Кіріспе

Буддизмнің үй ішіндегі жақтастары, монахтар немесе монахындар емес.

Упасака (еркек) немесе Упасика (әйел) – санскрит және пали тілдеріндегі "көмекші" деген сөзден шыққан. Бұл буддизмді (немесе тарихи тұрғыдан алғанда, Гаутама Будданы) ұстанған, бірақ буддистік орденде монах, монахындар немесе жаңа монахтар емес, белгілі бір уәделер берген жақтастардың атауы. Қазіргі заманда олардың терең сенімділігін "лайк дінге берілген адам" немесе "шынайы дінге берілген жақтас" деген сөздер жақсы көрсетеді.

Тхеравада дәстүрлері

Дәстүрлі Тхеравада қауымдастықтарында будда емес адам үш баспана мен бес ереженің ежелгі формулаларын қайталап, монахтың ресми рәсімдеріне жауап ретінде немесе өзінің алдында, немесе Цетия немесе Будданың бейнесінің алдында буддалық үй иесіне айналады. Буддашы ата-аналардың жаңа туған балалары дәстүрлі түрде толық ай күні немесе мереке күні алғаш рет храмға әкелінеді, онда олар Үш асыл тасқа ұсынылады.

Махаяна/Ваджраяна дәстүрлері

Қытайлық Чань және жапондық Дзен дәстүрлерінде Үштік асыл тасқа бейіндік білдіру рәсімі және ережелерді қабылдау (受戒) – бұл үй иесінің санға кіруінің бір түрі. Қытай дәстүрінде ережелерді қабылдау рәсімдері Упасака ережелері туралы сутраның он төртінші тарауында (優婆塞戒經受戒品第十四) баяндалған. Оқушы, ережелерді қабылдауға ниеттенсе, алдымен ата-анасы, ұстазы, күйеуі немесе әйелі, достары, діни ұстазы және жұмыскерлері (дәстүрлі түрде қызметшілер) болып табылатын алты бағытқа құрмет көрсетеді. Алты бағытқа құрмет көрсету – «осы қарым-қатынастардың әрқайсысында өзара жауапкершілікті орындаудың жолы». Осы алты бағытқа құрмет көрсетіп, оларды құрметтеген адам ережелерді қабылдау үшін ата-анасының рұқсатын алуы керек. Егер олар келіссе, ол жұбайына және өзінің бағыныштыларына хабарлайды. Дәстүр бойынша, шәкірт содан кейін патшадан рұқсат алатын болған. Аталған рәсім қазіргі таңда кеңінен сақталмайды. Алты бағытқа құрмет көрсеткен және тиісті рұқсаттар алған шәкірт енді монахтан ережелерді қабылдауға көмектесуін сұрай алады. (Қазіргі уақытта мұндай рәсімдер ғибадатханаларда тұрақты түрде өткізіліп, ғибадатхананың басшысы немесе оның орынбасары басқарады, сондықтан кездейсоқ монах немесе қарындастан рәсімді орындауын сұрау қалыпты жағдай емес.) Содан кейін монах пен шәкірт диалогқа түседі, монах сұрақтар қояды, ал шәкірт жауап береді. Монах шәкірттен алты бағытқа құрмет көрсетті ме және оған тиісті рұқсаттар бар ма деп сұрайды. Монах тәжірибелі адамның ауыр қылмыс жасаған жоғын және денесі мен санасы ережелерді қабылдауға дайын екенін анықтау үшін бірқатар сұрақтар қояды. Монах ережелердің пайдасын, сондай-ақ оларды бұзудың жағымсыз салдары туралы түсіндіреді және шәкіртті оларды қабылдауға және Үштік асыл тасқа адал болуға дайын екенін сұрайды. Содан кейін монах шәкірттен ережелерді бұзудың алдын алу үшін қосымша әдеттерді ұстануға, басқаларды бұзудан тайдыруға және бес скандхаға шамадан тыс берілмеуге шақырады. Егер тәжірибелі адам дайын болса, монах шәкірттен алты ай бойы барлық кеңестерді орындауын және монахтың үнемі бақылауында болуын сұрайды. Егер алты айдан кейін шәкірт ережелерді жақсы сақтаса, ол монахтан ережелерді ресми түрде қабылдауды сұрай алады. Шәкірт содан кейін Үштік асыл тасқа бейіндік білдіреді, ал монах шәкірттің барлық ережелерді қабылдауға дайын екеніне көз жеткізеді (тек кейбір ережелерге емес). Егер шәкірт барлық ережелерді қабылдауға міндеттенсе және оларды монахпен бірге оқыса, онда ол үй иесінің санға кіру рәсімін аяқтаған болады. Бұл тарау ережелерді бұзудың салдары және ережелерді алғаннан кейін адам өз мойнына алуға тиіс міндеттердің сипаттамасымен аяқталады.

Салтанатты киім

Дәстүр бойынша, Үндістанда упасактар ақ киім киеді, бұл жай адамдар мен монахтар арасындағы зәрдену деңгейін көрсетеді. Осы себепті, кейбір дәстүрлі мәтіндерде "ақ киімді жай адамдар" (авадата вассана) деп айтылады. Бұл практика қазіргі Тхеравада храмдарында, әсіресе будда емес адам буддизмге өткеңде немесе упосатта күні Сегіз ережені сақтағанда кездеседі. Қытай дәстүрінде упасактар мен упасикалар храмдағы рәсімдер мен шегіністерде, сондай-ақ үйдегі жаттығуларда киім киюге рұқсат етіледі. Упасактар мен упасикалар үш қазынаға бесінуді білдіретін, ұзын жеңді қара киім – хайцин (海青) киеді. Қара киімнен сыртқа киетін қоңыр касая (衣) – ережелерді ұстанудың символы. Монахтардан айырмашылығы, оларға храм қызметтерінен немесе буддалық тәлімдерден басқа жағдайларда киім киюге рұқсат етілмейді. Кейбір жапондық миряндар зен-буддизмнің жатақтары мойнына тағатын қысқа мата – ракусу киеді. Тағы бір түрі – вагеса, ол мойынға тағылатын брокаттан тігілген қысқа мата, онда храм моны бейнеленген. Бұл сондай-ақ касаяның жеңілдетілген түрі болып табылады.

Танымал діндар емес шәкірттер

Ерте Буддалық мәтіндерде (СН 17:23) Будда, адал үй иесі шәкірт Ситта мен Хаттака сияқты болуға ниеттенуі керек, ал адал бхикшулар Сарипутта мен Махамоггаланаға тең болуға ұмтылуы керек деді. Олар – үй иелері мен монахтар үшін үлгі болып табылатын стандарттар. Citta Saṃyutta-дағы он нұсқаулық сөздің үшеуі Ситтаның бхикшуларға қойған сұрақтарына арналған, үшеуі бхикшулардың Ситтаға қойған сұрақтары, ал төртеуі жеке оқиғаларға қатысты. Әйел шәкірттердің арасында ең маңыздылары – Худжуттара (Дхарманы үйретудегі бірінші) және Висаха (жомарттықтағы бірінші). Ваджраяна дәстүрінде 16 архаттың көмекшісі қызметін атқаратын Упасака Дхарматала белгілі Упасака болып табылады. Ол Авалокитсвараның эманациясы деп есептеледі.

Буддистік жазбалардан

Пали канонындағы Живака Суттада Буддаға: "Теңім, адам қаншалықты үй иесі (упасако) болады?" деп сұралады. Будда: "Адам үш қасиетті нәрсеге бесінеді" деп жауап береді. Адам қалай "адал үй иесі" (upāsako sīlavā) бола алады деген сұраққа Будда бес қағиданы ұстанады деп жауап береді. Адамның "өзінің де, басқалардың да пайдасы үшін" үй иесі болудың қалай жолы бар екенін сұрағанда, Будда адамның өзін толықтырып, басқаларды да толықтыруға шақырады: сенімге (саддха); ізгілікке (сила); жомарттыққа (цага); монахтарды зиярат етуге; және Дхамманы тыңдау, жаттау, талдау, түсіну және іске асыруға.