Кіріспе
Адам ауруы: Тышқан тістеу қызуы (ТТЖ) – кеміргіштер арқылы берілетін бактериялардың салдарынан туындайтын, көбінесе кеміргіштердің зәрі немесе шырышты секрециялары арқылы кеміргіштен адамға жұғатын жедел, қызбалы адам ауруы. Тышқан тістеу қызуының басқа да атаулары: стрептобациллдық қызу, стрептобациллез, спириллярлық қызу, балдыр және эпидемиялық артриттік эритема. Бұл сирек кездесетін, жұқтырған кеміргіштер арқылы таралатын және екі нақты бактерия түрінен туындайтын ауру:
Streptobacillus moniliformis – Солтүстік Америкада ТТЖ-ны (стрептобациллдық ТТЖ) қоздыратын жалғыз бактерия.
Spirillum minus – Азияда кең таралған (спириллярлық ТТЖ, сондай-ақ содоку деп те аталады). Аурудың көп бөлігі Жапонияда кездеседі, бірақ оның белгілі бір штамдары АҚШ, Еуропа, Австралия және Африкада да таралған. Кейбір жағдайларда, науқас жұқтырған жануардың зәріне немесе дене сөлдеріне ұшырағаннан кейін диагноз қойылады. Бұл сөлдер кеміргіштің аузынан, мұрынан немесе көзінен бөлінуі мүмкін. Көптеген жағдайларда ауру жануардың шағуынан болады. Сонымен қатар, тышқанның нәжісімен немесе зәрімен ластанған тамақ немесе су арқылы да жұғуы мүмкін. Бұл ауру мысық, суыр, борсық сияқты басқа жануарларға да жұғуы мүмкін. Егер үй жануарлары (иттер мен мысықтар) осы жануарлармен байланысқа түссе, олар да ауруды жұқтырып, адамдарға таратуы мүмкін. Егер адамды кеміргіш шақса, инфекция қаупін азайту үшін жараны дереу жуып, антисептикалық ерітіндімен мұқият тазалау қажет.
Rat bite fever (RBF) is an acute, febrile human illness caused by bacteria transmitted by rodents, in most cases, which is passed from rodent to human by the rodent's urine or mucous secretions. Alternative names for rat bite fever include streptobacillary fever, streptobacillosis, spirillary fever, bogger, and epidemic arthritic erythema. It is a rare disease spread by infected rodents and caused by two specific types of bacteria:
Streptobacillus moniliformis, the only reported bacteria that causes RBF in North America (streptobacillary RBF)
Spirillum minus, common in Asia (spirillary RBF, also known as sodoku). Most cases occur in Japan, but specific strains of the disease are present in the United States, Europe, Australia, and Africa. Some cases are diagnosed after patients were exposed to the urine or bodily secretions of an infected animal. These secretions can come from the mouth, nose, or eyes of the rodent. The majority of cases are due to the animal's bite. It can also be transmitted through food or water contaminated with rat feces or urine. Other animals can be infected with this disease, including weasels, gerbils, and squirrels. Household pets such as dogs or cats exposed to these animals can also carry the disease and infect humans. If a person is bitten by a rodent, it is important to quickly wash and cleanse the wound area thoroughly with antiseptic solution to reduce the risk of infection.
Симптомдар мен белгілер
Симптомдар әр адамға, оның жұқтырған тышқанның тісімен аурудың түріне байланысты әртүрлі болады. Шеңберлі және стрептобациллді тышқанның тісімен аурудың әрқайсысының жеке белгілері бар, бірақ көптеген симптомдар ортақ. Стрептобациллез көбінесе АҚШ-та кездеседі, ал шеңберлі тышқанның тісімен ауру көбінесе Африкада диагноз қойылады. Тышқанның шағуының белгілері көбінесе көзге көрінеді және ашық жараның айналасындағы қабынуды қамтиды. Сондай-ақ, бөртпе жараның айналасына таралып, қызыл немесе күлгін түспен көрінуі мүмкін. Стрептобациллді тышқанның тісімен ауруға байланысты басқа да симптомдарға дікілдеу, қызба, құсу, бас ауруы және бұлшықет аурулары жатады. Буындар да ауырсынумен ісіп, арқада ауырсыну сезімі тууы мүмкін. Қол мен аяқтарда жаралар немесе қабыну сияқты тері тітіркенулері пайда болуы мүмкін. Жаралдар баяу жазылады, сондықтан симптомдар бірнеше ай бойы пайда болып, қайтадан жоғалуы мүмкін. Шеңберлі тышқанның тісімен ауруға байланысты симптомдарға лимфа түйіндерімен байланысты мәселелер жатады, олар инфекцияға жауап ретінде көбінесе ісінеді немесе қабынады. Лимфа түйіндерінің ісінуі ең көп кездесетін жерлері – мойын, шақыр және қолтық асты. Симптомдар әдетте, жұқтырған жануармен байланысқа келгеннен кейін екі-он күн ішінде пайда болады. Ол қызбамен басталып, екі-төрт күн ішінде қол мен аяқтарда бөртпе пайда болады. Бұл формада бөртпе бүкіл денеге таралады, бірақ сирек жағдайда ғана буындарда ауырсыну тудырады.
Себептер
Инфекцияны екі түрлі грам-теріс, факультативті анаэроб бактериялар қоздыруы мүмкін.
Спираль ауруы
Gram-негативті бұрандалы таяқша Spirillum minus (сонымен қатар Spirillum minor деп те аталады) арқылы берілетін егешқұйрықшаның тістеуінен туындайтын қызба сирек кездеседі және көбінесе Азияда таралған. Жапонияда бұл ауру содоку деп аталады. Симптомдар жұқпалы агентке ұшырағаннан кейін екі-төрт аптадан соң көріне бастайды, ал кірген жара баяу жазылып, айқын қабынуға ұшырайды. Қызба ұзаққа созылып, қайталануы мүмкін, кейбір жағдайларда бірнеше айға дейін. Құрсақ астындағы ауырсыну және асқазан-ішек жолдарының симптомдары аз болуы немесе тіпті байқалмауы мүмкін. Пенициллин – ең көп қолданылатын емдеу тәсілі.
Стрептобациллез
Тышқанның тістеген қызуының стрептобациллез түрі Хаверхилл қызуы және эпидемиялық артриттік эритема деген баламалы атаулармен белгілі. Бұл Streptobacillus moniliformis бактериясынан туындайтын ауыр ауру, ол тышқан шағуы немесе ластанған өнімдерді пайдалану арқылы жұғады (Хаверхилл қызуы). 2–10 күндей инкубациялық кезеңнен кейін Хаверхилл қызуы жоғары қызба, дікілдеу (елеу), бас ауруы және полиартралгия (буын ауыруы) сияқты белгілермен басталады. Одан кейін экзантема (жалпы денеге тараған бөртпе) пайда болады, ол макулопапуляр (жазық қызыл түсті, дөңгелектері бар) немесе петехиаль (қызыл немесе күлгін дақтар) түрінде болуы мүмкін, сондай-ақ ірі буындардың артриті байқалады. Бактерияны қанда немесе буын сұйықтығында өсіруге болады. Егер емделмесе, 20% жағдайларда қатерлі эндокардит, менингоэнцефалит немесе септикалық шок салдарынан өлімге әкелуі мүмкін. Емдеу пенициллин, тетрациклин немесе доксициклинмен жүргізіледі.
Диагностика
Бұл жағдай теріде, қанда, буын сұйықтығында немесе лимфа түйіндерінде бактерия табылу арқылы диагноз қойылады. Қан антиденелерін тексеру де қолданылуы мүмкін. Тышқан шаққан қызбаның дұрыс диагнозын қою үшін, симптомдарға байланысты әртүрлі тесттер жасалады. Стрептобациллярлық тышқан шаққан қызбаны диагностикалау үшін қан немесе буын сұйықтығы алынып, ішіндегі организмдер өсіріледі. Спириллярлық тышқан шаққан қызбаның диагнозы қан жағындыларынан немесе зақымдалған немесе лимфа түйіндерінен алынған тіндерден спириллерді тікелей қарау немесе оларды өсіру арқылы қойылады.
Алдын алу
Аурудың алдын алу үшін оған ұшырауды болдырмау өте маңызды. Кеміргіштермен жұмыс істегенде немесе кеміргіштер болған жерлерді тазалағанда, қолды ауызға тигізбеу керек. АҚШ-та кездесетін егеуқұйрық тістеу қызбасының бір түрі асқынуларға алып келіп, өлімге әкелуі мүмкін. Антибиотиктер пайдаланбаған кезде көптеген жағдайлар өліммен аяқталды. Егер емделмесе, егеуқұйрық тістеу қызбасы жүрек қабығының, жұлын мен мидың қабығының немесе өкпелердің инфекциясына әкелуі мүмкін. Денедегі кез келген тіндер мен мүшелерде іріңдік пайда болуы мүмкін.
Эпидемиология
Тышқан тістеген қызба (ТТҚ) – жануарлардан адамға жұғатын ауру. Ол тышқандар, шұбарлар және егешқұйрықтар (векторлар) арқылы тістеу немесе сырғу арқылы тікелей жұқтырылуы мүмкін, сондай-ақ кеміргіштер арасында таралуы да мүмкін. ТТҚ-ны қоздыратын бактериялық агент сонымен қатар қасқырлар, күзендер, иттілер және шошқаларда да кездеседі. Аурудың ең көп таралған резервуары – тышқандар, себебі үй және жабайы тышқандардың көбісі Streptobacillus moniliformis бактериясын қамтиды. Атап айтқанда, қара тышқан (Rattus rattus) және норвегиялық тышқан (Rattus norvegicus) зертханалық жануарлар ретінде немесе үй жануарлары ретінде жиі қолданылатындықтан, потенциалды резервуарлар ретінде танылады. Шамамен 10 тышқан тісімінің 1-і ТТҚ-ға әкелуі мүмкін деп есептеледі. Адам ашық жара немесе шырышты қабық арқылы бактерияға зарарлы беттерге тию арқылы, сондай-ақ кеміргіштердің нәжісімен ластанған суды немесе тамақты ішу арқылы да зарарлынуы мүмкін, бірақ бұл Хаверхилл қызбасы (эпидемиялық артриттік эритема) деп аталады. ТТҚ жұқпалы ауру емес, яғни ол бір адамнан екінші адамға тікелей берілмейді. Sp. minus қоздырған ТТҚ көбінесе Азияда кездеседі және Содоку деп аталады, ал St. moniliformis АҚШ-та және Батыс жарты шарда жиірек кездеседі. Халық тығыздығының артуына байланысты, адамдар жануарлармен және олар тарататын зооноздық аурулармен байланысын күшейткендіктен, бұл ауру жиірек кездеседі. Аурудың көп бөлігі халық тығыз қоныстанған аймақтарда, мысалы, ірі қалаларда тіркелген. ТТҚ симптомдары: кенеттен жоғары температура, дікілдеумен бірге, құсу, бас ауруы, буындардың ауыруы/артрит. Пациенттердің шамамен 75%-ында қызыл, дөңгелек бөртпе пайда болады. ТТҚ симптомдары инфекцияға ұшырағаннан кейін үш күннен үш аптаға дейін дамуы мүмкін. Симптомдарының ұқсастығына байланысты ТТҚ-ны клиникалық дәрігерлер жиі дұрыс диагноз қоймайды, бұл пациенттерде симптомдардың ұзаққа созылуына және жағдайдың нашарлауына әкеледі; емделмеген жағдайда ТТҚ-ның өлім-жітім көрсеткіші (өлім көрсеткіші) 13%-ды құрайды. Тіпті емделген жағдайда да ТТҚ көшпелі полиартралгияға, тұрақты бөртпеге және шаршауға алып келуі мүмкін, бұл бастапқы инфекциядан және емнен кейін апталар немесе жылдар бойы сақталуы мүмкін.