Кіріспе

Парвати тәңірінің бұрынғы дүниесі

Индуизм құдайы Шиваның бірінші жұбайы

Сати ( /sʌtiː/ , , ), сондай-ақ Дакшаяни (санскрит: दाक्षायणी, IAST: Dākṣāyaṇī, lit. 'Дакшаның қызы'), индуизмде неке бақыты мен ұзақ өмірдің құдайы, ана құдайы Шактидің бір көрінісі ретінде құрметтеледі. Сати Шиваның бірінші әйелі, ал Парвати – Сатидің өлімінен кейін қайта туған нұсқасы. Сати туралы алғашқы деректер Рамаяна мен Махабхарата дәуірінде кездеседі, бірақ оқиғаның толық мәліметтері Пураналарда келтірілген. Аңыздарда Сати Дакшаның сүйікті баласы ретінде суреттеледі, ол әкесінің қарсылығына қарамастан Шиваға үйленеді. Дакша өзінің күйеуімен бірге оны шақырмай, яджня ұйымдастырады. Күйеуінің тілегіне қарамастан, ол яджняға қатысады. Келген соң күйеуінің сыртқы келбеті үшін қорланғанын естиді. Сати ашуға толып, осы яджняны жоқ етуге ант етеді. Сондықтан күйеуінің абыройын қорғау және оған наразылық білдіру үшін отқа секіріп, өзін-өзі құрбан етеді. Индуизмде Сати мен Парвати екеуі де Шиваны усаудан және әлеммен шығармашылық байланысқа түсуге жетелеу рөлін атқарады. Сатидің тарихы индуизмнің ең белгілі екі ағымы – шаивизм мен шактизмнің дәстүрлерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сенушілердің айтуынша, Сати қайтыс болғаннан кейін Шива оның денесін әлемге аралап жүргенде, оның дене мүшелері 51 түрлі жерге түсіпті. Бұл жерлер қазір Шакти Пита деп аталады және индуистер үшін қасиетті саналады.

Этимология

"Сати" деген сөз санскрит тілінде "шындық", "адамгершілік" немесе "құрметті" деген мағына береді. Бұл сөз "сат" деген түбірден шыққан, ол "шындық" дегенді білдіреді. Ол түрлі тегі бойынша танымал, бірақ бұл есімдер Дакшаның қыздарының кез келгеніне қолданылуы мүмкін. Олардың арасында Дакшаяни, Дакшаканья және Дакшаджа бар.

Тарих және мәтіндік негіз

Ғалымдар Уильям Ж. Уинкинс пен Дэвид Р. Кинслидің пікірінше, Ведалық жазбаларда (б.з.д. 2-мыңжылдық) Сати Парвати есімді құдайша туралы тізілмеген, бірақ Рудрамен байланысты екі құдайша – Рудрани және Амбика туралы қысқаша айтылған. Кена Упанишадада Ума Хемавати атты құдайша, құдайлар мен Жоғарғы Брахман арасында делдал ретінде бейнеленеді. Археологиялық және мәтіндік деректер Сати Парватидің алғашқы маңызды көріністері Рамаяна мен Махабарата дәуірінде (б.з.д. 1-мыңжылдық) болғанын көрсетеді. Махабаратада Дакшаның құрбанын жою, Картикеяның дүниеге келуі, Асура Тараканың жеңілуі, сондай-ақ Шива мен Уманың (Парвати) арасындағы оқиғалар баяндалады. Ғалымдар Пураналар дәуірінде (шамамен 4-13 ғасырлар) Сати мен Парвати туралы аңыздар кеңінен таралғанын және олар Калидасаның "Кумарасамбхава" атты дастанында (шамамен 5-6 ғасырлар) бейімделгенін айтады. Сатидің өмірін баяндайтын Пураналардың арасында Ваю Пурана, Сканда Пурана, Бхагавата Пурана, Курма Пурана, Падма Пурана, Линга Пурана, Шива Пурана және Матся Пурана бар.

Туу және ерте өмір

Сати – Дакшаның қызы, Праджапати (жаратылыс құралы) және жаратушы құдай Брахманың ұлы, сондай-ақ Манудың қызы Прасути еді. Шива Пурана, Матся Пурана және Калика Пуранадағы кейбір нұсқаларда оның анасы Асикни деп айтылады. Сати көбінесе Дакшаның ең кіші және сүйікті қызы ретінде еске алынады. Шакта (құдайға бағытталған) мәтіндері, оның ішінде Деви Бхагавата және Махабхагавата Пурана бойынша, оның дүниеге келгеніне дейін Брахма Дакшаға Ұлы Құдайға медитация жасауға және оны қызы (Сати) ретінде аватара алуға көндіруге кеңес берді. Құдай келісті, бірақ егер ол оны жамандыққа ұшыратса, денесін тастап кететінін ескертті. Бала кезінен бастап Сати Шива туралы әңгімелерге ғашық болды және оның ынталы жақтасы ретінде өсті. Ол бойжеткенде, әкесі қалағандай, басқа біреуге үйлену идеясы оған әділетсіз көрінді. Брахма Сатиді Шиваға үйлендіріп, оны дүниелік істерге тартуды ниеттенген деп есептеледі.

Неке

Сати өте сұлу деп сипатталады, бірақ аңыздар оның тақуалығы мен берілгендігіне баса назар аударады, осы арқылы аскет Шиваның жүрегін жеңіп алды. Аңыз бойынша, Сати әкесінің сарайының барлық ыңғайын тастап, орманға кетіп, усау-құлшылық пен Шиваға табынуға өзін арнады. Шива немесе оның жандары оны жиі сынап көрді. Соңында Шива оның тілегін қабылдап, үйленуге келісті. Дакшаның қарсылығына қарамастан, Брахма дін қызметкері ретінде тойды уақтылы өткізді. Сати Шивамен бірге Кайлашқа көшті. Шива мен Дакша арасындағы керіспір Дакшаның Шиваның ерекше сырт келбеті мен мінез-құлқынан наразы болуымен күшейді. Бхагавата Пуранаға сәйкес, Дакша Сатидің сваямварасын (өз бетінше таңдау рәсімін) ұйымдастырды, онда Шивадан басқа барлығы шақырылды. Сати Шиваны таба алмағандықтан, күйеуін таңдау үшін гүл шоғын жоғары лақтырды. Шива сол жерде пайда болып, гүл шоғы оның үстіне түсті, осылайша олар үйленді. XVIII ғасырға жататын Сватани Катха бойынша, Шива Сатидің қолын сұрағанда, Дакша оны лайықсыз деп, бас тартты. Вишну Шиваны санньяси кейпінде жасырып, оған үйленуге көмектесті. Көптеген нұсқаларда Дакшаның некеге қарсылығы айтылса да, Шива Пуранада қатты қарсылық туралы ештеңе айтылмаған, бірақ ол үйленгеннен кейін терең жеккөрушілікке ие бола бастайды.

Раманың құдайлық қасиеттерін тексеру

Шива Пуранадағы аңыз бойынша Сати мен Шива бір кезде жер бетінде саяхаттап жүрді. Олар Дандака орманынан өтіп, Равананың Ситаны қашқасынан кейін, әйелін іздеп жүрген Рама мен Лакшманға кездесті. Раманың қайғысын көріп, Шива оның алдында бас иді, сосын оған жеңіс тіледі және өзін ашты. Майяның құрбаны болған Сати күйеуінен кімге бас иіп құрмет көрсеткенін сұрады. Шива оған Раманың Вишнудың толық жаратылысы екенін айтты. Оның күмәнін байқап, Шива оған Раманың құдайлығын өзі тексеруге кеңес берді. Сати Ситаның кейпін киіп, оның алдына келді. Рама қадайсыздан, құдайдың киімін түсініп, неге оның әйелі болып келгенін ойланып күлді. Күмәні сейілген Сати Рамадан Шиваның оған неге құрмет көрсеткенін сұрады. Рама оған өзінің нағыз кім екенін және жағдайын түсіндіріп, Шиваға деген құлшынысы туралы айтты, содан кейін ол оны мақтап, күйеуіне қайтты.

Дақша-яджна және өзін-өзі өртеу

Сатимен байланысты ең танымал аңыз – оның өз әкесіне қарсы наразылық білдіру үшін өзін өртегені. Дақша-яғнаны алғаш рет Тейтирия-самхитада, кейін Рамаяна мен Махабхаратада кездестіруге болады. Сатидің өзін-өзі өртегені туралы әңгіме Пураналарда, Тантра әдебиетінде және Калидасаның лирикалық Кумарасамбхавасында келтірілген. Ең танымал аңыз бойынша, Дакша яджна (құрбандық) ұйымдастырды, оған Сати мен Шивадан басқа барлық құдайлар шақырылды. Сати туыстарын көруге ниеттенгендіктен, бұл шақырудың себебін ақылға қонымды деп түсіндіруге тырысты, отбасы ретінде мұндай формалдылықтың қажеті жоқ деді. Шива оны тоқтатуға тырысты, себебі Дакша оны қорлайтынын білген, бірақ Сати көнбеген соң, оны өзінің гана қызметшілерімен бірге жіберді. Сатиді анасы мен әпкелері құшақ жарып қарсы алды, бірақ Дакша оның шақырусыз келгеніне ашуланып, оны қорлап, Шиваны мазақ етті. Әкесімен барлық байланысты үзуге және күйеуінің ар-намысын сақтауға ниеттенген Сати өзін өртеді. Әйелінің өліміне терең қайғы басқан Шива құлпытас Тандава биін орындады. Ол екі қатыгез құдай – Вирабхадра мен Бхадракалиді жаратты, олар құрбандық шалатын жерде қырқыс жасады. Сол жерде болғандардың көбі бір түндік уақытта қаза тапты; Дакшаның басын Вирабхадра шапты. Сол түнден кейін, барлық кешірімді деп саналатын Шива, қаза тапқандарды қайта тірілтіп, оларға батасын берді. Дакша қайта тіріліп, патшалық билікке ие болды. Оның кесілген басы ешкінің басымен ауыстырылды. Бұл оқиға туралы әртүрлі айтылымдар бар. Деви Бхагавата Пуранада Дакшаның қатал мінез-құлқының себебі айтылады. Сати үйленгеннен кейін көп ұзамай Дакша қасиетті гүл шоғын ластады, соның салдарынан ол сүйікті қызынан жек көруге лайық болды. Құрбандық шалатын жерде Дакша Сатидің сыйларын қабылдамай, оны қорлағанда, Сати өзінің ғаламдық күшін пайдаланып, денесін өртеді. Кейбір мәтіндерде Сати қайтыс болғанға дейін Шакти оның құрметке лайық әкесіне қайта туылып, Шиваға қайтадан үйленеді деп уәде берген. Махабхагавата Пуранада Сати қаһарлы жауынгер ретінде бейнеленген. Шива Сатидің бұл оқиғаға келуіне кедергі келтіргенде, ол Кали бастаған он қорқынышты Махавидия құдайларына айналды және оны он бағыттан қоршады. Әйелінің күшіне куә болған Шива оған рұқсат берді. Сати, Калиға айналып, құрбандыққа барды және өзін екіге бөлді – бірі нағыз, бірақ көрінбейтін, ал екіншісі жай ғана Чхая (көлеңке немесе көшірме). Чхая Сати құрбандық отына секіріп, қасиетті оқиғаны жойды, ал "нағыз" Сати Парвати ретінде қайта туды. Брихаддхарма Пуранада (шамамен 13 ғасыр) Махавидияның жаратылуы баяндалған, бірақ Сатидің екіге бөлінуі туралы ештеңе айтылмаған. Шива оған рұқсат бергеннен кейін де ол өзінің тыныш табиғатын сақтап қалды. Бұл мәтіндегі ең үлкен өзгеріс – Сатидің өзін өртемеуі. Оның орнына, мәтінде ол әкесіне қарғыс айтып, денесін Гималай үңгірінде қалдырғаны жазылған. Калика Пуранада Сатидің бұл шараға қатысқаны туралы айтылмаған, оның орнына Сати өзінің немересі Виджая оған яджна туралы хабарлағаннан кейін, йога процесін қолданып, денесінен шығып кеткені анықталды.

Шәкті Питалардың құрылуы

Сатимен байланысты тағы бір маңызды аңыз – Шакти Питалардың пайда болуы. Шакти Питалар – Ана Құдайдың қасиетті орындары, Сатидің денесінің бөліктері түсуі нәтижесінде Шактидің құдіретімен нұрланған деп есептеледі. Ашулы Шива Сатидің күлге айналған денесімен Тандава биін биледі, соның салдарынан оның денесі бөлініп, жер бетінің әртүрлі жерлеріне шашырап түсті делінеді. Кейбір мәтіндерде толыққанды баяндалғандай, қайғыдан есінен шыққан Шива Сатидің мәйітімен бүкіл ғаламды аралап, әлемдік тепе-теңдікті бұзды. Құдайлар Шиваны қалыпқа келтіру және тыныштандыру үшін Вишну құдайына жалбарынысты. Вишну өзінің Сударшана чакрасын (диск тәрізді қаруын) Сатидің мәйітін бөліп-жару үшін пайдаланды, одан кейін Шива тынығуға қол жеткізді. Аңыз Сатидің денесінің көптеген бөліктерге айналып, әртүрлі жерлерге түсуімен аяқталады. Бұл қасиетті орындардың, Шакти Питалар деп аталатын, әртүрлі тізімдері бар; олардың кейбіреулері Құдайға бағытталған Шакта сектасы үшін ерекше қасиетті саналатындықтан, маңызды қажырлық орталықтарына айналды. Басты Шакти Питалардан өзге, Сатидің құлаған қан тамшыларынан пайда болған Биндудам сияқты кішкентай питалар да бар.

Қайта тууы

Көңілі құлазыған Шива аскетикалық әлеміне қайта оралды, ал Сати таулардың патшасы Химаваттың және Гималайдың бейнесі Менаның қызы Парвати болып қайта дүниеге келді. Химават Шиваны шын жүректен құрметтеді. Осының нәтижесінде, Сати сияқты Парвати да аскетикалық тәжірибасымен Шиваның жүрегін жеңіп алып, оған үйленді.

Мұрасы мен ғибадат

Дакша-яғна және Сатидің өзін өртеу туралы аңыз ежелгі санскрит әдебиетінің қалыптасуында зор маңызға ие болды, тіпті Үндістан мәдениетіне де әсер етті. Ол Шакти Питалары тұжырымының дамуына және Шактизмді күшейтуге себеп болды. Пураналардағы көптеген әңгімелер Дакша-яғнаны пайда болу себебі ретінде көрсетеді. Бұл шайвизмдегі маңызды оқиға, нәтижесінде Сатидің орнына Парвати құдайы пайда болды, ал Шива үй иесі (грихасташрами) болды, соның салдарынан Ганеша мен Картикея дүниеге келді. Солтүстік Кераладағы тыныш таулы орманда жыл сайын өткізілетін 27 күндік ягнья рәсімі – Коттийур Висаха Махоцвамы, Дакша-яғнаны еске түсіреді. Осы жерде Сати Деви өзін өртеп жібергеніне сенетін болсақ, бұл Дакша-яғнаның болған орны десе де болады. Пуджа мен рәсімдерді Шри Шанкарачарья жіктеген.