Кіріспе

Саңырау адамдарға қарсы кемсіту түрі Аудизм – саңырау белсенділері сипаттағандай, саңырау адамдарға бағытталған кемсіту түрі, оған тумысынан саңырау деп диагноз қойылғандар немесе басқа жағдайларда саңыр болғандар да кіруі мүмкін. Том Л. Хамфрис бұл терминді 1975 жылы докторлық диссертациясында қолданған, бірақ Харлан Лейн оны өз жазбаларында пайдаланғанға дейін бұл термин кеңінен танылмады. Хамфрис бастапқыда аудизмді жеке көзқарастар мен әрекеттерге қатысты қолданған, ал Лейн бұл терминді саңырау адамдарды қанауды қамту үшін кеңейтті.

Аудизм түрлері

Лингвистикалық аудизм қолмен сөйлейтін тілдерді пайдалануға тыйым салу арқылы көрініс береді, мысалы, 1880 жылғы Милан конференциясында мектептерде қол тіліне тыйым салынды. Әлемдегі көптеген мектептер мұндай тыйым салған және кейбіреулері осы күнгі күнге дейін жалғасуда. Аудизмді саңыралар білімі және саңыраулықпен айналысатын басқа да корпоративтік мекемелер мен ұйымдарда кездестіруге болады. Мұндай жағдайларда, осы ұйымдардың педагогтары, әкімшілері және мамандары саңыра қауымды басып тастауға немесе шеттетуге бағытталған әрекеттер жасайды. Диссознательный аудизм естуші адамдар үшін қалыпты жағдайды қалайды. Бұл саңыра мәдениеті мен мақтанышын шектейді, саңыра адамдардың естушілердің салтына бейімделуін қажет ететін ортаны құрайды. Бұл саңыралар біліміне үлкен әсер етеді, естушілерге қолайлы, сөйлеу тіліне негізделген коммуникацияны ым тілінен басым тұту арқылы. Сонымен қатар, саңыра адамдар өздерінің қауымдастығының мүшелерін олардың мінез-құлқы, тілді пайдалануы немесе әлеуметтік байланыстары дұрыс деп санайтын нәрселеріне байланысты кемсітуі мүмкін. Доктор Джинни Герц өзінің диссертациясында американдық қоғамдағы мұндай аудизмнің мысалдарына тоқталып өтті. Аудизм естімейтін адамдар тобының ішінде де болуы мүмкін, мысалы, кейбіреулер ым тілін қолданбауды және саңыра мәдениетімен байланыстырмауды таңдап, өздерін саңыралардан жоғары санайды немесе саңыра қауымдастығының мүшелері есту және сөйлеу тілін қолданатын саңыра адамдардан өзгеше екенін айтады. Доктор Фрэнк П. Адамс өзінің жариялаған диссертациясында "Қарғаның ойы" деп аталатын санасыз аудизмнің көрінісін және жасырын кемсітушілік көзқарастарды зерттеді. Бұл кохлеарлық имплантаттарды алған саңыралар қауымының мүшелеріне де қатысты. Бірнеше онжылдық бойы кохлеарлық имплантаттар саңыра қауымдастығында саңыралық идентитігінің мәнін анықтау бойынша дау тудырды. Екі тараптан да аудизмді көрсету үшін, саңыра адамдар кохлеарлық имплантаттары барларды "жетілдірілмеген саңыра" деп санауы мүмкін, ал имплантаттары барлар оларды алмауды таңдағандарды төмен көруі мүмкін. Активті аудизм – адам аудистік мінез-құлыққа саналы түрде қатысқан кезде. Адам аудизмнің салдарынан хабардар, бірақ осы мінез-құлыққа қатысып, аудистік көзқарас ұстанады. Пассивті аудизм – адам аудистік мінез-құлыққа қатысып, бірақ саңыра қауымының құндылықтары туралы білімі жоқ кезде. Пассивті аудистер өз әрекеттері мен сөздерінің саңыра адамдарға, естушілерге немесе ым тіліне қалай әсер ететінін ойламайды. Бен Бахан аудизмді екі түрге бөліп қарастырады: ашық және жасырын аудизм. Ашық аудизм – саңыра адамдар мен олардың мәдениетін естуші мәдениетінен төмен санау үшін қолданылатын термин. Медицина саласында бұл есту қабілетінің жоғалуын түзетуге болатын нәрсе ретінде қарастыру арқылы көрініс табуы мүмкін, сонымен қатар аудиология, логопедия, медициналық психология, әлеуметтік жұмыс және басқа да салаларда қолданылуы мүмкін. Бұл барлық мекемелерді аудизмді қолдайды дегенді білдірмейді, бірақ олар аудиологиялық бейімділікке қайта оралуы мүмкін. Бұл екі форма саңыра адамдардың белгілі бір мекемелерден немесе тәжірибелерден шеттетілуін көрсетеді. Бахан телефон, радио немесе түскі ас қоңырауы сияқты өнертабыстарды аудистік деп санауға болады, өйткені олар дыбысқа негізделген технологиялар.

Құқықтық жүйедегі аудизм

Құлақ мүшесі жоқ адамдардың сотталу кезіндегі қарым-қатынасқа қол жеткізе алмауы, аудармашылар мен CART провайдерлерінің қателіктері және білікті емес аудармашылық сияқты факторларға байланысты сот процесінің тоқтатылуына әкелді. Бұл факторлар судья мен қазылар алқасының толыққанды түсінбеуіне немесе қате түсінуіне себеп болды. Мұндай жағдайлар кейбір қылмыстық істерде заңсыз үкімдерге соқты. «Мүгелігі бар адамдар туралы заң» (ADA) құлақ мүшесі жоқ адамдарға сот залында білікті аудармашы арқылы тең мүмкіндік беруді талап етеді. Заң аудармашылардың аттестатталуына қатысты қатаң ережелерді белгілейді, осы арқылы сот залындағы қателіктердің санын азайтуға мұраттанады. Керісінше, Норвегияда зорлау қылмысы үшін сотталған саңырау ер адам өзінің саңыраулығы қылмысы үшін кінәсін азайтатын жағдай екенін дәлелдеп, жазасын жеңілдетуді сұрады. Соттың бұл шешімі Норвегиядағы саңырау қоғамның наразылығын тудырды, олар жазаның жеңілдетілуін қамқорлықпен қарау деп санайды, саңырау адамдардың ойлау қабілетін ескермейді және оларды толық жауапкершілікке тартуға және басқа есту қабілеті бар Норвегия азаматтарымен бірдей жаза алуға болады деп есептейді. Құқықтық жүйедегі аудизмнің тағы бір мысалы – Магдиел Санчес есімді адамның басынан өткен оқиға. Полиция қызметкері оны үйінің алдында атып өлтірді, себебі ол металл құбырмен оларға жақындаған, ал көршілерінің айтуынша, ол оны иттерді қорғау және олармен байланыс үшін пайдаланған. CNN жариялаған хабарға сәйкес, Магдиел Санчестің әкесі жол апаты жасаған (адамды қағып өлтірген жоқ), полиция оқиға орнына келгенде Магдиел үйінің алдында тұрып, металл құбырмен полиция қызметкерлеріне қарай басып келе жатқан. Полиция офицерлері Кристофер Барнс және Мэттью Линдси Санческе құбырды тастауын бұйырды, бірақ ол естімейтіндіктен оларды ести алмады. Санчестің көршілері полицияға ол саңырау екенін және сондықтан ести алмайтынын айтты. Бұл жағдай аудизмнің нақты мысалы болмаса да, құқықтық жүйеде саңырау адамдармен қарым-қатынас жасау үшін ешқандай регламент болмағанын көрсетеді. Сондай-ақ, адам саңырау немесе есту қабілеті нашар екенін анықтау үшін, мысалы, сөйлеу арқылы бұйрық бергенде жауап бермейтін адамға «Сіз саңыраусыз ба?» деген сұрақты қол тілімен қою сияқты әдіс қолданылмаған. Саңырау адамдар арасында және оларға қарсы жасалған үйдегі зорлық-зомбылық қылмыстары есту қабілеті бар адамдар арасындағы осындай қылмыстарға қарағанда аз тергелінеді. Зерттеу көрсеткендей, саңырау әйелдер есту қабілеті бар әйелдерге қарағанда зорлық-зомбылыққа көбірек бейім, бірақ бұл айырмашылыққа толыққанды зерттеу жүргізілмеген. 2004 жылы Техаста түрмеге қамауға алынған саңырау адамдардың 20% «тілдік тұрғыдан жеткіліксіз» деп танылды, олар өздеріне тағылған айыптарды түсіне алмады немесе өз қорғанысын құруға қатыса алмады, ал тағы 30% «сот процесін түсіну үшін мақсатты оқытуға мұқтаж болды». Бұл жағдайлардың себебі тілдердің бірін жетік меңгермеу немесе функционалдық сауатсыздық болды. Нәтижесінде, бұл саңырау тұтқындардың конституциялық құқықтарына сәйкес сот процесіне қатысу мүмкіндігі болмады. Алайда, зерттелген барлық саңырау тұтқындар сотталды және түрмеге қамалды, бұл олардың конституциялық құқықтарын бұзуы мүмкін. Ерекше айта кетерлік жайт, американдық қол тілінде (ASL) және ағылшын тілінде еркін сөйлей алатын екі тілді саңырау адамдар ең аз жағдайда осы санаттарға жатты және осылайша сот процесіне қатысуға мүмкіндік алды.

Тіл біліміне аудизм

Аудизм лингвизм терминімен тығыз байланысты болуы мүмкін, яғни тіл негізінде басым мәдениеттің пайдасына институттың жеңілдетілуі мен реттелуі. Лингвизм сөйлеу тілін басым мәдениеттің бір бөлігі ретінде, ал қол тілдерін азшылық мәдениетінің бір бөлігі ретінде қарастырады, соның салдарынан сөйлеу тілін қолданушыларға қол тілін қолданушыларға қарағанда артықшылық беретін экономикалық, әлеуметтік және саяси ресурстарға қол жеткізу оңайырақ болады. Аудизм тіл білімінде фоноцентрикалық құндылықтармен байланысты. Тілдік терминология дыбысқа негізделген әдістемелермен анықталған, мысалы, сөйлеу тілдеріндегі сызықтық тұжырымдамасы визуалды-қимылдық тілдердің грамматикалық құрылымдарын мойындамайды. Бұған қоса, ХХ ғасырдың басындағы лингвистер дыбыстық тілдері жоқ адамдардың тілдік қабілеттері жоқ деп санайтын, ал басқалары қол тілдерін романтикалық тұрғыдан қарастырды немесе оларды қарапайым деп есептеді. Алайда, басқа лингвистер бұл пікір есіту қабілетіне қатысты зерттеулердегі жетістіктерді және қол тілдерін тілдік лексиканың бір бөлігі ретінде тануды төмендетеді деп мәлімдейді. Ғасырлар бойы лингвистикалық теорияның қол тілдеріне қатыстылығы туралы пікір таласы туып келді. Уильям Стоку бұл аргументке қарсы шығып, Американ қол тілінің (ASL) тілдік ережелермен байланысты құрылымдық дәлелдерін тапқанға дейін, ASL ресми түрде тіл ретінде мойындалған жоқ. Дегенмен, кейбір заң шығарушылар мен педагогтар визуалды тілдердің ережелерін танудағы қиындықтар мен олардың дыбыстық тілдерден тыс пайда болуы туралы қате түсініктерге байланысты бұл талаптарға әлі де қарсылық білдіруде.

Дау

Саңыраулар қауымдастығының белсенділері аудистер саңырау мәдениетіне зиян келтіреді дейді, себебі олар саңыраулықты мәдени ерекшелік ретінде қарастырмай, мүгедектік деп есептейді. Кейбір саңырау белсенділері кохлеарлық имплантацияны мәдени геноцид құралы деп мәлімдейді. АҚШ-тағы саңырау балалардың 95%-ы есту қабілеті бар ата-аналардан дүниеге келеді.

Аудистік идеологияның жақтаушылары

Александр Грэм Белл – телефонның ойлап тапқан авторы. Евгениканы ынталы түрде қолдаған ол, саңыра адамдар арасындағы некелерді айыптаған «Адамзаттың саңыра түрінің қалыптасуы туралы естелік» атты мақала жариялады. Ол оралистік қозғалысты қолдады, оның ілесуші шаралары саңыралар мектебінен қол тілінің алынып тасталуын және оның орнына «Көрнекті сөйлеу» деп аталатын өзінің әліпбиін енгізуді қамтыды, сондай-ақ саңыралықты емдеуге тырысты. Хорас Манн Коннектикут штатында естімейтіндерге арналған алғашқы мектепті ашты, бірақ оның білім беру реформасы саңыра балаларды оқытуда еріннен оқу және артикуляцияға баса назар аудару сияқты ауызша әдістерді қолдады. Гаррик Маллери Смитсондар институтының Этнология бюросында үнді мәдениетін және қол тілін зерттеді. Ол модальдық тілдердің заңдылығын мойындағанымен, қол тілдері жазбаға түсірілмейтіндіктен ауызша тілдерден нашар екенін айтты.