Кіріспе

Психологиялық теория Герцбергтің мотивация теориясы Сезімнің екі факторлы теориясы эмоция сезілгенде, физиологиялық қозу пайда болады және адам физиологиялық қозуды белгілеу үшін эмоционалдық белгілерді іздеу үшін жақын ортаны пайдаланады. Бұл теорияны 1962 жылы зерттеушілер Стэнли Шахтер мен Джером Э. Сингер мақаласында ұсынды. Теорияға сәйкес, эмоциялар дененің физиологиялық жағдайына байланысты қате түсіндірілуі мүмкін.

Эмпирикалық негіздеме

1962 жылы Стэнли Шахтер мен Джером Э. Сингер адамдардың физиологиялық өзгерістерді түсіндіру үшін қоршаған ортадағы сылбырларды қалай пайдаланатынын сынаған зерттеу жүргізді. Олар үш гипотезаға негізделген тәжірибе жүргізді. Біріншіден, егер адам бірден түсініксіз күйде болса, ол осы күйді белгілеп, өз сезімдерін сол кездегі қолда бар танымдық мәліметтермен сипаттап береді. Екіншіден, егер адам өзін дұрыс түсіндіре алатын қозу күйін сезінсе, онда ол өзінің сезімдерін басқа түсінікпен сипаттауға бейім болмайды. Үшіншіден, егер адам бұрын эмоция сезімін сезінетін жағдайға тап болса, ол эмоциялық реакция жасайды немесе эмоцияларды тек физиологиялық қоздырғышта болған кезде ғана сезінеді. Қатысушыларға көздің көру қабілетін тексеру үшін "Супроксин" деп аталатын жаңа дәрі-дәрмек инъекцияланды. Қатысушыларға эпинефрин (қан қысымы, жүрек соғуы және тыныс алу жиілігінің артуына әкеп соғады) немесе плацебо инъекциясы салынған. Қатысушылар кездейсоқ төрт жағдайда орналастырылды: эпинефрин туралы хабардар (қатысушыларға эпинефринге ұқсас әсерлер сезінетіні айтылды), эпинефрин туралы бейхабар (қатысушыларға жанама әсерлер туралы айтылмады), эпинефрин туралы дұрыс емес ақпарат (қатысушыларға жағымсыз әсерлер туралы айтылды) және бақылау тобы (қатысушыларға плацебо инъекцияланды және ешқандай жанама әсерлер туралы айтылмады). Екі фактор теориясы бұл олардың күпірдегі қорқыныш немесе алаңдаушылықтан жыныстық сезімнің жоғары деңгейіне әйел экспериментаторға деген қозуын (қате) ауыстырғанынан деп айтады.

Schachter & Wheeler компаниясы

Шахтер мен Уилер (1962) зерттеуінде емделушілерге эпинефрин, хлорпромазин немесе плацебо (хлорпромазин - нейролептик, яғни антипсихотик) инъекцияланды. Ешқайсысының инъекция туралы мәліметі жоқ. Инъекциядан кейін емделушілер қысқа комедиялық фильмді көрді. Фильмді көріп жатқанда, бейінділердің көңіл-күйін бақылады. Фильмді көргеннен кейін, қатысушылар фильмнің қаншалықты күлкілі екенін және оларға ұнағанын бағалады. Нәтижесінде эпинефринді емделушілердегі көңіл-күйдің белгілері ең көп екені анықталды. Плацебомен емделгендердегі көңілді реакциялар хлорпромазинмен емделгендерге қарағанда аз, бірақ көп болды.

Сындар

Теорияны сынға алу Шахтер мен Сингердің (1962) зерттеуін қайталауға тырысудан басталды. Маршалл мен Зимбардо (1979, Маршалл 1976) Шахтер мен Сингердің эйфория жағдайын қайталауға тырысты. Шахтер мен Сингер сияқты, емделушілерге эпинефрин немесе плацебо инъекциясы салынған, бірақ емделушіге емделуші олардың қозу белгілері жоқ екенін айтқан. Содан соң, зерттеуге қатысушылар төрт түрлі жағдайға тап болды: бір топқа эпинефрин инъекцияланды, ал екіншісіне плацебо берілді, ал екіншісіне плацебо берілді, ал екіншісіне эпинефрин дозасы дене салмағына байланысты анықталды. Нәтижелер бойынша, конфедеративті эйфорияның зерттеуге алынғандарға әсері аз болды. Сонымен қатар, еуфорияға ұшыраған конфедерация бейтарап конфедерациядан гөрі еуфорияға ұшыраған жоқ. Эпинефринді инъекциялаған емделушілер плацебоға қарағанда эмоционалды манипуляцияларға бейімделмеген. Maslach (1979) зерттеуді жобалап, Шахтер мен Сингердің зерттеуін қайталап, кеңейтуге тырысты. Эпинефринді инъекция жасаудың орнына, емделушілер гипноз арқылы қозудың қайнар көзі туралы ойландырады. Субъектілер гипнозданған немесе бақылау ретінде қолданылған (Шахтер мен Сингер зерттеуіндегі плацебо әсерімен бірдей). Гипнозға түскен адамдарға белгі берілген кезде қозғайтын ұсыныстар берілді және осы қоздырғыштың көзін есте сақтамау керектігі айтылды. Субъектілер гипнозданғаннан кейін, олардың бір бөлігі не ашуланып, не көңілі толып әрекет ете бастады. Зерттеу барысында тағы екі адам евфорияға ұшырады. Бір топқа қатысушылар қозудың қайдан басталғанын білуі керек еді, ал екінші топқа қатысушылар әртүрлі қозу белгілерін күту керектігін айтты. Нәтижеде барлық қатысушылар өздерінің есептері мен байқаулары бойынша түсіндіруге болмайтын қозудың жағымсыз жағдайларға әкелетінін анықтады. Емтиханға қатысқандар, еуфорияға қарамастан, ашулы сезімдерін көрсетті. Маслахтың қорытындысында, егер қозудың себебін түсіндіруге мүмкіндік болмаса, ол жағымсыз эмоцияларды тудырады, бұл ашуды немесе қорқынышты тудырады. Алайда, Маслах өзінің мәлімдеген терс эмоциялары көбірек болуы мүмкін деген шектеуді атап өтті, өйткені оң эмоцияларға қарағанда терс эмоцияларға қатысты терминдер көбірек. Сонымен қатар, теориялық тұрғыдан келетін екі фактор теориясының сын-пікірлері де бар. Осы сын-тегеурінің бірі - Шахтер Сингер теориясы негізінен автономды жүйке жүйесіне бағытталған және танымдық факторлардың рөлін белгілейтіннен басқа орталық жүйке жүйесіндегі эмоционалдық процестерді есепке алмайды. Бұл маңызды, өйткені кейбір ми орталықтары эмоциялық тәжірибені жеңілдетуге (мысалы, қорқыныш пен миндалина) қатты әсер етеді. Сонымен қатар Грегорио Мараньонның эмоциялардың танымдық теорияларын дамыту бойынша ерте зерттеулер жасағанын және осы тұжырымдамаға үлес қосқаны үшін танылуы керектігін атап өту керек.