Кіріспе
Статистикалық гипотезаны тексеру әдісі
Анна Каренина принципінде бірнеше факторлардың кез келгенінің жетіспеуі кез келген жобаның сәтсіздікке ұшырауына себеп болады. Осыған сәйкес, сәтті жоба (осы принципке сүйенсек) – барлық мүмкін кемшіліктерден сақталған жоба. Бұл принциптің атауы Лев Толстойдың 1877 жылғы «Анна Каренина» романынан алынған, ол былай басталады:
Басқаша айтқанда, бақытты отбасылардың барлығы ортақ қасиеттер жиынтығымен бөліседі, ол бақытқа жеткізеді, ал бақытсыз отбасыға түрлі қасиеттердің кез келгені себеп болуы мүмкін. Бұл тұжырым бірнеше ғылым саласында қолданыс тапқан. Статистикада Анна Каренина принципі маңыздылық тесттерін сипаттау үшін қолданылады: деректер жиынтығы нөлдік гипотезаны бұзудың көптеген жолдарынан тұрады, ал барлық шарттардың қанағаттандырылуының тек бір ғана мүмкіндігі бар.
Үйсіндірудің сәтсіздігі
Анна Каренина принципі 1997 жылы Жаред Даймондтың «Оружейі, микробтар және болат» атты кітабында кеңінен танымал болды. Даймонд осы принципті тарихта неге аз ғана жабайы жануарлар сәтті үйретілгенін түсіндіру үшін пайдаланады, себебі көптеген факторлардың кез келгенінің жетіспеуі түрді үйретуге келмейтін етеді. Сондықтан, сәтті үйретілген түрлердің барлығы белгілі бір оң қасиеттері болғандықтан емес, көптеген мүмкін теріс қасиеттерінің болмауынан туындайды. 9-тарауда жануарларды үйретудің сәтсіздігіне себеп болатын алты топ фактор анықталады:
Дәм талғамы – Үйретуге үміткер түрді тамақтандыру оңай болуы керек. Көбінесе талғампаз жануарлар нашар үміткерлер. Ал, дәм талғамсыз, барлық жейтін жан-жануарлар ең жақсы үміткерлер. Өсу қарқыны – Жануар экономикалық тұрғыдан тиімді болу үшін жеткілікті жылдам өсуі керек. Мысалы, піл шаруалары өздерінің малдары ересек мөлшерге жеткенше он екі жылға дейін күтуі мүмкін. Тұқымдану – Түр тұтқында жақсы көбейе білуі керек. Ферма сияқты ортада көбейуге кедерес келтіретін жұптасу ритуалдарына ие түрлер үйретуге жарамсыз. Мұндай ритуалдар жеке өмірге қажеттілік немесе ұзақ, созылған жұптасу процесін қамтуы мүмкін. Мінез – Кейбір түрлердің мінезі үйретуге жарамды болуы үшін тым агрессивті. Шаруалар мал қорасына кірген сайын өміріне қауіп төндірмеуі керек. Зебра кітапта ерекше аталады, себебі оны жергілікті халықтар мен еуропалықтар үйрету үшін өте құнды және пайдалы деп таныған, бірақ оны қолға үйрету мүмкін болмады. Африкадағы жылқылар түрлі ауруларға шалдығуға және көптеген жануарлардың шабуылына ұшырады, ал зебраны мықты және Африканың қатал ортасында тірі қалуға бейімдеген қасиеттері оны тәуелсіз етті. Қорқынышқа бейімділік – Түрлер қауіпке әртүрлі жауап береді. Бірден қашқан түр үйретуге жарамсыз. Қауіп кезінде тоңу немесе үйірмен араласып қорғануға тырысатын түрлер жақсы үміткерлер. Солтүстік Америкадағы бұғыларды үйретуге келмейді және тұтқында көбейту қиын. Ал, жылқылар 16 ғасырда Солтүстік Америкаға қайта әкелінгеннен бері жақсы өркендеп келеді. Әлеуметтік құрылым – Жалғыз, тәуелсіз жануарлар нашар үміткерлер. Құрылымды, анық әлеуметтік иерархиясы бар түрлерді үйрету ықтималдығы жоғары. Адамды иерархияның басшысы ретінде тануға қабілетті түрлер ең жақсысы. Әртүрлі әлеуметтік топтар бір-біріне төзімді болуы керек.
Diet – To be a candidate for domestication, a species must be easy to feed. Finicky eaters make poor candidates. Non finicky omnivores make the best candidates. Growth rate – The animal must grow fast enough to be economically feasible. Elephant farmers, for example, would have to wait perhaps twelve years for their herd to reach adult size. Captive breeding – The species must breed well in captivity. Species having mating rituals prohibiting breeding in a farm like environment make poor candidates for domestication. These rituals could include the need for privacy or long, protracted mating chases. Disposition – Some species are too ill tempered to be good candidates for domestication. Farmers must not be at risk of life or injury every time they enter the animal pen. The zebra is of special note in the book, as it was recognized by local cultures and Europeans alike as extremely valuable and useful to domesticate, but it proved impossible to tame. Horses in Africa proved to be susceptible to disease and attack by a wide variety of animals, while the very characteristics that made the zebra hardy and survivable in the harsh environment of Africa also made it fiercely independent. Tendency to panic – Species are genetically predisposed to react to danger in different ways. A species that immediately takes flight is a poor candidate for domestication. A species that freezes, or mingles with the herd for cover in the face of danger, is a good candidate. Deer in North America have proven almost impossible to domesticate and have difficulty breeding in captivity. In contrast, horses thrived from when they were re introduced to North America in the sixteenth century. Social structure – Species of lone, independent animals make poor candidates. A species that has a strong, well defined social hierarchy is more likely to be domesticated. A species that can imprint on a human as the head of the hierarchy is best. Different social groups must also be tolerant of one another.
Қате бейімделудің хаосында тәртіп
Адамдар, жануарлар, ағаштар, шөптесін өсімдіктер, қор нарығы бағалары және банк секторындағы өзгерістер бойынша жүргізілген көптеген тәжірибелер мен байқаулар өңделген Анна Каренина қағидасын растады. Сыртқы немесе орта факторларына ұшыраған көптеген жүйелердегі корреляция мен дисперсия динамикасын зерттеу арқылы, дағдарыстың айқын белгілері пайда болуына дейін, адамдар арасындағы корреляцияның артуымен бірге дисперсияның (және құбылмалылықтың) өсуін болжауға болады. Барлық жақсы бейімделген жүйелер ұқсас, ал бейімделмеген жүйелердің әрқайсысы өзіндік жолмен дискомфорт сезінеді. Бірақ дискомфорттың хаосында да тәртіп бар. Парадоксалды түрде, жүйелер бір-бірінен көбірек ерекшеленген сайын, белгілі бір шекте шектерінде олардың арасындағы корреляция арта түседі. Бұл әсер көптеген жүйелерде дәлелденді: дені сау адамдардың климат жағдайларының өзгеруіне бейімделуінен бастап, онкологиялық және кардиологиялық клиникалардағы өлімге әкелетін жағдайларды талдауға дейін. Осындай әсер қор нарығында да кездеседі. Бұл екі статистикалық көрсеткіштің – бір мезгілде дисперсия мен корреляцияның өсуінің – үлкен топтардағы әлеуметтік стресті диагностикалаудағы қолданылуы 2014 жылғы украин экономикалық және саяси дағдарысына дейінгі ұзақ стрестік кезеңде зерттелді. Дағдарысқа дейінгі жылдарда украин қоғамындағы 19 негізгі қоғамдық қорқыныштар арасындағы жалпы корреляция (шамамен 64%) және олардың статистикалық таралуы (шамамен 29%) бір мезгілде артқандығы байқалды.