өлімінен кейін мұрагерлік мемлекетішілік («азаматтық») және мемлекетаралық мұрагерлік соғыстарының қаупін едәуір арттырғанын анықтады; олар тұңғыштық қағидасын қолданатын монархиялар сайлау арқылы билікке келетін монархияларға қарағанда мемлекетішілік соғыстарды аз бастан өткергенін есептеді, бірақ «тұңғыштық мемлекетаралық соғыстарға мұрагерлік тәртібінің әсерін азайтатынына дәлел жоқ». Луард (1992) және Дюшард (1997) «жаулау және қорғаныс одақтары, династиялық некелер және мұрагерлік туралы келісімдер» сияқты қосымша дипломатиялық күш-жігер де оларды жиі болдырмайтынын атап өтті, бірақ Нолан (2008) 1701 жылғы Реттеу туралы акт (әлде Мұрагерлік туралы акт) «Анна патшайымның ақырғы өлімінен кейін тағы бір зорлық-зомбылық мұрагерлік дағдарысының алдын алды» деп мәлімдеді. Қазіргі ғалымдар әлі де тұқым қуалаушылықтың (лидерлерді тағайындаудың басқа әдістеріне қарағанда) тарихи тұрақтылықтың күші болғаны (Кокконен мен Сунделл, 2014) немесе тұрақсыздықтың күші болғаны (мысалы, Стивен Пинкер, 2011) туралы пікірде бөлінеді, ол былай деді: «Лидерлікті мұрагерлікке негіздеу идеясы – мұрагерлік соғыстарының аяқталмайтын тізбегіне жол ашатын рецепт». Осы пікірді қолдайтындардың кейбіреулері Томас Пэйнге дейін барады, ол 1776 жылы жарық көрген «Ақылға қонымды» атты памфлетінде британдық тәжге қарсы көтерілген американдық отарлардың монархия емес, республика болуы жағындағы аргументінде тұқым қуалаушылық мұрагерлік көбінесе азаматтық соғыстарға әкелетінін айтқан. Мұраны бөлу: Франция және Тимурид империясы сияқты мемлекеттерде кең таралған стратегия – мұраны еркек отбасы мүшелері арасында бөліп, оларды қанағаттандыру үшін оларға аймақтық билік беру. Бірі әлі де жоғары билікке ие болар еді, ал қалған мұрагерлер иеліктерді алып, кадеттік тармақтарды құра алатын. Әміршілік тармақтың жойылған жер иеліктері мен атақтары әміршілік тармаққа қайтадан тиесілі болатын. Алайда мұраның осы бөлінісі көптеген ханзадаларға билік басына отырып, биліктегі монархқа қарсы шығуға мүмкіндік берді. Тағайындалған мұрагердің пайдасына бас тарту/өкілеттік беру: Тірі монархтың бір немесе бірнеше мұрагердің пайдасына бас тартуы биліктің тегіс ауысуын қамтамасыз етуге бағытталған стратегияның бірі болды. Мысалы, 1556 жылы Киелі Рим императоры Карл V биліктен бас тартып, өзінің иелігін Испанияның ұлы Филипп II мен оның ағасы Фердинанд I-ге бөліп берді, ал 1558 жылы қайтыс болды, нәтижесінде Габсбург үйі испан және австриялық тармақтарға бөлінді. Бұған байланысты стратегия – жартылай немесе біртіндеп бас тарту, онда биліктегі монарх белсенді саясаттан шығып, немесе қайтыс болғанға дейін өздерінің кейбір өкілеттіктерін тағайындалған мұрагеріне тапсырды. Мысалы, Козимо I де Медичи 1560 жылдары өз ұлы мен тағайындалған мұрагері Франческоның пайдасына басқарудан шығып, 1574 жылы қайтыс болды. Ықтимал қарсыластарды алдын ала жою: Соғыс басталмас бұрын өзінің немесе басқа біреудің мұрагерлігін немесе билікке келуін қамтамасыз ету үшін стратегиялардың жиынтығы – мұрагерлік дағдарысының басында немесе тіпті мұрагерлік дағдарысы туындамай тұрып, ықтимал қарсыластарды жою. Бұл қылмыстар адам өлтіруден бастап жер аударылуға дейін, дене мүшесін қиюдан түрмеге қамауға дейін созылуы мүмкін. Византия мәдениетінде саяси мүгедектік – қарсыластар бір-бірін Византия императорлығын алу үшін төңкеріс жасаудан немесе мұрагерлік соғыстардан алдын алу үшін, мүмкіндікке қол жеткізбейінше, немесе сәтсіз әрекеттерден кейін жазалау және болашақтағы әрекеттерге жол бермеу үшін қолданылған. Еуропаның басқа жерлерінде де, мысалы, 11 ғасырдағы Нормандиядағы Уильям Фиц Жирои сияқты, мұрагерлік үшін бәсекелестерді осындай қиюлар кең таралған. Осман империясында, ықтимал бәсекелес талапкерлерге қарсы мұрагерлік практикасы патшалық бауырластықты өлтіруден бастап, өмір бойы қамауға алуға дейін болды. Алайда оның мұрагерлік рәсімдерінің ешқайсысы да заңдастырылмаған. Монархтың өлімін жасырып, билікті жасырын қолға алу: Үміткердің немесе үміткерді қолдаушы маңызды тұлғаның қолданатын тактикасы – монархтың өлімін біраз уақытқа жасырып, қажетті шараларды қабылдап, билікті жасырын түрде қолға алу және ықтимал қарсыластарды жасалған факт алдында қалдыру. Бұл тек монархтың өлімі туралы ақпарат ағынын қарсыластардан бақылауға болатын жағдайда ғана тиімді болуы мүмкін. Соғыс басталған жағдайда да, ең алдымен маңызды мемлекеттік институттарды (сарай мен армияны) бақылауға алып, билікке келудің басында отандық және шетелдік күштердің қолдауын қамтамасыз ете білген адам өзінің қарсыластарына үлкен зиян келтіреді.

Throughout the centuries and across the planet, various attempts have been made at prevention or mitigation of wars of succession. Legally fixing the order of succession (see also Orders of succession above): All over Europe (except in the Kievan Rus'), the introduction of primogeniture from the 11th to 13th century sought to establish a fixed order of succession, but it proved to be insufficient to prevent numerous succession crises and wars, as demonstrated by their persistence into the 19th century. Kokkonen and Sundell (2017) found that in Europe during 1000–1799, successions following monarchs' natural deaths considerably increased the risk of both intrastate ('civil') as well as interstate wars of succession; they calculated that monarchies practicing primogeniture did experience fewer intrastate wars than elective monarchies, but 'there is no evidence that primogeniture moderated successions' effects on interstate wars.' Luard (1992) and Duchchardt (1997) pointed out that additional diplomatic efforts such as 'offensive and defensive alliances, dynastic marriages and agreements on succession' often failed to prevent them either, although Nolan (2008) countered that the Act of Settlement 1701 (alias Act of Succession) did avoid 'another violent succession crisis upon Queen Anne's eventual death.' Modern scholars are still divided on the question whether hereditary succession (as opposed to other methods of appointing leaders) has historically been a net force for political stability, including Kokkonen and Sundell (2014), or instability, such as Steven Pinker (2011), who stated: 'The idea of basing leadership on inheritance is a recipe for endless wars of succession'. Some thinkers of the latter opinion go as far back as Thomas Paine in his pamphlet Common Sense (1776), in which his argument in favour of the American colonies in revolt against the British crown becoming a republic rather than a monarchy included his claim that hereditary succession more often than not led to civil wars. Dividing the inheritance: A common strategy in states such as Francia and the Timurid Empire was to share the inheritance amongst male family members by giving them regional control over the realm's territory in order to appease them. One would still be the supreme ruler, while the other heirs would receive appanages and could establish cadet branches. Any landholdings and titles of princely branches that died out could be retaken by the dynasty's ruling branch. However, this division of the inheritance also granted many princes a power base from which to challenge the reigning monarch. Abdication/delegation in favour of designated heir: Abdication of a living monarch in favour of one or more heirs was one strategy to attempt to secure a smooth transition of power. For example, Charles V, Holy Roman Emperor abdicated in 1556 and divided his possessions between his son Philip II of Spain and his brother Ferdinand I, Holy Roman Emperor before dying in 1558, splitting the House of Habsburg in a Spanish and an Austrian branch. A related strategy was a partial or gradual abdication in which the ruling monarch already delegated some of their powers to their designated heir before retiring from active politics or dying. An example is how Cosimo I de' Medici effectively retired from governing in the 1560s in favour of his son and designated successor Francesco before dying in 1574. Eliminating potential opponents beforehand: A common set of strategies to secure one's own succession or accession or that of someone else before a war could break out was to eliminate potential rivals early on in the succession crisis, or before there even was a succession crisis. This could range from assassination to banishment, and from bodily mutilation to imprisonment. Political mutilation in Byzantine culture was one way in which rivals sought to prevent each other from staging coups d'état or wars of succession to gain the Byzantine Emperorship, either before they had the chance, or to punish them after failed attempts and to prevent future attempts. Similar mutilation of competitors for succession were also common elsewhere in Europe, such as William fitz Giroie in 11th century Normandy. In the Ottoman Empire, succession practices against potential rival claimants ranged from committing royal fratricide to lifelong imprisonment in the Kafes. None of its succession procedures were codified, however. Hiding the monarch's death and secretly seizing power: An ad hoc strategy that a candidate or an important player supporting a candidate might have is to try and hide the monarch's death for some time to undertake the necessary actions to secretly seize power and confront any potential rival pretenders with a fait accompli. This can only be done effectively if one can control the flow of information about the monarch's death from potential rivals. Even if a war erupts, whoever seizes control over critical government institutions (such as the court and the army) first, and secures the support of domestic and foreign powers at the start, puts their enemy/enemies at a major disadvantage.

Қолданылуы

Кейде соғыстың таза немесе бастысы мұрагерлік соғысы болғанын, немесе басқа мүдделер де ойнап, соғыстың барысын тең немесе одан да маңыздырақ қалыптастырғанын анықтау қиын болуы мүмкін, мысалы, аумақ, экономика, дін және т.б. Көптеген соғыстар «мұрагерлік соғыс» деп аталмайды, себебі тұқым қуалау ең маңызды фактор болмаған, немесе ол (ішінара) болса да. Мысалы, Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) негізінен аумақ үшін болды, бірақ 1704–1706 жылдары Польшадағы патшалық мұрагерлігіне қатысты. Сол сияқты, соғыстарды мұрагерлік даудың басты мәселесі емес кезде де әділетсіз түрде «мұрагерлік соғыс» деп атауға болады, мысалы, Людовик XIV күмәнді мұрагерлік талаптарды аумақтық пайда табу үшін күресуге тырысқан Деволюция соғысын (1667–1668) жариялау үшін сылтау ретінде пайдаланған кезде. Кейбір мұрагерлік соғыстар бірнеше бір уақыттағы дауларға қатысты, мысалы, Тоғыз жылдық соғыс (Англия, Пфальц және Кельн үшін) және Польша мұрагерлік соғысы (Польша мен Лотарингия үшін). Соғыс мұрагерлік даудан басталуы мүмкін, бірақ оның мақсаты немесе көлемі барысында өзгеруі мүмкін, және керісінше, әсіресе егер соғыстың барысында, бастапқыда басқа себептермен басталған соғыстың ортасында жаңа мұрагерлік дағдарысы туындаса (мысалы, Ресей-швед соғысы (1741–1743)).

Африка үлгілері

Кэтрин Коквери Видровичтің (1988) пікірінше, мұрагерлік соғыстар африкалық монархиялар тарихында соншалықты көп болғандықтан, олар дерлік институт сияқты көрінеді. Әсіресе аналық желі бойынша құрылған қоғамдарда мұрагерлік туралы заңдар мен белгілі бір әдет-ғұрыптар аз болған. "Династиялық тарихтардың барлық жерінде мұрагерлік соғыстар (азамат соғыстарының негізгі себебі) кесіп өтеді және патшалық руының шежіресін қайта құру өте қиын", көптеген "талапкерлер зорлық-зомбылықпен немесе одан да бетер, билікке ие болудан алшақтатылған".

Мұрагерлік реттілік өзгеруі

Түрлі африкалық мәдениеттерде ұрпақ алмасу тәртібі ғасырлар бойы бір түрден екіншісіне өзгеріп келді, әсіресе ауысу кезінде жаңа жүйе толық бекітілмей тұрып, бірнеше мұрагерлік соғыстары болды. Мысалы, Канем-Борну империясының май Идрис I Нигалемидің (шамамен 1370 ж.) қайтысы мұрагерлік соғысын тудырды, себебі қандай тәртіп артықшылықты білдіретіні белгісіз болды – бауырдан бауырға немесе әкеден балаға мұрагерлік; 14 ғасырдың басына дейін әкеден балаға мұрагерлік басым болған, бірақ 1400 жылға қарай бауырдан бауырға мұрагерлікке ауыстырылды. Кано жылнамасында Кано патшалығында әкеден балаға мұрагерлік тіркелген, бірақ билеушінің анасының аты әрқашан айтылады, бұл бұрынғы аналық жүйенің іздері болуы мүмкін. Ятенга патшалығы 18 ғасырдың соңында бауырдан бауырға мұрагерліктен әкеден балаға мұрагерлікке көшті.

Буньоро

17-18 ғасырларда Шығыс Африканың Китара империясында бірнеше Буньёро мұрагерлік соғыстары болды. Соңғы екі рет 1851 және 1869 жылдары тіркелді. Китараның мукамасы ("патшасы") қайтыс болған сайын билікке талас туды, сол кезде барлық заңды мұрагерлер келесі билеуші болу үшін бір кандидатқа келісуге міндетті болды. Келісімге келмеген жағдайда, "дәстүр оларды қолдаушыларын жинап, бос таққа ие болу үшін қысқа да шешуші саяси күш қолдануға итермеледі". Мұндай саяси күш қолдану патшалық билікке талас туғандағы заңды институтталған тәртіп болды, бірақ кейде бәсекелестер әдетке сәйкес, бір-бірін жылдам жеңе алмады. Ұзаққа созылған мұрагерлік соғыстар қоғамды ауқымды ашаршылық, қырғын және босқындар дағдарысына алып келді, мемлекеттің жалғасуына қауіп төндірді. Бұл соғыстар көбінесе тәуелді мемлекеттердегі көтерілістермен бірге жүрді, бұл вассалдар мұрагерлік даулар кезінде өздерінің әлсіздігін пайдаланып, тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысқандарын көрсетеді.

Америка үлгілері

Анд өркениеттерінде, мысалы Инка империясында (1438–1533), әміршінің билігін ең қабілетті деп санаған ұлына беруі қалыпты жағдай еді, міндетті түрде үлкен ұлы емес; кейде ол оның орнына інісін таңдайтын. 1492 жылы Американы испандықтар жаулап алғаннан кейін, кейбір Анд әмірлері өздерінің тұңғыш ұлдарын ғана "заңды" мұрагерлер деп жариялай бастады (еуропалық тұңғыштық салтына сәйкес), ал басқалары биліктегі әмірдің өмір бойындағы кіші ұлымен бірге билеу салтын сақтап қалды, жағдайға қарай екі тәсілдің бірін қолданды.

Бірма

Хелен Джеймс (2004) 17-шы ғасырдың соңында Бірмадағы қайта жаңғырған Тунгу әулетінде "монархтың қайтысымен биліктің ауысуы үнемі мәселе болып келді, себебі көп әйел алу салдарынан таққа таласушылар көп болды. Басты патшайымдардың ұлдары жиі мұрагерлік үшін күресті" деді. Жаңа Конбаунг әулетінің негізін қалаушы Алангпая (1752–1885), Джеймстің сөзінше, өзінен кейінгілерді әке шежіресі бойынша (ағадан ішке) тағайындауды жоспарлаған, "Бірма монархтарының қайтысымен болатын әр билік ауысуына байланысты қан төгілуді болдырмау үшін". Бірақ бұл үміт бекер болды. Осы жарлықтың өзі қанды мұрагерлік дауларына әкелді, өйткені оның кейбір ұлдары тақты ағаларына емес, өз ұлдарына беруге тырысты, соның салдарынан Алангпаяның өлім төсегіндегі тілегі орындалмады. Оның үлкен ұлы Наунгдавги билігін бекіту үшін екі жылдық мұрагерлік соғысын (1760–1762) жүргізуге мәжбүр болды. Хсинбюшиннің мұрагерлігіне ешқандай қарсылық болған жоқ, бірақ оның ұлы Сингу Минді кіші әйелінен гөрі мұрагер етіп тағайындауы, оның қайтысы алдында мұрагерлік дауға себеп болды. Келесі патша Сингу, өзінің ықтимал қарсыластарының көпшілігін уақтылы өлтіру немесе жер аудару арқылы мұрагерлік соғысынан құтылуға тырысты, бірақ 1782 жылдың ақпан айында Сингудың билігі ханзадалардың көтерілісінен қысқарды, онда Фаунгаза Маунг Маунг жеті күнге тақты басып алды, бірақ Бодапая оны өлтіріп орнына отырды. Бодапая таққа отырғаннан кейін барлық қарсыластарын жойды, ал 1802 жылы Кенигтің (1990) мәлімдемесінше, "тікелей және жанама мұрагерлік арасындағы жиырма бес жылдық қақтығысты" біріншісінің пайдасына аяқтады. Дегенмен, 1837 және 1853 жылдары екі патша ағаларының төңкерісінен құлап, ал 1866 жылы патшаның інісі – мұрагер ханзада, патшаның екі ұлынан өлтірілді. Соңғы бірма патшасы Тхабау Мин (1878–1885) билікке келген кезде, оның билікке келуіне қарсылық көрсетуді болдырмау үшін 80-ге жуық туысын өлтірді.

Қытай

Артур Валдронның (2008) айтуынша, "тарихының барысында қытай мемлекеттері көбінесе құрлыққа негіделген және ( ) олардың соғыстары негізінен мұрагерлік соғыстар мен құрлықтағы жаулап алулар болды". Алғашқы династия, Ся, сондай-ақ расталған Шан династиясында әкеден балаға және үлкен ініден кіші ініге мұрагерлік берудің түрлері болған көрінеді, ал агнатикалық тұңғыштық Шанның соңғы кезеңінде жиі қолданылатын практикаға айналды. Жоу патшасы Удың өлімінен кейін шамамен 1042–1039 ж.ж. болған Үш күзетшінің көтерілісі, қытай тарихында жазылған алғашқы мұрагерлік соғыс болуы мүмкін. Герцог Чжуанның билігінде Чжэнь Көктем және Күз дәуіріндегі ең қуатты мемлекет болды, бірақ оның өлімінен кейін 701–680 ж.ж. болған мұрагерлік соғыс оны ең әлсіз мемлекеттердің біріне дейін төмендетті. Чжоу әулетінің билігі әлсіреген сайын мемлекеттердің күші артты (гегемония дәуірі), және Чжоу патшалық руы өздігінен мұрагерлік дағдарысын шеше алмағанда, ірі мемлекеттер "заңды" мұрагердің пайдасына әскери араласуға міндетті болды, бұл 7 және 6 ғасырларда жиі кездесті. Алайда, мемлекеттердің күші артқан сайын және герцогтар өз аумақтарын кеңейткенде, олардың туыстарына белгілі бір аймақтарды басқару құқығын беруге тура келді, соның салдарынан ішкі династиялық күрестердің қаупі де артты. 208 жылдың тамызында Лю Бяоның өлімі оның ұлдары Лю Конг пен Лю Цзи арасында мұрагерлік дауға себеп болды, бірақ Цао Цаоның жылдам шабуылы Конгты қарсылықсыз басынуға мәжбүр етті, ал Ци қашып кетті. 220 жылы Цао Пидің соңғы Хань императоры Сяньды тақтан түсіруі және Вэй әулетін құруы императорлық отбасының ұрпағы Лю Бэйді өзін заңды император деп жариялауға және 221 жылы Шу Хань әулетін құруға себеп болды, содан кейін 229 жылы Сунь Куанның Шығыс Уы; императорлық таққа үш талапкердің пайда болуы Үш патшалық дәуірін бастады. Керісінше, әкесін құлату және бауырластардың өліміне дейін соғысу әдеттегі жағдай болды. 17 ғасырдағы француз саяхатшысы Франсуа Бернье, 12 жыл бойы Үндістанда болған (1658–1670; 1657–1661 жылдардағы Моғол мұрагерлік соғысымен ішінара қабаттасқан), Аурангзебті "үлкен патша" деп, "әмбебап және сирек кездесетін гениймен" мақтады, бірақ ол және басқа Моғол императорларының билікке соғыс арқылы келгенін, ал еуропалық мұрагерлік тәсілінен – "ақылды және белгілі заңдар бойынша үлкен ұлының пайдасына" – сынға алды. Джудит Э. Уолш (2006) мұрагерлік соғыстардың "моғолдар ешқашан шеше алмаған бір мәселе" екенін айтты және Аурангзебтің 1707 жылы қайтыс болғаннан кейін қайталамалы "мұрагерлік күрестер Моғол билігін толығымен құлатты" деді. Алайда, Фаруки (2002) сияқты ғалымдар Моғол мұрагерлік күресі империяны әлсіретті деген тұжырымға "Батыс Еуропа жазбаларында ұзақ уақыт бойы тұқым қуалау институтын бағалаудағы бейімділік" әсер етуі мүмкін деп болжайды. Оның орнына Фаруки "империяны әлсіретуден гөрі, династиялық ынтымақтастық пен жанжалдың Моғол билігін құру және қайта құру үшін маңызды орын болғанын көрсетуге тырысты".

According to Arthur Waldron (2008), "throughout their history, Chinese states have been overwhelmingly land based and ( ) their wars have chiefly been wars of succession and overland conquest." In the alleged first dynasty, the Xia, as well as the confirmed Shang dynasty, both father–son and older brother–younger brother succession appear to have existed, with agnatic primogeniture gradually becoming a frequent practice in the late Shang. The Rebellion of the Three Guards (c. 1042–1039 BCE) after the death of King Wu of Zhou is perhaps the first war of succession in Chinese recorded history. During the reign of Duke Zhuang, Zheng was the most powerful Spring and Autumn period state, but the 701–680 BCE war of succession following his death reduced it to one of the weakest. As the authority of the Zhou dynasty declined, the states' power increased (the Age of Hegemons), and whenever the Zhou royal clan was unable to solve a succession crisis by itself, leading states were expected to militarily intervene on behalf of the "legitimate" heir, which occurred frequently in the 7th and 6th centuries. However, as the states grew more powerful and dukes had to delegate control over certain areas to kinsmen as their territories enlarged, they increasingly risked internal dynastic struggles as well. The August 208 death of Liu Biao caused a succession dispute between his sons Liu Cong and Liu Qi, but a quick invasion by Cao Cao forced Cong to surrender without a fight while Qi fled. Cao Pi's deposition of the last Han emperor Xian and foundation of the Wei dynasty in 220 caused Liu Bei, a scion of the imperial family, to proclaim himself the legitimate emperor and found the Shu Han dynasty in 221, followed by Sun Quan's Eastern Wu in 229; this three way claim to the imperial throne started the Three Kingdoms period. Instead it was customary for sons to overthrow their father, and for brothers to war to the death among themselves. 17th century French traveller François Bernier, who spent about 12 years in India (1658–1670; partially overlapping with the Mughal war of succession of 1657–1661), praised Aurangzeb as "a great King" with "a versatile and rare genius", but was critical of the "unjust and cruel" means by which he and other Mughal emperors rose to power through war rather than the European method of succession "in favour of the eldest son by wise and fixed laws" that Bernier himself was familiar with. Judith E. Walsh (2006) stated that wars of succession were "the one problem the Mughals never solved", and that after Aurangzeb's death in 1707, repetitive "succession struggles brought Mughal power more or less to an end" On the other hand, scholars such as Faruqui (2002) have posited that studies which argue Mughal succession struggles weakened the empire may be influenced by "a long held bias in Western European writings favoring the institution of primogeniture over all other modes of forms of succession." Instead, Faruqui sought to "demonstrate how, far from weakening the empire, intra dynastic collaboration and strife was a crucial site for the production and reproduction of Mughal power."

Дәлелдеулері

Соғыс жүргізу үшін негіздеме қажет (Jus ad bellum). Бұл аргументтер соғыс жариялау кезінде, қару қолданудың әділдігін көрсету үшін ұсынылуы мүмкін. Голландиялық заңгер Хьюго Гроций (1583–1645) атап өткендей, олар өздерінің заңды талаптарын басқа жолмен іске асыра алмайтындарын нақты көрсетуі керек. Династиялық саладан заңды құқықтарға талаптар соғыстың маңызды себебі болды, себебі халықаралық қатынастар негізінен Ескі тәртіптің соңына дейін мұрагерлік және неке саясатынан құралды. Бұл саясаттар көбінесе өте тығыз байланысты болғандықтан, қақтығысқа әкелуіне болады. Мұрагерлік байланыстарға, кепілге салуға және меншік беруге байланысты келісімдер түрлі қатынастарды күрделендіріп, талаптар қоюға мүмкіндік берді. Талаптардың туындауы, биліктегі үйлер арасындағы бәсекелестік пен мәртебе үшін үздіксіз күреспен байланысты. Бұған қоса, замандас ханшалар өздері үшін "даңқ" жетістіктерін қалауға ұмтылды.

Тұңғыштық және халықаралық құқық

Көптеген отбасылық қақтығыстардан кейін ерлердің тұңғыштығы принципі 11 ғасырда Батыс Еуропада пайда болды, 12-13 ғасырларда Еуропаның қалған бөліктеріне (Киев Русі және одан кейінгі Рус княздіктерін қоспағанда) тарады; ол Еуропаның шегінен тыс жерлерде кеңінен қолданылған емес. Бұл биліктегі монархтың үлкен ұлына дейін мұрагерлердің санын шектеді, соның арқасында бөлінбеген мұрагерлік мүмкін болды және мүліктік даулардың ықтимал көздері азайтылды. Ерлердің тұңғыштығын енгізудің тағы бір маңызды салдары – әке шежірелілікті нығайту және аналар, әйелдер немесе қыздар болсын, әйелдердің меншік құқықтарын құрылымдық тұрғыдан жою болды. Мысалы, Солтүстік Италиядағы әйелдердің күйеуінің мүлкінің үштен бір бөлігін мұраға алуға болған ежелгі құқығы 12 ғасырда жойылды (Женева: 1143 жыл). Дегенмен, бұл мұрагерлік соғыстардың тоқтатылуына кепілдік бермеді. Еуропадағы отыз жылдық соғыс (1618–1648 жж.) мен Коалициялық соғыстар (1792–1815 жж.) аралығында мұрагерлік соғыстардың күрт өршуі байқалды. Немец тарихшысы Хайнц Духхардттың (1943 жыл) пікірінше, жаңа замандағы мұрагерлік соғыстардың басталуына бір жағынан, мұрагерлік туралы ережелер мен келісімдердің халықаралық құқықтың құрметті бөлігі саналатындығына қатысты белгісіздік ықпал етті. Екінші жағынан, оларды мойындау және бекітудің тиімді механизмдері болмады. Жерон Дюиндам (2021 жыл) атап өткендей, «династиялық билікке қарсы ішкі сын-тегеуріндер басылған кезде» 17 және 18 ғасырлардағы Еуропадағы патшалық сарайлар басқа тәуелсіз мемлекеттердің билеуші үйлерімен неке арқылы одақтар құрды, бұл «сол кезеңдегі халықаралық мұрагерлік соғыстардың кең таралғандығын түсіндіруге көмектеседі». Еуропадағы мұрагерлік соғыстар 19 ғасырда біртіндеп аяқталды, абсолюттік монархиялар демократиялық принциптерге негізделген жаңа халықаралық тәртіппен алмастырылды, оған конституциялық монархиялар немесе республикалар кірді.

After numerous familial conflicts, the principle of male primogeniture originated in Western Europe the 11th century, spreading to the rest of Europe (with the exception of Kievan Rus' and subsequent Rus' principalities) in the 12th and 13th century; it has never been widely adopted outside Europe. This restricted the number of potential heirs to the oldest son of the reigning monarch, thereby facilitating undivided inheritance and a great reduction of potential sources of property conflict. Another major effect of the near universal introduction of male primogeniture was the strengthening of patrilineality, and the structural undermining and destruction of the women's property rights, be they mothers, wives or daughters. For example, women in northern Italy, who had the ancient right to inherit a tercia, one third of their husband's estate, lost it in the 12th century (Genoa: 1143). However, it did not prevent the outbreak of wars of succession altogether. A true deluge of succession wars occurred in Europe between the Thirty Years' War (1618–1648) and the Coalition Wars (1792–1815). According to German historian Heinz Duchhardt (1943) the outbreak of wars of succession in the early modern period was stimulated on the one hand by the uncertainty about the degree to which regulations and agreements on hereditary succession were to be considered a respectable part of emerging international law. On the other hand, there was also a lack of effective means to provide them recognition and validation. Jeroen Duindam (2021) noted that, 'when the internal challenges to dynastic supremacy had abated' in 17th and 18th century Europe, the royal courts forged more and more marriages alliances with the ruling houses of other sovereign states, which 'helps to explain the prevalence of international wars of succession' in that period. Wars of succession in Europe gradually came to an end in the 19th century, when absolute monarchies were replaced by an international order based on democracy, featuring constitutional monarchies or republics.

Танымал мәдениетте

Мұрагерлік соғыстары, 2018 жылы AGEod компаниясы жасаған стратегиялық видео ойын. Ол Испания мұрагерлік соғысы (1701–1713) және Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) туралы, олардың көп бөлігі Польша тағына таласу төңірегінде болды. Age of Empires IV, 2021 жылы Relic Entertainment компаниясы жасаған стратегиялық бейне ойын, Уильям Жеңімпаздың Нормандық жаулап алуын (1066–1075) және 1088 жылғы көтерілісті, Уильямның қайтысынан кейін оның ұлдары арасындағы мұрагерлік соғысты қамтитын науқанды ұсынады.